Purgatoryo, A'râf ve Limbo: Ara-Durum Eskatolojisinin Karşılaştırmalı Topografyası

Tanım ve Kavramsal Çerçeve

Ölüm-sonrası eskatolojinin en az anlaşılan, fakat teolojik olarak en zengin alanı ara-durum (intermediate state) doktrinidir. Klasik bir ikili — Cennet/Cehennem, kurtulmuş/lanetli — eskatolojinin bütününü açıklamada yetersiz kalır: peki ya tamamen kurtulmuş olmayanlar? Hem cennete tam giremeyecek hem cehenneme tam müstehak olmayanlar? Vaftiz olmadan ölen masum bebekler? Tevhide ulaşamamış ama vahiy duymamış kavimler? Bu sorulara yanıt veren teolojik kategori ara-durum mekânlarıdır.

Dört büyük gelenek bu soruna dört farklı yapısal yanıt geliştirdi:

1. Katolik Purgatoryo (Purgatorium) — kurtulmuş ama henüz tam saf olmayan ruhların arınma yeri
2. İslâm A'râf (الأعراف) — Cennet ile Cehennem arasındaki tepeler, denge halindeki ruhların durağı
3. Katolik tarihsel Limbo (Limbus) — vaftiz olmadan ölen bebeklerin (Limbus Infantium) ve İsa öncesi adâletli atalarının (Limbus Patrum) mekânı
4. Kabbalistik Tzar (גהנם של צרה) — Yahudi mistisizminde ruhun arınma sürecindeki geçici sıkıntı durumu

Jacques Le Goff'un kanonik eseri La Naissance du Purgatoire (Purgatoryo'nun Doğuşu, 1981) bu kavramların tarihsel doğuş anını 12. yüzyıl Batı Avrupa'sına yerleştirir — fakat aslında her geleneğin köklü ara-durum sezgileri vardır. Bu not bu dört topografyayı karşılaştırmalı eskatoloji perspektifinden ele alır.

Tarihsel Doğuş: Le Goff Tezi

Jacques Le Goff (1924-2014) — Annales okulunun büyük tarihçilerinden — Purgatoryo'nun bir doktrin olarak değil, bir mekân olarak doğuşunu 1170-1220 yılları arasında Paris ve Cîteaux çevrelerine yerleştirir. Tez son derece spesifiktir:

Tezin yapısı:

• 1170'lere kadar Latince-Hristiyan literatürde "purgatorium" sözcüğü sıfat olarak (ignis purgatorius = arındırıcı ateş) kullanılır ama isim olarak (yani "Purgatoryo mekân") henüz yoktur.
• 1170-1180 arasında Paris ilahiyat okullarında (Petrus Comestor, Petrus Cantor, Stephen Langton) sıfatın isimleşme süreci başlar.
• 1254'te Papa Innocentius IV'ün resmî mektubu ile Purgatorium kanonik bir mekân olarak ilan edilir.
• 1274 Lyon Konsili ve özellikle 1439 Floransa Konsili'nde dogma haline gelir.

Le Goff'un tezi sadece bir kelime-tarihi değildir; bu tez toplumsal-kültürel bir tezdir: Purgatoryo'nun "doğuşu" Geç Ortaçağ Batı Avrupa'sındaki üçüncü-katman düşünme eğiliminin ürünüdür. Tıpkı feodal toplumdaki üçüncü zümre (rahipler-savaşçılar-çiftçiler) gibi, eskatoloji de üçleşir (cennet-purgatoryo-cehennem). Şehirlerin yükselişi, üniversitelerin doğuşu, skolastik düşüncenin sistematikleşmesi — hepsi daha incelikli ayrımlar yapma talebine yol açar. Cennet/Cehennem ikiliği artık bu inceliği taşıyamaz.

Bernard McGinn (Visions of the End, 1979) Le Goff'un tezini destekleyici malzeme sunar fakat bir noktada düzeltir: ara-durum sezgisi 12. yüzyıldan çok daha eskidir. Erken Kilise babaları (Origenes, Tertullianus, Augustinus) zaten ölüm-sonrası bir arınma sürecinden söz ederler. Le Goff'un tezinin gücü, mekânsallaşmanın 12. yüzyılda olduğudur — kavramsal sezgi daha eskidir.

