Tasavvuf
Bâbâî Hareketi
XIII. yüzyıl Anadolu'sunda Baba İlyas Horasanî ve halîfesi Baba İshâk önderliğinde patlak veren Türkmen-tasavvufî-şamanik sentez hareketi; Anadolu heterodoks geleneklerinin ortak manevî kökü ve Köprülü-tezi'nin kilit konusu.
Mistik GeleneklerBektâşîlik
Hacı Bektâş Velî'ye nispet edilen, Anadolu Alevîliği ile iç içe geçmiş, Şîî-Sufî sentezi ve cem ritüeliyle bilinen heterodoks Anadolu tarîkatı.
Mistik GeleneklerDört Büyük Melek: Cebrail, Mikail, İsrafil ve Azrail
İslam melekbiliminin dört büyük meleği — vahiy meleği Cebrail, rızık meleği Mikail, kıyamet sûrunun meleği İsrafil ve ölüm meleği Azrail — kozmik birer memur mu, yoksa başlı başına varlıklar mı? Bu not dördünü Kur'an ve hadis kaynaklarıyla ele alır, diğer geleneklerin koşut figürleriyle (Anubis, Thanatos, Yama, Bardo) karşılaştırır, ve İblis'in melek mi cin mi olduğu ile Harut-Marut bilmecesini tartışır.
Mistik GeleneklerHalvetîlik
Halvet (yalnızlık çilesi) ve esmâ-i seb'a (yedi isim) zikrine dayalı, 14. yüzyıl Azerbaycan menşeili Anadolu-Mısır tarîkatı; Ömer el-Halvetî'nin kurduğu, Yahyâ-yı Şirvânî'nin sistematize ettiği yol.
Mistik Geleneklerİslâm — Manevî Boyut
Bu sayfa İslâm’ı bir bütün olarak — dogmatik bir tarafgirlik gözetmeden — manevî tarafıyla haritalandırır. İbn Arabî’nin vahdet-i vücud anlayışından Mevlânâ’nın aşk ilâhîsine…
Mistik GeleneklerKâdirîlik
Abdülkâdir Geylânî'ye nispet edilen, İslâm dünyasında en geniş yayılıma sahip ilk tarîkat; cehrî zikir ve fakr (manevî yoksulluk) öğretisi merkezdedir.
Mistik GeleneklerMakâmât-ı Sülûk
Sûfînin Hakk'a doğru yolculuğunda kazandığı kalıcı manevî duraklar (makamlar) ve geçici hâller hiyerarşisi: tevbe, vera', zühd, fakr, sabır, tevekkül, rıza. Risâle-i Kuşeyriyye, İhyâ ve Menâzilü's-Sâirîn üçgeninde sistemleşen klasik tasnif; Hindu bhûmi ve Mahâyâna...
Mistik GeleneklerMelâmîlik
Riyâ tehlikesinden korunmak için ibâdetlerini gizleyen, dünyanın kınamasını (melâmet) bilinçli olarak göğüsleyen tasavvufî meşreb; IX. yüzyıl Horasan'ında Hamdûn Kassâr ile şekillendi.
Mistik GeleneklerMevlevîlik
Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin manevî mirasından doğan; oğlu Sultan Veled tarafından sistemleştirilen, semâ ayini ve mûsikî merkezli Anadolu kökenli tarîkat.
Mistik GeleneklerMürîd-Mürşid İlişkisi
Tasavvufun aktarımsal omurgası: sâlikin (mürîd) manevî rehberine (mürşid) biat, intisâb ve teslimiyet üzerinden bağlandığı yol-aktarım ilişkisi. Hindu guru-shishya paramparası ve Tibet lama-chela geleneği ile yapısal paralellikler; modern psikoloji ile karşılaşmadaki dönüşümleri.
Mistik GeleneklerNakşibendîlik
Bahâüddin Nakşbend tarafından Buhârâ'da sistemleştirilen, hafî (sessiz) zikre dayanan, şerîat ile tasavvufu sıkı biçimde birleştiren Orta Asya kökenli tarîkat.
Mistik GeleneklerÖzbek Tasavvuf Geleneği ve Buhâra
Mâverâünnehir / Buhâra merkezli Özbek tasavvuf geleneği: Hâcegân silsilesi, Bahâüddîn Nakşibend ve sonraki Nakşibendî dallanması; bozkır halk tasavvufu ile şehir medrese-tasavvufu arasındaki köprü.
Mistik GeleneklerRifâîlik
Ahmed er-Rifâî'ye nispet edilen, 12. yüzyıl Güney Irak menşeili tarîkat; cehrî zikir, ekstatik haller ve ateşle olağanüstü pratiğiyle (burhân, havâriq) tanınır.
Mistik GeleneklerSemâ Ayini
Mevlevî tarîkatının merkezindeki kozmik dönüş ritüeli: dört selâmdan oluşan, ney ve kudüm eşliğinde icrâ edilen, fenâ-yı muhammedî sembolizmiyle yüklü manevî bir törendir.
Mistik GeleneklerSohbet Pratiği
Tasavvufun temel aktarım yöntemi: Mürşidin huzurunda kalp-kalbe gerçekleşen ilim ve hâl alışverişi. Mevlânâ-Şems modeli ekseninde; Zen dharma-transmission ve Bhakti satsang pratikleri ile yapısal karşılaştırma; teneffüs (nefes-temaslı aktarım) dinamiği.
Mistik GeleneklerTarîk-i Aliyye: Ehl-i Beyt Sufism ve Bektâşî-Şîî Sentezi
Hz. Ali'ye dayanan tarîkat silsilesi anlayışı; Ehl-i Beyt sufism ve Bektâşî-Şîî sentezi: Sünnî ve Şîî mistik geleneklerin ortak omurgası; Anadolu Alevî-Bektâşî yapısının teolojik kökleri.
Mistik GeleneklerTarîk-i Aliyye
Hz. Ali'ye dayandırılan tarîkat silsilesi anlayışı: tasavvufun ana omurgasını oluşturan ve Sünnî-Şîî mistik dünyada ortak kabul gören manevî soy hattı.
Mistik GeleneklerYeseviyye Tarîkatı
Hoca Ahmed Yesevî (ö.1166) tarafından Türkistan'da kurulan ve Türkçe halk-tasavvuf çizgisi ile Türkistan-Anadolu güzergâhında derin izler bırakan ilk büyük Türk tarîkatı; Bektâşîlik ve Nakşibendîlik üzerindeki etkisiyle dünya tasavvuf tarihinin temel hatlarından biri.