Jōdo Shinshū: Shinran'ın Başkasının Gücüne İnanması (Tariki)

“İyi bir insan bile Saf Kara'ya doğabilir, kötü bir insan ise nasıl olmasın?” — Shinran, Tannishō (III. bölüm)

Bir Devrin Çöküşünden Doğan Umut

On ikinci ve on üçüncü yüzyıl Japonyası, Heian aristokrasisinin çöküşüne, Genpei Savaşı'nın (1180-1185) yıkımına ve Kamakura askeri yönetiminin kuruluşuna tanıklık etti. Bu çalkantılı dönem, Budist düşüncede mappō (末法) yani “Dharma'nın son çağı” bilincini derinleştirdi: Buddha'nın öğretisinin gücünü yitirdiği, insanların kendi çabalarıyla aydınlanmaya ulaşamayacağı bir bozulma çağı. Tam da bu umutsuzluk ikliminde, Shinran Shōnin (親鸞, 1173-1262) Japon maneviyatının en radikal teslimiyet teolojilerinden birini geliştirdi.

Shinran'ın kurduğu Jōdo Shinshū (浄土真宗, “Saf Kara'nın Hakiki Okulu”), bugün Japonya'nın en büyük Budist mezhebidir. Onun özgün katkısı, Saf Kara Budizmi geleneğini “başkasının gücü”ne (tariki) mutlak güvene dönüştürmesi, manastır disiplinini terk etmesi ve kurtuluşu tamamen Amida Buddha'nın merhametinin armağanı olarak yeniden tanımlamasıdır.

Shinran'ın Yolculuğu: Tendai'den Sürgüne

Shinran dokuz yaşında Tendai okulunun merkezi olan Hiei Dağı'nda keşiş oldu ve yirmi yıl boyunca bu manastır geleneğinin yoğun disiplinine, meditasyonuna ve bilgeliğine adandı. Ne var ki bu disiplinli çaba ona iç huzur getirmedi. Kendi tutkularını, öfkesini ve arzularını yenememenin derin acziyetini yaşadı. Yirmi dokuz yaşında Hiei Dağı'nı terk ederek Hōnen'in (法然, 1133-1212) müridi oldu.

Hōnen, senju nenbutsu (専修念仏) yani “yalnız nenbutsu uygulaması” öğretisini yaymıştı: kurtuluş için tek gereken, “Namu Amida Butsu” (Amida Buddha'ya sığınırım) cümlesini içtenlikle anmaktı. Bu öğreti yerleşik manastır kurumlarını tehdit ettiği için 1207'de büyük bir baskıyla karşılaştı; Hōnen ve müritleri sürgüne gönderildi, bazıları idam edildi. Shinran, ruhban statüsü elinden alınarak kuzeydeki Echigo'ya sürüldü. Kendisini artık “ne keşiş ne de laik” (hisō hizoku) olarak tanımladı ve Gutoku (“kel budala”) takma adını benimsedi — bu, alçakgönüllülüğün değil, kendi kurtulamaz doğasına dair acı bir kabulün ifadesiydi.

Sürgün, paradoksal biçimde Shinran'ın teolojisinin doğum yeri oldu. Halkın arasında, çiftçiler ve balıkçılar arasında yaşadı; evlendi (eşi Eshinni'nin mektupları bugün önemli kaynaklardır) ve çocuk sahibi oldu. Evli bir din adamı olarak yaşaması, sıradan insanların gündelik gerçekliğiyle iç içe bir maneviyatın temelini attı.

Tariki: Başkasının Gücü

Jōdo Shinshū'nun çekirdek kavramı jiriki (自力, “kendi gücü”) ile tariki (他力, “başkasının gücü”) arasındaki ayrımdır. Geleneksel Budist yolların çoğu jiriki'ye dayanır: meditasyon, ahlâki disiplin, çile ve bilgelik yoluyla kişinin kendi çabasıyla aydınlanması. Chan/Zen geleneğinin “ânî aydınlanma” vurgusu ya da Shingon'un ezoterik ritüelleri bu kategoriye girer.

Shinran, mappō çağında insanın jiriki ile kurtulabileceği fikrini bütünüyle reddetti. Ona göre sıradan insan (bombu, 凡夫) kör tutkularla (bonnō) o denli sarmalanmıştır ki en küçük erdemli edimi bile bencillikle lekelidir. “İyi” davranışlarımız dahi gizli bir benlik hesabı taşır. Dolayısıyla kurtuluş tamamen tariki'den — Amida Buddha'nın gücünden — gelmelidir.

Shinran bu mantığı en uca taşıdı. Ünlü Tannishō pasajında, hocası Hōnen'in “yalnız nenbutsu” öğretisini bile bir adım öteye götürür: Hōnen için nenbutsu hâlâ insanın yaptığı bir uygulamaydı; Shinran için ise nenbutsu'yu söyleme arzusunun kendisi bile Amida'dan gelen bir armağandır. İnsanın yapacağı hiçbir “iş” (hakarai, hesaplama/çabalama) kalmaz; geriye yalnızca koşulsuz teslimiyet kalır.

