Feminizm ve Kutsal Dans: Kadın Bedeni, Güç, Ritüel

“Tanrıçaya tapınmadan önce kadın, kendi bedeninin kutsal olduğunu hatırlamalıdır.” — Starhawk, The Spiral Dance (1979)

Bedenin Cinsiyetlendiği Eşik

Dans, insanlığın en eski kutsallık dilidir; ama bu dil hiçbir zaman cinsiyetsiz konuşulmamıştır. Dans eden bedenin kim olduğu — kadın mı erkek mi, bakire mi anne mi, genç mi yaşlı mı — ritüelin anlamını köklü biçimde değiştirir. Bir topluluk, kadın bedenine hangi hareketleri yasakladığı ve hangilerini kutsal saydığıyla kendi cinsiyet düzenini de kodlar. Bu yüzden kutsal dans, gender-kritik bir okuma için ayrıcalıklı bir laboratuvardır: orada beden hem ibadet aracı hem de iktidarın yazıldığı bir levha olur.

Bu notun amacı, farklı geleneklerde kadın bedeninin ritüel dansta nasıl konumlandırıldığını yan yana koymak ve yirminci yüzyılın feminist maneviyatının bu mirası nasıl hem eleştirip hem sahiplendiğini izlemektir. İki kutup arasında gerilim vardır: bir yanda kadın dansçının kutsal güç taşıyıcısı olarak yüceltilmesi, öbür yanda aynı bedenin denetlenmesi, perdelenmesi, tehlikeli sayılması. Çoğu gelenekte bu iki yön aynı anda işler.

Tapınak Dansözü: Kutsallık ve Toplumsal Denetim

Güney Hindistan'ın devadasi geleneği, kadın bedeninin kutsal dansta yüceltilmesiyle sömürülmesinin iç içe geçtiği en çetrefil örnektir. “Tanrının hizmetkârı” anlamına gelen devadasiler, tapınağa adanmış, evlenmeyen, bharatanatyam'ın atası olan sadir dansını icra eden kadınlardı. Onlar nityasumangali — “daima evli, daima uğurlu” sayılırdı; dul kalma uğursuzluğundan muaftılar çünkü kocaları ölümsüz tanrıydı. Bu statü, kadınlara o dönem için olağandışı bir özerklik tanıyordu: mülk edinebilir, sanatlarını miras bırakabilir, okuryazar olabilirlerdi.

Ama aynı kurum, sömürge dönemi ahlâkçılığı ve yerli reformcuların gözünde “tapınak fuhşu” olarak damgalandı ve 1947'de yasaklandı. Antropolog Frédérique Apffel-Marglin'in (Wives of the God-King, 1985) gösterdiği gibi, devadasinin “saflık” ve “erotizm” arasındaki konumu Batılı ikili kategorilere sığmaz; o, auspiciousness (uğur, bereket) ekseninde değerlendirilen bir bedendi. Dans yasaklanınca bharatanatyam “arındırıldı” ve üst kast Brahman kadınlarının saygın sanatına dönüştürüldü — beden aynı kaldı, ama onu cinsiyetlendiren toplumsal çerçeve tümüyle değişti. Benzer bir gerilim kirtan ve bhajan geleneğinde de görülür: orada kadın sesi cemaatle kaynaşırken, dansta kadın bedeni daima ayrı bir “görülme” sorununu taşır.

Örtülen ve Açılan Beden: Akdeniz'in Eski Dansları

Antik Akdeniz'de kadın ritüel dansı çoğu zaman erkek bakışından korunan kapalı çemberlerde yaşanırdı. Yunan Thesmophoria şenliklerinde Demeter ve Persephone onuruna yalnızca evli kadınların katıldığı, erkeklere yasak ayinler düzenlenir; burada bereket, doğurganlık ve cinselliğin açık dansları toplumsal denetimin geçici olarak askıya alındığı bir alan açardı. Dionysos kültünün mainad'ları (çılgın kadınları) ise tam tersine, dağlarda kontrolsüz, saçları çözük, ekstatik bir dansla şehrin düzenini tehdit ederdi — Euripides'in Bakkhalar'ı bu “tehlikeli kadın dansı”nın kültürel kaygısını ölümsüzleştirir.

Bu örnekler, kadın bedeninin ritüelde iki yüzünü gösterir: ya kapalı, korunan, bereket veren beden, ya da taşkın, sınır tanımayan, yıkıcı beden. Mainad figürü, yüzyıllar sonra feminist neopaganların yeniden sahiplendiği “vahşi kadın” arketipinin doğrudan atasıdır. Ekstazın bu cinsiyetlenmiş tarihi, ekstatik dansın karşılaştırmalı çözümlemesinde ve trans hâline geçiş mekaniğini ele alan trans-dans ritüellerinde daha geniş biçimde işlenir.

