Löwe — Macht, Egemenlik, Heiligkeit

“Yahuda bir aslan yavrusudur… çömelir, yatar bir aslan gibi, kim onu kaldırmaya cüret eder?” — Tevrat, Yaratılış 49:9

Çölün Hükümdarı, Tahtın Hayvanı

Hiçbir hayvan, insan muhayyilesinde iktidarı aslan kadar doğrudan temsil etmemiştir. Yelesi bir taç, kükremesi bir ferman, duruşu bir tahttır. Aslan, ekosistemde olduğu kadar sembol dünyasında da bir “kral” pozisyonuna kurulmuştur; ama bu konumlandırma kendiliğinden değildir. İnsan, gücü gördüğü yerde ona kutsallık atfetme eğilimindedir ve aslan — Yakın Doğu'nun bozkırlarında, Nil vadisinde ve Mezopotamya steplerinde fiilen yaşayan, insanı avlayabilen tek büyük yırtıcı — bu atfın doğal nesnesi olmuştur.

Bu notun konusu, aslanın yalın bir hayvan olmaktan çıkıp bir teolojik ve siyasî sembole, hatta bir tanrı bedenine dönüşmesidir. İzleyeceğimiz hat coğrafîdir: Mısır'ın Sfenks'i ve aslan-tanrıçası Sekhmet'ten başlayıp Mezopotamya'nın koruyucu lamassu'larına, oradan da İbrahimî üç geleneğin — Yahudilik, Hristiyanlık, İslâm — aslanı nasıl hem yücelttiğini hem de tek Tanrı'nın hizmetine koştuğunu göreceğiz. Aslan, böylece yılan ya da kartal gibi, kültürler arası dolaşan ve her gelenekte yeniden anlamlandırılan bir “göçebe sembol”dür.

Mısır: Sekhmet'in Öfkesi ve Sfenks'in Sükûtu

Aslanın kutsallaştırılmasının en eski ve en görkemli sahnesi Mısır'dır. Burada aslan iki uç arasında salınır: yıkıcı ilâhî öfke ve kraliyetin sessiz bekçiliği.

Sekhmet (“güçlü olan”), aslan başlı tanrıça, Mısır panteonunun en korkulan figürlerindendir. Memphis'te Ptah'ın eşi, güneş-tanrı Râ'nın “gözü” ve onun cezalandırıcı kolu olarak tasavvur edilir. Ünlü “İnsanlığın Yok Edilişi” mitinde Râ, kendisine isyan eden insanlığı cezalandırmak için Sekhmet'i salar; tanrıça öyle bir kan çılgınlığına kapılır ki, insan soyunu tümüyle silmek üzereyken tanrılar onu ancak kana benzeyen kırmızı biraya (kızıl boyalı arpa suyuna) kandırarak durdurabilir. Bu mit, aslanî gücün hem koruyucu hem yıkıcı çift yüzünü kristalize eder: aynı tanrıça hem salgın hastalıkların yayıcısı hem de hekimlerin koruyucusudur. Sekhmet'in binlerce diyorit heykelinin III. Amenhotep döneminde Teb'de diktirilmiş olması, bu gücün ehlîleştirilme — ritüelle yatıştırılma — ihtiyacının ölçüsünü verir.

Sfenks ise aynı gücün dingin, kraliyetçi yüzüdür: aslan bedeni ve insan (genellikle firavun) başı. Gize'deki Büyük Sfenks (yaklaşık MÖ 2500, IV. Hanedan), firavunun aslanî gücüyle ilâhî zekânın birleşimini taşa kazır; sonraki çağlarda güneş-tanrı Harmakhis ile özdeşleştirilir. Aslan bedeni saf kuvveti, insan başı ise bu kuvveti yöneten aklı simgeler — iktidarın ideal formülü. Mısırlı için aslan ayrıca ufuk ve geçiş bekçisidir: tapınak kapılarında, taht aslan ayaklı sehpalarda, hatta firavunun “iki ufkun aslanı” olarak çift aslan (Aker) imgesinde karşımıza çıkar. Bu koruyucu işlev, Mısır amuletleri geleneğinde de yankılanır; nazara ve kötü güçlere karşı aslan dişi ya da figürü taşıma alışkanlığı buradan beslenir.