Amida'nın Asıl Yemini ve Shinjin

Bu teolojinin metinsel dayanağı, Büyük Saf Kara Sūtrası'nda (Sukhāvatīvyūha) anlatılan Dharmākara Bodhisattvası'nın yeminleridir. Dharmākara, sayısız çağ önce kendi Buddha Diyarını (Saf Kara, Sukhāvatī) yaratmadan önce kırk sekiz yemin etmiştir. Bunlardan on sekizinci yemin (hongan, 本願, “Asıl Yemin”) Shinran için belirleyicidir: Dharmākara, eğer ona içtenlikle güvenip diyarında doğmayı dileyen herkes orada doğamazsa, kendisinin de Buddha olmayacağına yemin eder. Dharmākara Amida Buddha olduğuna göre, yemini çoktan gerçekleşmiştir — yani kurtuluş zaten teminat altındadır.

İşte burada Shinran'ın en ince kavramı devreye girer: shinjin (信心). Bu sözcük çoğu zaman “inanç” diye çevrilse de, sıradan bir “inanma edimi” değildir. Shinjin, insanın kendi içinden çıkardığı bir psikolojik tutum değil, doğrudan Amida'nın “hakiki, gerçek zihni”nin (shinjitsushin) müride aktarılmasıdır. Yani inancın kendisi bile bir armağandır, başarı değil. Shinjin uyandığı an, kişinin Saf Kara'ya doğuşu (ōjō) kesinleşir — buna shōjōju, “kesinlikle güvence altına alınmışlar topluluğu”na katılma denir. Aydınlanma bu yaşamda değil, ölümden sonra Saf Kara'da gerçekleşir, ama güvence şimdiden verilmiştir.

Bunun derin bir ahlâki sonucu vardır: minnettarlık. Shinran'ın anlayışında nenbutsu, kurtuluşu “kazanmak” için söylenen bir büyü değil, çoktan verilmiş kurtuluş için duyulan minnetin (hōon, 報恩) taşmasıdır. Mümin “Namu Amida Butsu” derken bir şey istemez; aldığı armağana teşekkür eder.

Akujin Shōki: Kötü İnsanın Önceliği

Jōdo Shinshū'nun en provokatif ve çok yanlış anlaşılmış öğretisi, Tannishō'da geçen akunin shōki (悪人正機) ilkesidir: “Kötü insan, kurtuluşun asıl nesnesidir.” Açılışta alıntıladığımız o paradoksal cümle — “İyi bir insan bile doğabilir, kötü bir insan ise nasıl olmasın?” — gündelik mantığı tersine çevirir.

Shinran'ın kastı ahlâki nihilizm değildir. Mantığı şudur: Kendini “iyi” sanan kişi, hâlâ kendi erdemine güvenir; yani gizliden gizliye jiriki'ye yaslanır ve böylece Amida'nın gücüne tam teslim olamaz. Oysa kendi kötülüğünün, acizliğinin farkında olan kişi, kurtulmak için başka hiçbir dayanağı kalmadığını bildiğinden, tariki'ye koşulsuz sığınır. Bu yüzden “kötü” — daha doğrusu kendi kötülüğünü itiraf eden — kişi, Amida'nın merhametinin asıl muhatabıdır. Bu öğreti, dönemin manastır seçkinciliğine karşı bir başkaldırı niteliği de taşır: avcılar, balıkçılar, tüccarlar gibi “kirli” mesleklerden insanlar (Budist ahimsa açısından günahkâr sayılanlar) tam da bu öğretiyle ilk kez kurtuluşun merkezine alınmıştır.

Evli Ruhban ve Kadın Din Görevlileri

Shinran'ın evlenmesi yalnızca kişisel bir tercih değil, teolojik bir beyandı. Eğer kurtuluş manastır iffetine veya çileye değil, yalnızca Amida'nın gücüne bağlıysa, ruhban bekârlığının kurtarıcı bir değeri yoktur. Bu nedenle Jōdo Shinshū, evli rahipliği kurumsallaştıran ilk büyük Japon Budist mezhebi oldu. Tapınaklar babadan oğula geçen aile kurumlarına dönüştü; bu, mezhebin yüzyıllar boyunca toplumsal kökleşmesini sağladı.

Kadınların konumu da bu çerçevede dönüştü. Pek çok geleneksel Budist metin kadının ancak önce erkek olarak yeniden doğarak kurtulabileceğini öne sürerken, Shinran'ın öğretisinde shinjin'in armağanı cinsiyetten bağımsızdır; kadınlar da oldukları gibi Saf Kara'ya doğabilir. Eşi Eshinni (恵信尼) ve kızı Kakushinni (覚信尼) mezhebin oluşumunda etkin rol oynadılar; Kakushinni, Shinran'ın türbesini ve onun çevresinde gelişen cemaati (sonradan Honganji tapınağı) örgütleyerek mezhebin kurumsal sürekliliğini güvenceye aldı. Modern Jōdo Shinshū'da kadınlar tam yetkili din görevlisi (kaikyōshi) olabilmektedir.