Tarihçi Barbara Ehrenreich, Dancing in the Streets (2006) adlı çalışmasında, Batı uygarlığının yüzyıllar boyunca kolektif ekstatik dansı — özellikle kadınların öncülük ettiği biçimlerini — bastırma yönündeki sürekli çabasını izler. Mainad'ın çılgın dansından ortaçağ “dans salgınlarına” (dancing manias), oradan sömürge yöneticilerinin yerli ritüellerini yasaklamasına uzanan bu bastırma tarihi, çoğu kez aynı kaygıyı taşır: kontrolden çıkan, coşkuya kapılan, sınırları çözülen beden — ve bu beden sık sık dişil olarak imgelenmiştir. Ehrenreich'in tezi feminist okumalar için verimlidir: kolektif sevincin tarihi, aynı zamanda kadın bedeninin kamusal alandan çekilmesinin de tarihidir.

Sufizmde Cinsiyet ve Sema

İslâm tasavvufunda sema (dönerek zikir) çoğunlukla erkeklerle özdeşleşmiştir; Mevlevî geleneğinde semazenlik yüzyıllarca erkeklere ait bir disiplindi. Ama bu tablo tek renkli değildir. Mevlevî tarihinde kadın dervişlerin (örneğin Konya çevresindeki Kadınlar Tekkesi rivayetleri) varlığı, kadınların ayrı mekânlarda zikre katıldığını gösterir. Bektaşî-Alevî geleneğinin semahı ise çarpıcı bir istisnadır: kadın ve erkek canlar cemde birlikte, yan yana semah döner — bu, ortodoks İslâm'ın cinsiyet ayrımına karşı bilinçli bir “eşitlik teolojisi” performansıdır. Semahta kanat açan kollar, “pervaz” eden bir kuşu ve dünyevî kimliğin (cinsiyet dâhil) aşılmasını simgeler.

Modern dönemde Mevlevî semazenliğinin kadınlara açılması, Batı'daki Sufi çevrelerinde özellikle hızlanmış; bu da geleneğin “özünün” cinsiyetten bağımsız olduğu yönündeki içsel argümanı güçlendirmiştir. Burada tartışma teolojiktir: eğer hedef nefsin (benliğin) aşılmasıysa, cinsiyetli beden yalnızca aşılması gereken bir perde midir, yoksa kendi başına bir kutsallık taşıyıcısı mı?

Olukulaşan Beden: Afro-Karayip Geleneklerinde İniş

Afro-Karayip dinlerinde — Vodou, Santería, Candomblé — kutsal dans, tanrının bedene inmesi (possession) için bir araçtır ve burada cinsiyet kuralları akışkanlaşır. Bir erkek dansçıya dişil bir lwa (örneğin Haiti Vodou'sunda aşk ve güzellik ruhu Erzulie) inebilir; bir kadın dansçı, savaşçı ve eril bir orişaya “at” olabilir. Shango ritüellerinde gök gürültüsü tanrısının erilliği, ona inilen bedenin biyolojik cinsiyetinden bağımsız olarak dans diliyle kurulur.

Antropolog Karen McCarthy Brown (Mama Lola, 1991), Vodou rahibesi Alourdes üzerinden, kadın manboların bu gelenekte taşıdığı dinsel otoriteyi belgeler: kadın, hem ailesinin reisi hem cemaatin ruhsal lideridir. Burada dans, ataerkil toplumsal yapının içinde kadına ritüel iktidar açan bir kanaldır — bedensel istimlâk değil, bedensel yetkilenme. Benzer bir “cinsiyet aşan iniş” mantığı, ruh tutulması ve kişilik değişiminin karşılaştırmalı incelemesinde de merkezîdir.

Bu geleneklerin önemi, kadın bedenini ne salt arzu nesnesi ne de salt bereket sembolü olarak değil, bir tanrının taşıyıcısı, eyleyen bir özne olarak kurmalarındadır. İnişe uğrayan dansçı (cheval, “at”), bedeninin denetimini geçici olarak ruha bırakır; ama bu teslimiyet, paradoksal biçimde, cemaat gözünde ona olağanüstü bir saygınlık ve dokunulmazlık kazandırır. Köleliğin ve sömürgeciliğin parçaladığı topluluklarda bu dans, Afrikalı kökenlerin bellekte korunduğu, kadın soyunun ruhsal otorite aktardığı bir direniş arşivi işlevi de görmüştür. Benzer bir ritmik direniş ve bedensel hafıza estetiği, Shango şenliklerinin davul-dans bütünlüğünde de okunabilir.