Mezopotamya: Kralın Avı, Tanrının Bekçisi

Mezopotamya'da aslan, kraliyet ideolojisinin merkezine yerleşir. Asur saray kabartmalarının en çarpıcı sahnesi kraliyet aslan avıdır: Asurbanipal'in (MÖ 7. yy) Ninive saraylarındaki rölyeflerde kral, ok ve mızrakla aslanları teker teker devirir. Bu, salt bir spor değil, kozmik bir ritüeldir: kral, kaosu (aslanın temsil ettiği yabanıl, denetimsiz güç) yenerek düzeni (kendi meşru iktidarını) tesis eder. Aslan burada hem düşman hem de kralın aynası — onu öldüren, onun gücüne sahip olur.

Aynı zamanda aslan koruyucudur. İştar'ın kutsal hayvanı aslandır; Babil'in Marduk için yapılmış İştar Kapısı'nda sırlı tuğladan aslan rölyefleri tören yolunu döşer. Kanatlı, insan başlı aslan-boğa olan lamassu ise saray ve tapınak girişlerinin eşik bekçisidir. Aslanın bu “eşikte duran koruyucu” rolü, Mısır'daki Sfenks işleviyle yapısal olarak akrabadır ve sonradan tüm Akdeniz havzasında — kapı tokmaklarından mezar taşlarına — yayılacak motiflerin atasıdır.

Akdeniz Köprüsü: Kibele'nin Arabası ve Mithra'nın Aslanı

Mısır ve Mezopotamya ile İbrahimî dinler arasında bir aktarım kayışı işlevi gören Greko-Romen dünyası, aslan sembolizmini hem korur hem dönüştürür. Anadolu kökenli Ana Tanrıça Kibele (Magna Mater), iki aslanın çektiği bir araba üzerinde ya da iki yanında aslanlarla tahtta otururken betimlenir; aslan burada vahşi doğanın tanrıçaya boyun eğişini, yani kaosun kutsal düzene tâbi kılınışını simgeler. Yunan muhayyilesinde Herakles'in (Herkül) ilk işi, silahla öldürülemeyen Nemea Aslanı'nı boğarak postunu giymesidir; kahraman böylece aslanın yenilmez gücünü kendi bedenine devralır — bu, Asur kralının aslan avıyla aynı kozmik mantığın Yunanca tercümesidir. Geç Antik Çağ'ın gizem dini Mithraizm ise aslana ayrı bir teolojik yük bindirir: inanç basamaklarından dördüncüsü “Leo” (Aslan) derecesidir ve ateş elementiyle bağlanır; ayrıca Mithra tapınaklarında sık görülen, aslan başlı insan bedenli ve yılanla sarmalanmış Aion/Zurvan figürü, zamanı ve kozmik düzeni yöneten ürkütücü bir ilkeyi temsil eder. Bu Akdeniz katmanı önemlidir, çünkü erken Hristiyanlık ve sonrasında İslâm, aslan imgesini doğrudan Mısır'dan değil, büyük ölçüde bu Greko-Romen ve Yahudi süzgeçten geçmiş haliyle devralacaktır.

Yahudilik: Yahuda'nın Aslanı

İbrahimî geleneklerin ilki olan Yahudilik, aslanı putperest bir tanrı bedeninden çıkarıp tarihsel ve mesihçi bir sembole dönüştürür. Anahtar metin, epigrafta alıntılanan Yaratılış 49:9'dur: Yakup, oğlu Yahuda'yı kutsarken onu “aslan yavrusu”na benzetir. Buradan Aryeh Yehudah — “Yahuda'nın Aslanı” — kavramı doğar; bu, hem Yahuda kabilesinin hem de ondan çıkacak Davud hanedanının ve nihayetinde Mesih'in amblemi olur. Kudüs'ün simgesi bugün hâlâ bu aslandır.

İbranice Kutsal Kitap'ta aslan (aryeh, lavi, kefir) çift değerlidir. Bir yandan Tanrı'nın gücünün ve adaletinin imgesidir: “Aslan kükredi, kim korkmaz?” (Amos 3:8) ayetinde peygamberlik sözü, aslanın kükremesine benzetilir. Öte yandan aslan, “kükreyerek yutacak birini arayan” yırtıcı düşmanı, sürgünü ve zulmü de simgeler (Mezmur 22:13). Daniel'in aslan çukuruna atılıp Tanrı'nın koruması altında zarar görmemesi (Daniel 6), bu yırtıcı gücün ancak ilâhî irade önünde dizginlenebileceğini anlatan bir mucize kıssası olarak Yahudi ve Hristiyan muhayyilesine geçer. Kabalistik düşüncede aslan, Gevurah (güç/yargı) sefirasıyla ve bazı çözümlemelerde Hesed tarafıyla ilişkilendirilir; Hezekiel'in merkavah (taht arabası) görümünde dört yüzlü yaratıkların biri aslandır (Hezekiel 1:10) — bu detay, az sonra göreceğimiz Hristiyan İncil sembolizminin de tohumudur.