Rennyo ve Mezhebin Büyük Yayılışı

Shinran'ın ölümünden sonra cemaat uzun süre küçük kaldı. Mezhebi ulusal bir güce dönüştüren kişi sekizinci başrahip Rennyo (蓮如, 1415-1499) oldu. Rennyo, Shinran'ın derin teolojisini sıradan insanların anlayabileceği mektuplarla (ofumi / gobunshō) halka yaydı; köy temelli cemaat birlikleri (kō) örgütledi. Bu örgütlenme öyle güçlendi ki, on beşinci-on altıncı yüzyıllarda Ikkō-ikki denen, samuray yönetimine karşı silahlı köylü-mümin ayaklanmaları biçimini aldı; bazı bölgelerde neredeyse özerk dinî-siyasal cumhuriyetler kuruldu. Oda Nobunaga'nın bu hareketleri kanlı biçimde bastırması (Ishiyama Honganji Savaşı, 1570-1580), Japon birleşmesi tarihinin dönüm noktalarından biridir.

Tokugawa döneminde Honganji, siyasi nedenlerle iki büyük kola ayrıldı: Nishi Honganji (Jōdo Shinshū Honganji-ha) ve Higashi Honganji (Shinshū Ōtani-ha). Bu iki kol bugün de mezhebin başlıca kurumlarıdır.

Karşılaştırmalı Bakış: Lütuf ve İnanç

Jōdo Shinshū, karşılaştırmalı maneviyat açısından olağanüstü ilginçtir, çünkü Doğu'nun “kendi çabasıyla aydınlanma” stereotipini kökten kırar. Shinran'ın tariki ile jiriki ayrımı, Hristiyan teolojisindeki lütuf (gratia) ve eser (opera) tartışmasıyla çarpıcı bir koşutluk taşır. Birçok araştırmacı, Shinran'ı Luther'le, “yalnız inançla aklanma” (sola fide) öğretisiyle karşılaştırmıştır; Karl Barth gibi ilahiyatçılar Jōdo Shinshū'yu “Hristiyanlık dışındaki en saf lütuf dini” olarak nitelemiştir. Yine de farklar önemlidir: Shinran'da kurtaran bir yaratıcı-yargıç tanrı değil, sınırsız merhametin kişileşmiş hâli olan Amida Buddha'dır ve nihai hedef günahların affı değil, Buddhalık (aydınlanma)dır.

Bu lütuf vurgusu, Shinran'ı aynı çağın diğer Kamakura reformcularından ayırır. Zen sıkı meditasyon disiplinini sürdürürken, Nichiren Lotus Sūtrası'na duyulan ateşli bağlılığı vaaz ederken, Shinran tüm “dini başarı” fikrini elinin tersiyle iter. Aynı zamanda mezhep, Japon manevi peyzajının diğer katmanlarıyla da etkileşir: Budist kozmolojinin Saf Kara öğretisini benimserken, yerli Şintō inançlarıyla gündelik düzeyde bir arada var olmuş; daha sonraki yüzyıllarda Neo-Konfüçyüsçü ahlâk düşüncesiyle entelektüel gerilimler ve alışverişler yaşamıştır.

Sonuçta Jōdo Shinshū, insanın kendi yetersizliğini derinlemesine kabul etmesinden doğan bir özgürleşme teolojisidir. Shinran'ın mesajı, çabanın değil teslimiyetin, kazanmanın değil almanın, erdemin değil minnettarlığın yolunu açar — ve tam da bu yüzden Japonya'nın en sıradan insanlarının maneviyatı haline gelmiştir.

Kaynaklar

• Shinran, The Collected Works of Shinran, çev. Dennis Hirota vd. (Jōdo Shinshū Hongwanji-ha, 1997)
• Yuien-bō, Tannishō: A Primer, çev. Dennis Hirota (Ryukoku University, 1982)
• Alfred Bloom, Shinran's Gospel of Pure Grace (University of Arizona Press, 1965)
• James C. Dobbins, Jōdo Shinshū: Shin Buddhism in Medieval Japan (Indiana University Press, 1989)
• Galen Amstutz, Interpreting Amida: History and Orientalism in the Study of Pure Land Buddhism (SUNY Press, 1997)
• Dennis Hirota (ed.), Toward a Contemporary Understanding of Pure Land Buddhism (SUNY Press, 2000)
• Eshinni, The Letters of Eshinni, çev. James C. Dobbins, Letters of the Nun Eshinni (University of Hawai'i Press, 2004)
• Daisetz T. Suzuki, Buddha of Infinite Light (Shambhala, 2002)
• Esben Andreasen, Popular Buddhism in Japan: Shin Buddhist Religion and Culture (University of Hawai'i Press, 1998)