Modern Feminist Maneviyat: Dansın Geri Talep Edilmesi

Yirminci yüzyılın ikinci yarısında, feminist Tanrıça hareketi ve Wicca, kadın bedenini ritüel dansın merkezine bilinçli bir politik edimle yeniden yerleştirdi. Starhawk (Miriam Simos) The Spiral Dance'te (1979) sarmal dansı, bireyin çemberle, çemberin de döngüsel zamanla birleştiği feminist bir kozmoloji olarak kurar. Z Budapest'in Dianic Wicca'sı yalnızca kadınlardan oluşan çemberlerde dans eder; burada erkeğin dışlanması, tarihsel olarak erkek bakışına maruz kalan kadın bedenine kendi başına bir kutsal alan açma stratejisidir.

Bu hareketin kuramsal omurgasını, antropolog Margaret Murray'in (bugün büyük ölçüde çürütülmüş) “cadıların hayatta kalan eski bir bereket dini” tezi ve onu popülerleştiren çalışmalar oluşturur — nitekim "Ay'ı İndirme" ritüelinin adını veren kitap (Margot Adler, 1979) bu yeniden-icadın kapsamlı bir haritasını sunar. Tarihsel doğruluğu tartışmalı olsa da, “cadı dansı” miti güçlü bir siyasi araç olmuştur: kadınların bedensel utancı reddetmesi, döngüsel beden (âdet, doğum, menopoz) deneyimini kutsamak ve kolektif coşkuda dayanışma kurmak için bir dil.

Beden-güçlendirme (embodiment) söylemi burada belirleyicidir. Çağdaş feminist dans-ritüellerinde — “red tent” çemberlerinden ekofeminist mevsim danslarına — vurgu, kadının bedenini seyirlik bir nesne olmaktan çıkarıp deneyimleyen bir özne hâline getirmektir. Bu, tantrik yin geleneğindeki bedenlenmiş kutupluluk anlayışıyla ve sevgi-şefkat temelli hareket meditasyonu pratikleriyle de kesişir. Aynı zamanda kutsal-dişilik söyleminin özcü (essentialist) eğilimlerine yönelik içsel feminist eleştiri — “kadın doğası” ile “döngüsellik”i fazla sıkı bağlamanın yeni bir kafes kurabileceği uyarısı — kutsal-dişilik ve cinsiyetçilik tartışmasında ayrıntılı biçimde ele alınır.

Sınırlar, Eleştiriler, Açık Sorular

Feminist kutsal dansın güçlü vaadi, beraberinde ciddi soruları getirir. Birincisi kültürel temellük sorunudur: Batılı kadınların bellydance (Mısır raks şarkî'si), Afrika bereket dansları veya Yerli ritüellerini “evrensel kadın gücü” adına devşirmesi, bu dansların yerli bağlamlarını ve cinsiyet politikalarını silikleştirebilir. İkincisi özcülük sorunudur: “kadın = döngü = ay = toprak” denklemi, kadını yeniden doğaya ve bedene hapseden eski ataerkil şemanın ters yüz edilmiş bir kopyası olabilir. Üçüncüsü, trans ve ikili-olmayan kimliklerin meselesidir: yalnızca cisgender kadınlara açık “kadın çemberleri” son yıllarda yoğun bir kapsayıcılık tartışmasının odağı olmuştur — kutsal-dişiliğin biyolojik mi yoksa toplumsal-ruhsal bir kategori mi olduğu sorusu hâlâ açıktır.

Yine de karşılaştırmalı tablo bir ortaklık gösterir: devadasinin tapınağından mainadın dağına, semah dönen candan Vodou manbosuna, Dianic çemberden ekofeminist mevsim dansına kadar — kadın bedeni ritüel dansta hiçbir zaman yalnızca beden değildir. O, bir topluluğun kutsallık, tehlike, bereket ve iktidar hakkındaki en derin varsayımlarının sahnelendiği yerdir. Feminist maneviyatın katkısı, bu sahnenin yönetmenliğini — kadının kendi bedeni üzerindeki anlatı hakkını — geri talep etmek olmuştur.

Kaynaklar

• Margot Adler, Drawing Down the Moon: Witches, Druids, Goddess-Worshippers, and Other Pagans in America (Beacon Press, 1979)
• Starhawk (Miriam Simos), The Spiral Dance: A Rebirth of the Ancient Religion of the Great Goddess (Harper & Row, 1979)
• Frédérique Apffel-Marglin, Wives of the God-King: The Rituals of the Devadasis of Puri (Oxford University Press, 1985)
• Karen McCarthy Brown, Mama Lola: A Vodou Priestess in Brooklyn (University of California Press, 1991)
• Cynthia Eller, Living in the Lap of the Goddess: The Feminist Spirituality Movement in America (Beacon Press, 1993)
• Cynthia Eller, The Myth of Matriarchal Prehistory: Why an Invented Past Won't Give Women a Future (Beacon Press, 2000)
• Barbara Ehrenreich, Dancing in the Streets: A History of Collective Joy (Metropolitan Books, 2006)
• Amrit Srinivasan, "Reform and Revival: The Devadasi and Her Dance" (Economic and Political Weekly, 1985)
• Euripides, Bakkhalar (Bacchae), MÖ 405