Ölüm Sonrası — Karşılaştırma
Annwn (Tír na nÓg): Kelt Öteki Dünyası, İrade Eşiği ve Paralel Evren
Kelt mitolojisinde zamansız, acısız ve ölümsüz Öteki Dünya: Galler'in Annwn'u ve İrlanda'nın Tír na nÓg'u; Pwyll ve Arawn kıssası, eşik mekânları, ölümlülük ile ebediyet arasındaki sınır deneyimi ve paralel evren tasavvuru.
Ölüm Sonrası — KarşılaştırmaZwischenreich-Phaenomelologie: Bardo, Berzah, Antara-Bhava
Ölümle yeniden doğuş (ya da diriliş) arasındaki 'ara durum' fikrinin üç büyük versiyonu — Tibet'in bardosu, İslâm'ın berzahı, Hint geleneğinin antarâbhava'sı — karşılaştırmalı fenomenolojiyle yan yana konuyor: süre, manzara, failin yazgısı ve dirilerin müdahale imkânı.
Ölüm Sonrası — KarşılaştırmaBardo: Ölüm ile Yeniden Doğuş Arasındaki Geçiş Hâlleri
Bardo, Tibet Vajrayana Budizminin ölüm ile yeniden doğuş arasındaki ara hâli adlandıran kavramıdır; ancak doktrin sadece ölüm sonrası bir durumu değil, yaşamın bütününü kapsayan altı geçiş hâlini (yaşam, düş, meditasyon, ölüm anı, dharmata ve oluşum bardosu) ifade eder. Bardo Thödol metni, bu geçişlerin haritası olarak işlev görür. Karşılaştırmalı perspektiften berzah, antara-bhava, Mısır Ölüler Kitabı ve Hristiyan araf ile yapısal benzerlikler taşır; modern bilimle NDE araştırmaları üzerinden temas eder. Sogyal Rinpoche ve diğer çağdaş öğretmenler aracılığıyla küresel ölçekte palyatif bakım, hospis ve kontemplatif psikolojiye etki etmiştir.
Ölüm Sonrası — KarşılaştırmaBardo (Tibet Ara-Âlemleri)
Tibet Vajrayana Budizmi'nde altı aşamalı ara-âlem doktrini; ölüm ile yeniden-doğum arasında bilincin geçtiği bardolar ve Bardo Thödol rehberi ile chöd pratiğinin manevi-pedagojik sistematiği.
Ölüm Sonrası — KarşılaştırmaBerzâh Âlemi
İslâm geleneğinde ölüm ile kıyamet arasındaki ara-âlem; ruhların bedenden ayrıldıktan sonra kabir-hayatı boyunca bulunduğu, maddî ile manevî arasındaki imajinal eşik bölgesi.
Ölüm Sonrası — KarşılaştırmaBerzah: Ölüm ile Kıyâmet Arasındaki Manevî Boyut
Berzah, ölüm ile kıyâmet arasındaki ara dönem; Kur'an'da üç ayette geçer, hadisle detaylandırılır, klasik kelâmda kabir hayatı, İbn Arabî'nin sisteminde âlem-i misâl/hayal alemi, Mulla Sadra'da üç âlemden biri olarak yer alır. Bardo, antara-bhava, Sheol, Hades, Duat, Araf gibi paralel kavramlarla mukayeseli okunur.
Ölüm Sonrası — KarşılaştırmaCehennem (Detaylı): Yedi Kapı, Sûfî Yorum ve İbn Arabî'nin Rahmet-i Cehennem Doktrini
İslâm'ın yedi kapılı Cehennem'i, İbn Arabi'nin tartışmalı 'rahmet-i cehennem' doktrini ve Inferno, Naraka, Budist sekiz sıcak-soğuk cehennem ile karşılaştırmalı analiz.