Katolik Purgatoryo: Yapı ve İşleyiş

Purgatoryo (Latince purgatorium, "arındırıcı yer", purgare = temizlemek fiilinden) Katolik dogmatik teolojiye göre, Tanrı'nın inâyetinde ölen fakat hâlâ küçük günahlar (peccata venialia) veya günah-kalıntıları (poena temporalis = geçici ceza) taşıyan ruhların temizlendiği geçici hâldir. Pozitif olarak: Purgatoryo'daki ruh cennete gidecektir — bu kesindir. Sadece arınma sürecini tamamlaması gerekir.

Üç temel doktrinel unsuru:

1. Şâkit acı (poena damni): Henüz Tanrı'nın doğrudan vizyonundan (visio beatifica) yoksun olmanın acısı.
2. Olumlu acı (poena sensus): Klasik dönemde ateş olarak tasvir edilen arınma süreci (Trent Konsili sonrası bunun metaforik mi gerçek mi olduğu açık bırakılmıştır).
3. Yaşayanların yardımı: Bu doktrinin sosyo-ekonomik önemi büyüktür. Yaşayanların duâları, oruçları, misa indulgentiae'leri (endüljansları), missae pro defunctis'i (ölüler için misalar) Purgatoryo'daki ruhun süresini kısaltır. Bu, Reform'un en büyük tepkisini doğuran noktadır: Martin Luther'in 1517 95 Tezi (Wittenberg) endüljans satışına karşıdır.

Dante'nin Purgatorio'su (Komedya'nın ikinci kısmı, c. 1318) Purgatoryo'yu yedi katmanlı bir dağ olarak tasvir eder. Her katman bir Yedi Büyük Günah'a (kibir, haset, öfke, tembellik, cimrilik, oburluk, şehvet) karşılık gelir. Bu yedili yapı İbn Arabi'nin yedi cehennem-kapısı ile yapısal olarak eşittir. Le Goff (1981, böl. 8) Dante'nin Purgatoryo'sunun "Avrupa'nın Mi'râc'ı" — yani İslâmî Mi'râc geleneğinin Hristiyan adaptasyonu — olduğunu vurgular. Asín Palacios (1919) bunu kuvvetli biçimde belgelemiştir.

Dante'nin Purgatoryo dağında yapı şöyledir: Ante-Purgatorio (kapı-öncesi: tembelce tevbe edenler) → kapı (Aziz Petrus'un kapısı, üç basamak: ayna-mermer, çatlak-mor taş, kan-kırmızı porfir) → yedi tabaka (Cornicelli) → Yer-Cennet (Eden Bahçesi, Dağ'ın doruğunda; Beatrice burada Dante'yi karşılar).

İslâm A'râf: Kuran'da Tepeler

A'râf (الأعراف, "tepeler", urf'in çoğulu = horoz ibiği; bir tepenin keskin sırtı) Kuran'da A'râf sûresinde (7/46-49) zikredilen bir ara-mekândır. İlgili ayet (7/46-49):

"Cennet ile Cehennem arasında bir perde vardır; A'râf tepeleri üzerinde herkesi alâmetinden tanıyan birtakım adamlar vardır. Cennet halkına 'Selâm size!' diye seslenirler... gözleri Cehennem halkı tarafına çevrildiğinde de: 'Rabbimiz! Bizi zâlim kavmin arasına sokma' derler. A'râf ehli, alâmetleriyle tanıdıkları birtakım adamlara seslenip: 'Topladığınız mal ve onunla taşıdığınız kibir size hiçbir yarar sağlamadı...' derler. Bunlar mı, Allah'ın kendilerine rahmetinden hiçbir şey vermeyeceği zannettiğiniz kimseler? (Asıl onlar:) Cennete girin; size korku yoktur, üzülmeyeceksiniz."

