Son eklenenler

İslam felsefesinde aklın iki yüzü: insandaki düşünme yetisi (epistemoloji) ile kozmik bir hipostaz olan al-'aql al-awwal (İlk Akıl). Fârâbî–İbn Sînâ kozmolojisindeki Faal Akıl'dan Plotinos'un Nous'una ve Vedânta'nın Mahat'ına uzanan karşılaştırmalı bir okuma.

And dünyasının üç katmanlı evren tasavvuru: yukarının (Hanan Pacha), bu dünyanın (Kay Pacha) ve içeri/aşağının (Uku Pacha) birbirine geçmiş düzeni; bu yapının toplumsal, tarımsal ve ritüel hayatı nasıl örgütlediği ve günümüze değin sürekliliği.

Tanrı'yı „ne olduğu

Arktik İnuit kozmolojisinde göksel öteki dünya qilak, evreni dolduran büyük ruh-soluk Sila, içsel yaşam gücü ve adların ruhu inua/tarniq ile şamanın (angakkuq) ölüler diyarına yaptığı pıktoq yolculuğu; etnografik kaynaklarla bütüncül bir ontoloji.

Lakota ve Sioux halklarının ontolojisi: her şeyi kuşatan kutsal güç Wakan Tanka, dört-renk/dört-yön sistemi, Beyaz Bizon Buzağı Kadın'ın getirdiği Kutsal Pipo (čhaŋnúŋpa) ve mitsâkuye oyâsiŋ ilkesinin animist evren-ontolojisiyle ilişkisi.

Bantu metafiziğinin çekirdeği olan muntu (-ntu varlık ilkesi): Placide Tempels'in 'hayatî kuvvet' tezi, Alexis Kagame'nin dilbilimsel ontolojisi ve Mogobe Ramose'nin ubuntu felsefesi ışığında, ilişkisel bir varlık anlayışının derinliği.

Mezoamerika'nın en evrensel tanrısı Quetzalcoatl: gök ile yerin birleştiği tüylü yılan; yaratıcı, sabah yıldızı ve kültür getiren; Aztek-Maya sürekliliğinde döngüsel kozmosun ontolojik çekirdek simgesi.

Matematikçi Ralph Abraham'ın dinamik sistemler teorisini (kaos, çekiciler, çatallanma) mistik kozmolojiyle bütünleştiren projesi: Whitehead süreç metafiziğinin yeniden okunması ve madde-bilinç-tin sentezinin matematiksel bir dilini arayışı.

Yahudilikte Tanrı'nın dünyadaki yakın hazır-oluşunu (Şehina) ifade eden kavramın rabbinik kökenlerinden Kabala'daki dişil-ilahi onuncu sefiraya, oradan sürgün, mistik evlilik ve dünya inançlarındaki ilahi-mevcudiyet kavramlarıyla karşılaştırmasına uzanan bir inceleme.

Thomas Nagel'in 1974 tarihli 'Yarasa Olmak Nasıl Bir Şeydir?' makalesinden David Chalmers'ın 'zor problem' formülasyonuna uzanan, öznel deneyimin fizikalist indirgemeye direnci ve panpsişizmin açtığı kapı üzerine bir inceleme.

Maneviyatın en derin metafizik ihtilafı: Advaita Vedanta'nın Atman-Brahman özdeşliği, Budizm'in anatman/öz-yokluğu ve İslâm tasavvufunun vahdet-i vücûdu üç farklı 'ben kimim?' cevabı olarak yan yana okunuyor.

Sufî fenâ ile Budist śūnyatā, Hristiyan kenosis ve Hegel'in olumsuzlaması: nefsin, tanrının ve varlığın ölümü üzerine üç farklı 'hiçleşme' gramerinin mukayeseli ve eleştirel bir okuması.

Transpersonal psikolojinin kurucu kuşağından Frances Vaughan (1935-2017), Maslow'un doruk deneyimlerini daha yüksek bir psikolojinin temeli sayan, geleneksel mistik yolların (Sufi, Vedanta, Budist) psikolojik olgunlaşmayı desteklediğini savunan klinik bir öncüdür.