Ölüm Sonrası — KarşılaştırmaCennet (Detaylı): İslâm'ın Firdevs'inden Karşılaştırmalı Mistik Topografyaya
Kuran'da tasvir edilen Cennet'in çok-katmanlı topografyası, İbn Arabi ve Mevlana'nın rûhânî yorumları ile Paradiso, Svarga-loka ve Sukhavati arasındaki yapısal karşılaştırma.
Ölüm Sonrası — KarşılaştırmaGilgul: Yahudi Kabbalah'ında Ruh Göçü Doktrini
Gilgul (גלגול, "yuvarlanma"), Yahudi Kabbalah'ında ruhun ölümden sonra başka bir bedende yeniden enkarne olması doktrinidir; Lurianic Kabbalah'da kozmik onarım (tikkun) sürecinin merkezî mekanizmasıdır.
Ölüm Sonrası — Karşılaştırmaİnka Ata Kültü: Mallki, Mumya ve Süregelen Soy
İnka uygarlığında ölülerin toplumsal yaşamı sürdüren faal üyeler olarak korunduğu mallki sistemi: kraliyet mumyaları, panaqa soy-kurumları, Inti Raymi'de ataların ziyafetlere katılması ve bunun Mısır, Tibet ile Çin ata kültleriyle mukayesesi.
Ölüm Sonrası — KarşılaştırmaMûtû Kable En Temûtû (Ölmeden Önce Ölün)
"Ölmeden önce ölünüz" hadisinin tasavvufa kazandırdığı en temel manevî pratik felsefesi; fizikî ölüm öncesi nefsi öldürmenin, fenâ ile Hakk'a kavuşmanın ve bilinç-dönüşümünün doktriner zeminidir.
Ölüm Sonrası — KarşılaştırmaMısır Ölüler Kitabı (Per em Hru)
MÖ 1550 civarından itibaren papirüs rulolarına yazılan, ölünün öteki dünyada karşılaşacağı tehlikelere yönelik büyü, dua ve itirafnameleri içeren antik Mısır eskatoloji külliyatı; gerçek adı 'Gündüze Çıkma Kitabı'dır.
Ölüm Sonrası — KarşılaştırmaModern Ölüm Kabullenişi
20. yüzyıl ortasından itibaren — Elisabeth Kübler-Ross'un 5 aşaması, hospice hareketi, Death Café gibi pratiklerle — Batı tıbbının ölümü tekrar manevî bir geçit olarak kabullenmesi sürecinin bütünü.
Ölüm Sonrası — KarşılaştırmaNDE — Ölüme Yakın Deneyim (Near-Death Experience)
Klinik ölüm sınırında ya da hayatî tehlike anında yaşanan; tünel, ışık, bedeni dışarıdan görme ve hayat-paneli motiflerini içeren bilinç deneyimi; modern bilim ile mistik gelenekler arasındaki en verimli köprülerden biri.
Ölüm Sonrası — KarşılaştırmaOBE — Beden-Dışı Deneyim (Out-of-Body Experience)
Bilincin bedeninden bağımsız bir konumdan kendisini ya da çevresini algıladığı deneyim; astral seyahat anlatılarından laboratuvar nöro-bilimine, Sufi seyr-i âfâkîden Vedik vyāna'ya uzanan geniş bir karşılaştırma alanı.
Ölüm Sonrası — KarşılaştırmaOrigenism ve Apokatastasis: Erken Hıristiyan Evrensel Kurtuluş Doktrini
Origen'in apokatastasis doktrini, her şeyin ve herkesin — şeytanlar dahil — nihaî olarak Tanrı'ya geri-dönüşünü öğretir; 553 Konsül'de mahkûm edilmiş, fakat modern teolojide von Balthasar ve Robin Parry gibi düşünürler tarafından yeniden tartışmaya açılmıştır.