Klasik müfessirler A'râf ehlinin kim olduğu hususunda dörde ayrılır:

1. Denge halindeki ruhlar: İyilikleri ile kötülükleri tam denkleşen kişiler — ne cennete ne cehenneme. (Hasan-ı Basrî, Mücâhid, İbn Abbâs rivayeti)
2. Şehîd çocukları, peygamberler, müctehidler: Yüksek mertebeli kişiler — gözlemci-şahit konumda. (Bazı tasavvufî yorumlar)
3. Cennet-cehennemi gören melekler: A'râf melekut âleminden tepeler. (Mu'tezilî yorum)
4. Geçici bir durak: Daha sonra Cennete alınacak günahkâr mü'minler. (Bazı fıkhî yorumlar)

Bu çoğul yorum A'râf'ı son derece zengin bir kavram yapar. Klasik tasavvufa göre — özellikle İbn Arabi'nin Fütûhâtü'l-Mekkiyye'sinin A'râf bölümünde (II. ciltte, 387-389. baplar) — A'râf ehli özel bir varoluş kategorisidir: gözlemci-müşâhid konumundakiler. Onlar tepelerden hem cennet hem cehennem ehlini görür; ikisi arasında bir tür spiritüel hakem gibidir. İbn Arabî bu makamı kemâlin kapısı olarak yorumlar: A'râf ehli gerçek anlamda vasat ümmet'tir (Bakara 2/143).

Mevlana Mesnevi III/4395-4400 arasında A'râf'a alegorik bir okuma getirir: "A'râf, kalp gözünün dünyası ile gönlün dünyasının arasındaki o ince perdedir; perde kalkınca her ikisi de bir hale gelir." Yani Mevlânâ için A'râf yalnızca öteki-dünya kategorisi değil, dünyada da deneyimlenebilecek bir bilinç-durumudur — yarı-cennet, yarı-cehennem; uyanıklık ile gaflet arasındaki o ince eşik.

Limbo: Katolik Tarihsel Doktrin ve Modern Tasfiye

Limbo (Latince limbus = kenar, sınır, eşik) Katolik teolojisinde iki ayrı kategoriyi belirtir:

Limbus Patrum (Atalar Limbo'su)

İsa öncesi adâletli Yahudi atalarının (İbrâhîm, İshâk, Yâkûb, Mûsâ, Dâvûd, vd.) İsa'nın çarmıhtan sonra cehenneme inişine (descensus Christi ad inferos) kadar bekledikleri yer. İsa burada "adâletli ölülere" kurtuluş müjdesini götürür ve onları Cennet'e yükseltir. Bu doktrin Apostles' Creed'in (Havariler Inancı) bir maddesidir: descendit ad inferos.

Limbus Infantium (Bebek Limbo'su)

Vaftiz olmadan ölen masum bebeklerin mekânı. Bu doktrin teolojik olarak çok tartışmalıdır. Augustinus (354-430) bu bebeklerin aslî günah (peccatum originale) yükünden dolayı cehennem'e gideceğini savundu — fakat mitissima poena (en hafif ceza) ile. Sonradan skolastik teoloji (özellikle Aquinas) bu pozisyonu yumuşattı: Limbus Infantium cehennemin bir parçası değildir; orada doğal mutluluk (felicitas naturalis) vardır; Tanrı'nın vizyonu (visio beatifica) yoktur ama acı da yoktur. Yani Limbo, eksiklik durumudur, ceza değil.

Modern Katolik tasfiye: 2007'de Vatikan'ın Uluslararası Teolojik Komisyonu (Joseph Ratzinger'in kurduğu kurum) "The Hope of Salvation for Infants Who Die without Being Baptised" başlıklı belgeyi yayınladı. Bu belge resmi olarak Limbo doktrinini terketmedi fakat çok kuvvetli bir umut dile getirdi: vaftiz edilmeden ölen bebeklerin de Tanrı'nın rahmetiyle Cennet'e ulaşabileceğine inanmanın teolojik olarak mümkün olduğu vurgulandı. Bu, Le Goff tezinde "mekân-doktrinlerin tarihselliğinin" güzel bir örneğidir: 12. yüzyılda doğan bir doktrin 21. yüzyılda fiilen aşılır.

Kabbalistik Tzar / Gehinnom Olarak Tikkun

Kabala geleneğinde — özellikle Zohar ve Lurianik Kabbalah'ta — ölüm-sonrası ara-durumu Gehinnom olarak Tikkun süreci anlatır. Klasik Talmud öğretisinde Gehinnom (cehennem) en fazla 12 ay sürer; bu süreden sonra ruh ya Cennete (Gan Eden) yükselir, ya tamamen yok olur (bu çok az ruh için), ya da reenkarne olur (gilgul) — eksik kalan tikkun için yeryüzüne yeniden gönderilir.