İslâm tasavvufunun antropolojik zirvesi olan İnsân-ı Kâmil: Tanrı'nın bütün isimlerini bir aynada toplayan kozmik insan, İbnü'l-Arabî ile Cîlî'deki gelişimi ve Âdem Kadmon, Antropos, Bodhisattva gibi dünya geleneklerindeki kardeş figürlerle karşılaştırması.

Tasavvuftaki yüksek nefs mertebelerinin (levvâme, mülhime, mutmainne, râzıye, marzıye, sâfiye/kâmile) ayrıntılı haritası; Vedânta'daki buddhi-âtman ekseni ve Hristiyan theosis öğretisiyle karşılaştırmalı okunuşu.

Aydınlanma deneyiminin ardından sıradan hayata dönüş: zirve hâlinin kalıcı dönüşüme nasıl (veya neden) yerleşmediği, entegrasyon paradoksu ve farklı geleneklerin 'pazara dönüş' haritaları.

Mistik geleneklerde ışığın evrensel metaforu — tasavvufta nûr, Vedânta'da jyotiṣ, Budizm'de berraklık, Hristiyanlıkta ilahî ışık — ortak bir yapısal sabite işaret eder; Otto, Eliade ve James'in fenomenolojik araçlarıyla okunan karşılaştırmalı bir inceleme.

Benliği kendinden dışarı taşıran ekstaz (ekstasis) ile içe çekilerek nesneye yoğunlaşan kontemplasyon (theoria) arasındaki yapısal karşıtlık; coşkun vecd ile dingin temaşa kutuplarının Hıristiyan, İslâmî, Hint ve şamanik geleneklerde karşılaştırmalı fenomenolojisi.

Plotinos'un Bir ile birleşme (henōsis) öğretisi: ruhun kendi merkezine dönerek nous'u aşıp kaynağına ulaştığı söze sığmaz an. Tarihsel arka plan, Porphyrios'un tanıklığı ve unio mystica, theosis, fenâ-bekâ ile yapısal karşılaştırma.

Uyanıklıkla uyku arasındaki eşik bölgesinde beliren hipnagojik ve hipnopompik imgeler: nörolojisi, kültürlerarası yorumu ve mistik imgelemin laboratuvarı olarak yaratıcı-manevi geleneklerdeki yeri.

1996'da geçirdiği sol-hemisfer kanamasını içeriden gözlemleyen nöroanatomist Jill Bolte Taylor'ın, benlik sınırlarının çözülüşünü ve sınırsız bir huzur halini bilimsel bir tanıkla anlatan vakası: nöro-numinöz bir köprü olarak inme deneyimi.

Walter Pahnke'nin 1962 Good Friday Deneyi ve Ralph Hood'un Mistisizm Ölçeği, William James'in dört mistik nitelik tasnifini ölçülebilir değişkenlere dönüştürerek psikedelik deneyim ile klasik mistik fenomenoloji arasında köprü kurdu ve günümüz nörobilim çağına taşıdı.

Amerikalı din felsefecisi Robert K.C. Forman'ın, Steven Katz'ın katı konstrüktivizmine karşı geliştirdiği 'saf bilinç olayı' (pure consciousness event) kavramı: içeriksiz, kavram-ötesi bir farkındalık biçiminin mistik deneyimlerin çekirdeğinde yer alabileceğini savunan ölçülü bir kuram.

Theravada Buddhizmindeki nirodha-samāpatti (algı ve duyumun sönümlenmesi) ile Sufî fenâ (benliğin Tanrı'da yok oluşu) arasındaki fenomenolojik benzerlikleri ve metafizik farkları, gerçek metinsel ve etnografik veriyle mukayese eden bir inceleme.

Çin iç simyasında (neidan) bedeni üç ana ocak olarak gören dantian öğretisi: alt, orta ve üst merkezlerin işlevleri, qi'nin damıtılması süreci ve bu modelin Hint çakra sistemiyle yapısal karşılaştırması.

Taittirīya Upaniṣad'ın annamaya'dan ānandamaya'ya uzanan beş kosha'sını sistematik bir ince-beden anatomisi olarak ele alan; teozofik eterik-astral şemayla, tasavvufî letâif ve Taocu enerji öğretileriyle yan yana koyan mukayeseli inceleme.

Avustralya Aborjin geleneğinde kıtayı kateden şarkı-yolları (songlines): Alcheringa'nın yaratıcı atalarının izlediği güzergâhları ezberleyerek hem coğrafyayı hem yasayı belleyen bir kartografya, bellek ve maneviyat sistemi; toprak ile ruhun bölünmezliği.