Ölüm Sonrası — KarşılaştırmaPurgatoryo, A'râf ve Limbo: Ara-Durum Eskatolojisinin Karşılaştırmalı Topografyası
Katolik Purgatoryo, İslâm A'râf, Katolik tarihsel Limbo ve Kabbalistik *Tzar* — dört geleneğin ölüm-sonrası ara-durum mekânlarının yapısal karşılaştırması ve Jacques Le Goff'un kanonik tezi.
Ölüm Sonrası — KarşılaştırmaRagnarök: Tanrıların Sonu ve Kozmik Döngü — İskandinav Eskatolojisi
İskandinav eskatolojisinin merkezindeki Ragnarök: tanrıların ve devlerin karşılıklı yok oluşu, kozmosun sular altında batışı ve yeniden yeşeren yeni bir dünya. Doğrusal değil döngüsel bir son tasavvuru olarak Hindu yuga'larıyla karşılaştırmalı bir okuma.
Ölüm Sonrası — KarşılaştırmaReenkarnasyon Araştırmaları — Stevenson, Tucker ve Virginia Okulu
Ian Stevenson ve Jim Tucker önderliğinde Virginia Üniversitesi'nde elli yıldır sürdürülen, 2500'den fazla 'geçmiş hayat hatırlayan çocuk' vakasının metodik incelemesi; tasavvufî tenâsuh tartışmasından Hindu samsara'ya, Druz tekammus'una uzanan karşılaştırma alanı.
Ölüm Sonrası — KarşılaştırmaRuh Göçü ve Reenkarnasyon: Kelt Ölümsüzlük İnancı
Antik Kelt dünyasında ruhun ölümsüzlüğü ve Anderswelt'e (Öteki Dünya) geçişi: klasik kaynakların 'Pythagorasçı' yorumu, Galya ve Adalar Kelt geleneğindeki gerçek izleri, ve bunun karma-bardo merkezli klasik reenkarnasyondan farkı.
Ölüm Sonrası — KarşılaştırmaŞamanik Ölüm Ritüeli
Sibirya, Orta Asya, Native American ve Afrika şamanik geleneklerinde ölen ruhun öteki dünyaya rehberlenmesi (psikopompós işlevi); ekstatik trans, davul ritmi ve dünya ağacı sembolizmiyle yapılan ritüeller bütünü.
Ölüm Sonrası — KarşılaştırmaŞeb-i Arûs (Düğün Gecesi — Mevlevî Ölüm Anlayışı)
Mevlevî terminolojisinde ölüm için kullanılan poetik kavram; ölümün korkulan bir son değil Hakk'la kavuşma gecesi, ruhun kendi Sevgili'sine kavuştuğu kutsal düğün anı olduğunu ifade eder.
Ölüm Sonrası — KarşılaştırmaSheol — Yahudi Eskatolojisi ve Hristiyan Evrim
İbranice Bibilo'nun gölge-âlem kavramı Sheol; Talmud'da gehinnom-gan eden ayrımına dönüşmesi ve Hristiyan teolojide Hades, Cehennem, Cennet, Limbo, Purgatorio yapısına evrimi.
Ölüm Sonrası — KarşılaştırmaTelkîn-i Meyyit (Cenâze Telkîni)
Defin sonrası mezarda ölünün ruhuna seslenilerek Münker ve Nekîr sorgusuna hazırlandığı İslâm-Sufî pratiği; ölümden sonra hâlâ bir 'işitenin' var olduğu varsayımı üzerine kurulu bir geçiş ritüelidir.
Ölüm Sonrası — KarşılaştırmaTenâsüh Tartışması: İslâm Düşüncesinde Ruh Göçü Sorunu
İslâm düşünce tarihinde tenâsüh (ruh göçü) doktrini Sünnî kelâm tarafından reddedilmiş, ancak İbn Sînâ, Sühreverdî gibi filozoflarda ve Druz, Nusayrî, bazı Alevî öğretilerinde örtük ya da açık biçimlerde varlığını sürdürmüştür.