Hristiyanlık: Hem Mesih Hem Şeytan

Hristiyanlıkta aslan, gerilimi en yüksek sembollerden biridir; tam zıt iki anlamı aynı anda taşır.

Olumlu kutupta aslan, doğrudan Mesih'tir: “Yahuda oymağından gelen Aslan” (Vahiy 5:5), mührü açmaya layık tek varlık olarak Mesih'i adlandırır. Erken dönem Hristiyan sembolizminde aslan dirilişle de bağlanır: Physiologus adlı erken Hristiyan hayvan kitabına (MS 2.-3. yy) göre aslan yavruları ölü doğar ve üçüncü günde babalarının soluğuyla canlanır — bu, üçüncü günde dirilen Mesih'in alegorisi olarak okunur. Bu yüzden Ortaçağ katedral cephelerinde, vaftiz teknelerinde ve elyazması süslemelerinde aslan, gözleri açık uyuyan (yani ölümde bile uyanık olan ilâhî tabiatı simgeleyen) bir Mesih figürü olarak betimlenir.

Aslan ayrıca dört İncil yazarından Markos'un sembolüdür (kanatlı aslan): Hezekiel'in dört yüzlü yaratığından ve Vahiy 4'teki dört canlıdan türeyen tetramorf gelenekte aslan, Markos İncili'nin çölde kükreyen Vaftizci Yahya ile açılışına ve Mesih'in kraliyet/diriliş yönüne karşılık gelir. Venedik'in koruyucusu Aziz Markos'un kanatlı aslanı bu mirasın en görünür mührüdür.

Olumsuz kutupta ise aynı hayvan, “kükreyerek yutacak birini arayan” Şeytan'dır (1. Petrus 5:8). Bu çift değerlilik tesadüf değildir: aslan, denetlenemez gücün arketipidir; bu güç ilâhî hizmete koşulduğunda Mesih, başıboş kaldığında yıkıcı şeytan olur. Aynı mantık, Mısır'daki Sekhmet'in koruyucu/yıkıcı ikiliğinin İbrahimî dile tercümesidir.

İslâm: Esed, Haydar ve Kerrâr

İslâm, putlaştırmaya en mesafeli gelenek olarak aslanı bir tanrı ya da Tanrı'nın bedeni olarak asla tasvir etmez; aslan, Tanrı'nın değil, müminin ve özellikle de cesaretin sembolü olur. Arapçada aslanın onlarca adı vardır (esed, leys, gazanfer, haydar, sebu') ve bu zenginlik, hayvanın kültürel ağırlığını gösterir.

İslâm tarihinde aslan imgesi büyük ölçüde Hz. Ali etrafında billurlaşır. Ali'nin lakapları arasında Haydar (“aslan”) ve Esedullah (“Allah'ın aslanı”) öne çıkar; Hayber kalesinin kapısını söktüğü ve “Kerrâr” (defalarca hücum eden) olarak anıldığı rivayetler, onu yiğitliğin aslanî tecessümü kılar. Burada dikkat çekici bir teolojik incelik vardır: “Allah'ın aslanı” tabiri, gücü Tanrı'ya değil, Tanrı yolunda savaşan kula yükler — tevhid, aslanî gücün kutsallaştırılmasını değil, ilâhî iradeye tâbi kılınmasını gerektirir. Bu, hilâl ve yıldız gibi İslâmî sembollerin de paylaştığı bir mantıktır: imge, kendinde kutsal değil, Tanrı'ya işaret ettiği ölçüde değerlidir.

Aslan, İran-Türk-İslâm siyasî ikonografisinde de güçlüdür: Safevî ve Kaçar İran'ının arması “Şîr ü Hurşîd” (Aslan ve Güneş), aslanın sırtında doğan güneşle hükümranlığı simgeler. Bu aslan-güneş eşleşmesi tesadüfî değildir; çok eski bir astrolojik mantığa dayanır. Zodyak kuşağında Aslan burcu (Leo), güneşin en güçlü olduğu yaz ortasına (temmuz-ağustos) ve gezegen olarak doğrudan Güneş'e atanmıştır. Mısır'da Nil'in hayat veren taşkını, Sirius yıldızının Güneş'le birlikte doğduğu ve Güneş'in Aslan burcunda bulunduğu döneme denk geldiği için, aslan ile güneşin/bereketin özdeşleşmesi binlerce yıllık bir gözleme yaslanır. Tapınak çeşmelerinin ve su kanallarının ağızlarının çoğu zaman aslan başı biçiminde yapılması — Antik Yunan'dan Osmanlı çeşmelerine kadar — bu aslan-su-güneş üçgeninin maddî yankısıdır. Böylece aslan yalnızca yeryüzü iktidarının değil, gök düzeninin de bir düğüm noktası olur. Tasavvufî edebiyatta aslan, nefsini terbiye etmiş, korkusuz ve “tek başına” yürüyen ârifin imgesi olur; sürüye değil, kendi hakikatine tâbi olan ruhun mecazıdır. Bu mistik anlam, aslanın çölün yalnız hükümdarı oluşuyla örtüşür ve gül gibi narin bir sembolün karşı kutbunda, celâlî (heybet) tarafı temsil eder.