Lurianik sistemde (Isaac Luria, 1534-1572, Tsfat / Safed): bütün ruhların Tikkun'u (onarımı) sürecinde Gehinnom işlevi Purgatoryo'ya çok benzer: cezalandırma değil, kelipa (kötü-kabuk) temizlenmesi. Ruh saflaştıkça yukarıya, Olam ha-Ba'ya (Gelecek Âlem) yükselir. Lurianik gilgul doktrini (ruhun reenkarne olarak tikkun'u tamamlaması) Katolik Purgatoryo'sunun yapısal olarak farklı, fakat işlevsel olarak benzer bir alternatifidir: Katolik'te tikkun öteki-dünyada gerçekleşir, Kabbalistik'te (gerektiğinde) bu dünyada tekrar tekrar.

Bu, Alan Segal'ın Life After Death'in 5. bölümünde dikkat çektiği önemli bir noktadır: Yahudi mistik gelenek, Hristiyan ara-durumu ve İslâm berzah/A'râf'ından temelde farklı bir yol seçti: tek bir öteki-dünya arınması yerine, bu-dünya'da çoklu doğuşlar.

Karşılaştırmalı Tablo

Boyut	Purgatoryo (Katolik)	A'râf (İslâm)	Limbo (Katolik)	Tzar/Tikkun (Kabala)
Kim için?	Kurtulmuş ama tam saf olmayan	Denge halinde / gözlemci	Vaftiz olmadan ölen bebek + atalar	Bütün ruhlar (Lurianik)
Süre	Geçici, değişken	Belirsiz (yargı gününe kadar)	Atalar: İsa'ya kadar; Bebekler: ebedî (modernde yumuşadı)	Max 12 ay (klasik) / sınırsız gilgul (Lurianik)
Acı?	Şâkit acı + olumlu acı	Belirsizlik / hasret	Atalar: hasret; Bebekler: yok (doğal mutluluk)	Kelipa-temizleme — pedagojik
Yaşayanların yardımı	Evet (duâ, misa, endüljans)	Sınırlı (duâ)	Hayır (klasik) / belirsiz (modern)	Evet (kaddish, yahrzeit)
Sonraki adım	Cennet (kesin)	Cennet (genelde)	Atalar: İsa ile Cennet; Bebekler: ebedî (klasik)	Olam ha-Ba veya gilgul
Mekânsal mı?	Evet (dağ — Dante)	Evet (tepeler — Kuran)	Evet (limbus = kenar)	Belirsiz (genelde içsel)
Doktriner kodifikasyon	1274 Lyon, 1439 Floransa, 1563 Trent	Klasik Kuran tefsiri	13.yy → 2007 yumuşatma	Zohar (13.yy) → Luria (16.yy)

Karşılaştırmalı Perspektif: Diğer Gelenekler

Tibet Bardo Thödol

Vajrayana Budizmi'nin Bardo Thödol ("Ara-Durumda İşitme Yoluyla Özgürleşme", 8. yy, Padmasambhava'ya atfedilir) ölüm ile yeniden doğuş arasındaki ara-durumu 49 günlük altı bardo halinde sistematize eder:

1. Chikhai Bardo — ölüm anı bardosu (Açık Işık görüsü)
2. Chönyid Bardo — saf-doğa bardosu (barışçıl ve gazaplı tanrılar)
3. Sidpa Bardo — yeniden doğuş bardosu (rahim seçimi)

Bu sistem Purgatoryo ve A'râf'tan birçok açıdan farklıdır:

• (a) Pedagojik aktivite: Bardo'da ruh aktif olarak deneyimi yorumlamalıdır; yaşayanlar (lama, akrabalar) ona kitap okur (Bardo Thödol okuyarak ona rehberlik eder).
• (b) Kısa süre: Sadece 49 gün; karma'nın bir sonraki doğuşu belirleyeceği eşik.
• (c) Bilinç fenomenolojisi: Bardo Tibet psikolojisinde son derece detaylı bir bilinç-haritası verir; orta düzey Purgatoryo'dan çok daha sofistike bir fenomenolojidir.

Fakat ortak nokta: ölüm-sonrası tek-aşamalı bir süreç değil, geçişlerle dolu bir yolculuktur. Bardo, A'râf, Purgatoryo — hepsi yolculuk metaforunu paylaşır.