Zerdüşt düalizminde Angra Mainyu/Ahriman'ın yıkıcı ruhu, eski tanrıların şeytanlaştığı daeva'lar, gazap cini Aeshma (Asmodeus'un kökeni), Şehnâme ve Anadolu masallarındaki div'ler ile İslâm şeytanıyla karşılaştırma.

Gana ve Fildişi Sahili'ndeki Akan halklarının kozmolojisi: uzak ve aşkın yüce Tanrı Nyame, aracı doğa ruhları abosom, yapay tılsım-ruhları asuman, atalar (nsamanfo) ve okra-sunsum'dan oluşan çok katmanlı ruh anlayışı.

Doğu Asya Mahayana'sının en yaygın maneviyat yolu olan Saf Diyar Budizmi'nin merkezindeki Amitabha (Amida) Budası: sonsuz ışık ve sonsuz yaşam, kurtuluş yeminleri, Sukhavati cenneti kozmolojisi ve nembutsu (isim zikri) pratiği.

Hint kozmolojisinin karşıt güçleri ve aç ruhları: deva karşıtı asuralar, İran'da tersine dönen deva/asura değer yargısı, Rāmāyaṇa'nın rakshasaları, yaksha ve preta'lar ile Budizm'in Māra'sı; bütünü samsara ve karma çarkı içinde okuyan bir harita.

And dünyasının kalbinde yatan ayni ilkesi: insan ile tanrılar arasındaki kesintisiz alışveriş döngüsü, kurban ve bereketin karşılıklı borç mantığı ve aynı mantığın Mezoamerika kan kurbanlarındaki yankısı.

Avrupa'nın en geç Hristiyanlaşan halkı olan Baltlar'ın (Litvanyalı ve Letonyalı) pagan dünya görüşü: gök tanrısı Dievas, kader ve doğum tanrıçası Laima, ölülerin efendisi Vėlinas ve modern Romuva canlanması.

1 Mayıs'ta kutlanan Kelt Beltane bayramı: yılın aydınlık yarısına geçiş, sürüleri arındıran ve koruyan kutsal ateşler ile çiftli ateş arasından geçiş ritüeli, ortaçağ İrlanda kaynaklarından modern neopagan diriltişine uzanan tarihi.

Eski İskandinav paganizminin merkezî ritüeli olan blót: tanrılara ve atalara sunulan kanlı kurban, kanın saçılması, ortak şölen ve sumbel kadeh yemini; Vedik yajna ile karşılaştırmalı bir okuma.

Köleliğin Atlantik ötesine taşıdığı Yorùbá, Fon ve Bantu maneviyatının Bahia'da yeniden kurulan en canlı diaspora biçimi: orixá kültü, nação (ulus) sistemi, atabaque davullarının çağırdığı tanrısal iniş ve gündelik hayata kök salmış bir kozmoloji.

Tahıl ve bereketin Romalı tanrıçası Ceres'in italik kökleri, Aventinus tapınağı ve plebyen siyaseti, Cerealia bayramı ile Demeter ile özdeşleşerek Yunan gizem teolojisini Roma'ya taşıyışının akademik bir incelemesi.

Hint dhyana meditasyonunun Çin Mahayana'sındaki dönüşümünden doğan, doğrudan ve ani aydınlanmayı (wu/satori) merkeze alan Chan Budizmi: Bodhidharma efsanesi, Kuzey-Güney bölünmesi, koan geleneği ve Japon Zen'inin köküne giden yol.

Antik Yunan'da tanrı ile insan arasındaki ara varlık daimon'un nötr kökeni, Sokrates'in daimonion'u, Hristiyanlıkta 'demon'a dönüşümü; agathodaimon, çocuk yiyen dişil varlıklar Lamia ve Empusa, Hekate ile keres ve Iamblichus-Porphyrios'un Yeni-Platoncu daimon hiyerarşisi.

Şarap, çılgınlık ve yeniden doğuş tanrısı Dionysos'un etrafında örülen ekstatik gizem dini: maenadların oreibasiası, sparagmos ve omophagia ritüelleri, Orfik antropogoni ve ölüm sonrası kurtuluş vaadi.