Kıyasî Bir Çözümleme: Neden Aslan?

Bu kadar farklı gelenek neden aynı hayvanda buluşur? Birkaç ortak mantık görülebilir.

Birincisi ekolojiktir: Aslan, MÖ binyıllarda Yakın Doğu'da fiilen yaşayan, insanı avlayabilen en heybetli yırtıcıydı (Asya aslanı Filistin, Anadolu ve Mezopotamya'da 19. yüzyıla dek vardı). Sembol, somut deneyimden doğar; korkulan şey kutsanır.

İkincisi siyasîdir: İktidar, kendini meşrulaştırmak için en güçlü hayvanla özdeşleşir. Firavun, Asur kralı, Davud hanedanı, Ali, Safevî şahı — hepsi aslanı taşır. Aslan, tahtın yanında durur (kutsal mekânların aslanlı kapıları, taht aslan ayakları).

Üçüncüsü teolojiktir ve İbrahimî dinleri Mısır-Mezopotamya'dan ayırır: Putperest dünyada aslan bir tanrıdır (Sekhmet) ya da tanrının bedenidir (Sfenks). Tek tanrılı dinlerde ise aslan asla tanrı olamaz; o, ya Tanrı'nın bir niteliğinin (güç, adalet) mecazı, ya mesihçi bir amblem (Yahuda Aslanı, Mesih), ya da kahramanın/müminin sembolüdür (Haydar). Yani İbrahimî gelenek, sembolü miras alır ama putlaştırmayı ayıklar — tıpkı aslanî gücün hem Mesih hem Şeytan olabilmesinde görüldüğü gibi, hayvan artık kutsal değil, kutsala işaret eden bir işarettir.

Bu “evcilleştirme” hareketi, başka kutsal hayvanların kaderiyle de paralellik taşır. Garuda ya da Nandi Hint geleneğinde tanrısal binekler ve tapınma nesneleri olarak kalırken; Tâvûs-ı Melek gibi figürler ara konumlarda durur; İbrahimî hat ise sürekli olarak sembolü Tanrı'dan ayırıp O'nun hizmetine koşma yönünde işler. Aslan, bu büyük teolojik ayrımın belki de en görkemli örneğidir: aynı yele, Nil kıyısında bir tanrıçanın, Kudüs'te bir kabilenin, kilise cephesinde bir Mesih'in ve Hayber önünde bir yiğidin başını taçlandırır.

Kaynaklar

• Brian Brown (ed.), The Lion in the Living Room — yerine: C. A. W. Guggisberg, Simba: The Life of the Lion (1961)
• Geraldine Pinch, Egyptian Mythology: A Guide to the Gods, Goddesses, and Traditions of Ancient Egypt (Oxford University Press, 2002)
• Joan Goodnow Westenholz (ed.), Dragons, Monsters and Fabulous Beasts — Mezopotamya aslan ikonografisi için: Pauline Albenda, "Lions on Assyrian Wall Reliefs", Journal of the Ancient Near Eastern Society (1972)
• Othmar Keel & Christoph Uehlinger, Gods, Goddesses, and Images of God in Ancient Israel (Fortress Press, 1998)
• Physiologus, çev. Michael J. Curley (University of Chicago Press, 1979)
• Annemarie Schimmel, Mystical Dimensions of Islam (1975) ve Deciphering the Signs of God (1994)
• Beatrice Forbes Manz, "Lion and Sun emblem" maddesi, Encyclopaedia Iranica
• TDV İslâm Ansiklopedisi, “Ali” ve “Aslan” maddeleri
• Kutsal Kitap: Yaratılış 49, Amos 3, Daniel 6, Hezekiel 1, Vahiy 4-5, 1. Petrus 5