Hindu Preta-loka

Hindu eskatolojisinde preta-loka (प्रेतलोक, "giden-ruhların âlemi") ölümden hemen sonraki 10-13 günlük geçici durakdır. Bu süre boyunca ruh hâlâ tam pitri (ata) statüsüne geçmemiştir; ailesi ona shrāddha ritüelleri yapmalıdır (özellikle piṇḍa-dāna: pirinç-toplarının sunumu) ki ruh atalara katılabilsin. Bu süre içinde ruh huzursuzdur, tam yerleşmemiştir — yani ara-durumdadır. Hindu pretasının Katolik Purgatoryo'suna işlevsel benzerliği şudur: yaşayanların ritüel yardımı ruhun geçişini kolaylaştırır.

Çin-Konfüçyüs / Taoist Diyu

Çin geleneğinde Diyu (地獄, "yer-zindan") On Yargıçlı bir sistemde organize edilir (Shíwáng 十王). Her yargıç belli bir günahı yargılar ve cezasını verir. Bu sistem fonksiyonel olarak Purgatoryo'ya yakındır: cezalar sürelidir; süre sonunda ruh ya yeniden doğar ya da Tian (Cennet) makamına yükselir. Tibet'in Yama yargısı ile bu Çin On Yargıç sistemi tarihsel olarak ilişkilidir.

Modern Bilimsel Diyalog

NDE (Ölüm Yakını Deneyim) literatüründe ara-durum motifleri son derece sıktır. Pim van Lommel'in 2001 Lancet çalışması ve Bruce Greyson'ın derlemeleri şu motifleri raporlar:

1. Belirsiz mekân: Deneyimciler ne tam "cennet" ne tam "dünya" olan bir ara-yer raporlar — liminal space.
2. Yaşam-değerlendirmesi (life review): Geçmiş hayatın panoramik gözden geçirilmesi — yargılayıcı değil, anlayışla. Bu, Purgatoryo'nun "şâkit acı"sına psikolojik olarak benzer.
3. Sınır karşılaşması: Çoğu NDE-deneyimci "bir sınıra ulaştım, dönmek zorundaydım" der. Bu sınır A'râf'ın perdesiyle, Purgatoryo'nun kapısıyla yapısal olarak eşittir.
4. Eğitici karşılaşmalar: Sevilen ölülerle veya "ışık-varlığıyla" karşılaşma — ders, anlama, dönüşüm.

Bu motifler ontolojik kanıt değildir fakat insan bilinçaltının ölüm anında benzer arketip-yapıları üretmesini gösterir. Carl Gustav Jung'un kolektif bilinçaltı (kollektives Unbewusstes) teorisi açısından bu, ara-durum arketipinin evrensel bir bilinç-yapısı olduğunu düşündürür.

Fizikçi-bilinç araştırmacısı Stuart Hameroff (Roger Penrose'la birlikte) Orchestrated Objective Reduction (Orch-OR) teorisinde, bilincin beyindeki mikrotübüllerde kuantum-bilgi olarak ölüm sonrası kısa süre kalıcı olabileceğini öne sürer — bu, klinik-ölüm sonrası NDE-deneyimlerinin fizyolojik temelini açıklayabilir. Ara-durum fenomenolojisinin biyofizik karşılığı henüz spekülatiftir, fakat dikkate alınmayı hak eder.

Eleştiriler ve Tartışmalar

1. Protestan eleştirisi (Purgatoryo'ya): Martin Luther, John Calvin, ve genel olarak Reform: "Purgatoryo Kutsal Kitap'ta yoktur; 2 Makabe 12:46 apokrifaldır ve doktriner temel oluşturamaz." Reform pozisyonu: ölümle birlikte ruh ya Cennete ya Cehenneme gider; ara-durum yok. Bu pozisyon Hristiyan dünyasında bugün hâlâ büyük ölçüde ikiye bölünmüş durumdur.

2. Sünnî-Şiî tartışması (A'râf'a): Şîa A'râf ehlini özellikle Ehl-i Beyt-i Nebevî olarak yorumlar (Tabâtabâî, el-Mîzân). Sünnî müfessirler genelde dengeci-yorum tercih eder. Bu, sadece bir yorumsal farktır, doktriner bir kopuş değil.

3. Çocuk-ölümü problemi (Limbo'ya): Klasik Limbo doktrinin en yaralı yanı, vaftiz olmadan ölen bebeklerin Cennet'e alınamaması fikriydi. Bu fikir Geç Ortaçağ ve Erken Modern dönemde infantizid travmaları (özellikle yenidoğan mortalite oranlarının çok yüksek olduğu dönemler) için teolojik bir vahşet yarattı. 2007 Vatikan kararı bu vahşeti yatıştırma çabasıdır.

4. Mevlânâ'nın aşkın eleştirisi: Mevlânâ ara-durumların önemini görmekle birlikte, sevenin sevgilisiyle birleşmesinde hiçbir 'ara' olmayacağını savunur. Mesnevî V/2014: "Aşk perdeyi yırtar; A'râf'a duracak vakit kalmaz." Bu, mistik sezginin teolojik yapı-doktrinine karşı uçucu bir hatırlatmadır: ara-durumlar zorunluluk değil, henüz ulaşılmamış olmanın göstergesidir.

Pratik İçerimler

Ara-durum doktrinlerinin dört pratik içerimi vardır:

1. Ölülerin anısı ve duâ: Bütün dört gelenek (Katolik, İslâm, Kabbalistik, Vedik) ölülere yapılan duânın değerli olduğunu söyler. Bu, ölülerle süregelen ahlâkî ilişkinin meşrulaştırıcı temelidir. Sünnî İslâm'da Yâsîn-i Şerîf okuma, hatim indirme, Katolik'te misa pro defunctis, Yahudi'de kaddish, Vedik'te shrāddha — hepsi aynı arketipsel pratiğin farklı kanonlardaki ifâdeleridir.

2. Ölüme manevi hazırlık (ars moriendi): Ara-durumun varlığını kabul etmek, ölümün anlık geçiş değil süregelen bir süreç olarak görülmesini sağlar. Tibet'in phowa pratiği, Katolik'in son sıhriyeleri, İslâm'ın telkın'i (ölü kulağına kelime-i şehadet okuma) — hepsi bu sürekliliği inşa eder.

3. Yas ritüellerinin yapısı: Yahudi'de shiva (7 gün), sheloshim (30 gün), yahrzeit (her yıl); İslâm'da yedi gün, kırk gün; Katolik'te novena (9 gün), kırk gün misa; Hindu'da 13 gün shrāddha. Bu ritüel yapıları ara-durumun zamansal mimarisini yansıtır.

4. Yaşamın ahlâkî yapısı: "Ölümden sonra bir arınma var" doktrini, yaşamda erken arınmaya teşvik eder. Mevlana: "Ölmeden önce ölünüz" hadisinin tasavvufî yorumu tam budur — yaşarken purgatoryo'yu geç, ki ölümden sonra geçilecek bir şey kalmasın. İbn Arabi aynı ilkeyi muhâsebe pratiğinde sistemleştirir.

Sonuç: Ara-Durumların Ortak Bilgeliği

Dört gelenek — Katolik Purgatoryo, İslâm A'râf, Katolik Limbo, Kabbalistik Tikkun — birbirinden bağımsız ortaya çıkmış görünse de, dört birlikte ele alındığında insan bilincinin ölümle ilgili ortak bir sezgisini ifâde eder: ölümden sonra hayat anlık bir kapı değil, kademeli bir geçittir. Bu sezgi modern NDE-fenomenolojisinde, Tibetli Bardo Thödol'unda, Hindu preta-loka'sında ve Çin Diyu sisteminde de aynı yapısal motifi paylaşır.

Jacques Le Goff'un tezi tarihsel olarak güçlüdür: Purgatoryo (mekân olarak) 12. yüzyılda doğmuştur. Fakat ara-durum sezgisi çok daha eskidir ve büyük olasılıkla insanlığın evrensel arketipidir. İbn Arabi'nin Fütûhâtü'l-Mekkiyye'sinde dediği gibi: "Ölüm bir kapı değil, bir koridorur; her oda diğer odaya açılır, ve sonunda bütün koridorlar bir tek meclise — meclis-i ilâhîye — varır."

Karşılaştırmalı eskatoloji bu dört topografyayı tek bir mistik arketipin farklı dillerdeki ifâdeleri olarak okumayı önerir. Bu perennial okuma, dogmatik farklılıkları ortadan kaldırmaz fakat onların derin yapısal ortaklığını görünür kılar.