Divan-ı Kebir (Divan of Shams)

“Ne mutlu o âna ki seninle bir köşede otururuz; iki suret, iki cisim, fakat tek bir can — sen ve ben.” — Mevlânâ, Dîvân-ı Kebîr, gazel 2214 (terc. yaklaşıktır)

İki Dîvân, İki Ses

İslâm mistik edebiyatının zirvesinde duran Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin (ö. 1273) geriye iki büyük eseri kaldı; ama bunlar aynı insanın iki ayrı sesidir. Biri, altı ciltlik öğretici manzume Mesnevî'dir — kıssalar, temsiller ve tedrîcî bir irfan yolculuğu sunan, “mânâ Kur'ânı” diye anılan Mesnevî. Diğeri ise Dîvân-ı Kebîr'dir: didaktik değil lirik, anlatan değil haykıran, akılla değil semâın dönüşüyle örülmüş bir coşku denizi. Mesnevî bilge bir mürşidin sabırlı dersiyse, Dîvân-ı Kebîr âşığın gece yarısı feryadıdır.

Bu ayrımı kavramak, Mevlânâ'yı kavramanın anahtarıdır. Karşılaştırmalı maneviyat çalışmalarında Rûmî sıklıkla salt Mesnevî üzerinden okunur; oysa onun “aşk” metafiziğinin en yoğun, en çıplak ifadesi Dîvân'dadır. Bu yüzden eser, aşk metafiziğinin karşılaştırmalı incelemesi için vazgeçilmez bir kaynaktır.

Adın Sırrı: Neden “Dîvân-ı Şems”?

Eserin tam adı Dîvân-ı Kebîr (Büyük Dîvân) ya da Külliyât-ı Şems-i Tebrîzî'dir. Buradaki olağanüstü detay şudur: Bir şair, gazellerinin son beytine (makta') kendi mahlasını koyar — kimliğinin mührünü. Rûmî ise gazellerinin çoğunu kendi adıyla değil, mürşidi ve aşkının kaynağı Şems-i Tebrîzî'nin adıyla imzalar. Kimi yerde “Şems-i Tebrîzî”, kimi yerde “Şems-i Hakk”, kimi yerde de yalnızca sükût — şiirin Şems'in adında erimesi.

Bu, edebiyat tarihinde nadir bir benlik-aşımı jestidir. Mevlânâ, 1244'te Konya'da karşılaştığı gezgin derviş Şems'te kendi varlığını aşan bir ayna bulmuş; Şems'in 1247 dolaylarındaki esrarengiz kayboluşundan sonra ise yas, özlem ve birleşme arzusu onun şiirinin kaynağı olmuştur. Mahlasını sevgilinin adına bırakmak, “benlik” iddiasının terk edilişidir — Dîvân, baştan sona bir “ben yokum, O var” beyânıdır. Bu yönüyle eser, varlığın birliği öğretisinin kuru bir teori değil, yaşanmış bir hâl olarak şiire döküldüğü en güçlü örnektir.

Boyut ve Biçim: Bir Coşku Külliyatı

Dîvân-ı Kebîr, hacmiyle de “kebîr”dir. Bedîüzzamân Fürûzânfer'in hazırladığı eleştirel neşir esas alındığında eser, yaklaşık 3.230 gazel, 1.980'i aşkın rubâî ve bir miktar terci-bend/tercî içerir; toplamı kırk bin beyti aşar — Mesnevî'nin yaklaşık iki katı. Bu, tek bir insanın irticâlen, çoğu zaman semâ esnasında, döne döne söylediği bir okyanustur; Rûmî yazmamış, söylemiş, çevresindekiler yazıya geçirmiştir.

Biçimsel olarak Dîvân, klasik Fars gazel geleneğinin kalıplarını (aruz, kafiye, redif) kullanır; ama onları taşırır. Aruzun ölçülü adımları çoğu gazelde semâın dönüşünü taklit eden bir tekrara, bir ritmik sarhoşluğa dönüşür. Bazı gazeller neredeyse zikir gibi okunur; ses, anlamın önüne geçer. Annemarie Schimmel bu özelliği “ses mistisizmi” olarak tanımlar: kelimenin müziği, kavramsal içeriğinden bağımsız bir ruhsal etki taşır. Mevlevî semâ âyininde Dîvân gazellerinin neyle ve usûlle okunması tesadüf değildir — şiir zaten dans için doğmuştur.

İçerik: Aşk, Ayrılık, Birleşme

Dîvân-ı Kebîr'in tematik merkezi tektir ve değişmez: aşk (ışk). Ama bu, beşerî aşkla ilâhî aşkın ayrılmadığı, birinin diğerine köprü olduğu bir aşktır. Şems'e duyulan özlem, Hakk'a duyulan özlemin sûretidir; mecazî sevgili (mahbûb-i mecâzî) hakikî sevgiliye (mahbûb-i hakîkî) açılan kapıdır. Temel motifler şöyle örülür:

• Ney ve ayrılık: Mesnevî'nin ünlü “dinle neyden” girişi gibi, Dîvân'da da ney, aslından (kamışlıktan) koparılmış ve geri dönmeye yanan ruhun simgesidir.
• Şarap ve sarhoşluk: İçilen şey üzüm suyu değil, ilâhî huzurun esrikliğidir. Bu “sekr” (mistik sarhoşluk) dili, Hâfız ve Hayyâm'la paylaşılan ortak bir Fars sembolizmidir; ama Rûmî'de sarhoşluk daima O'nunla birleşmeye varır.
• Güneş (Şems): Eserin adındaki çift anlam — Şems hem mürşidin adı (Arapça “güneş”) hem de tecellînin nûrudur.
• Ölüm ve düğün (şeb-i arûs): Rûmî ölümü “düğün gecesi”, sevgiliyle nihaî buluşma olarak kutlar; bu, onun türbesinde her yıl anılan 17 Aralık'ın da temelidir.

Bu coşkun “sekr” hâli, eseri Mesnevî'nin temkinli “sahv” (ayıklık) diliyle bir denge içine sokar; ikisi birlikte sûfî yolunun iki kanadını oluşturur.

Mukayeseli Bakış: Dünya Mistik Şiirinde Dîvân'ın Yeri

Dîvân-ı Kebîr, “ilâhî sevgiliye yazılan coşkun lirik şiir” türünün İslâmî zirvesidir; ama bu tür evrenseldir ve karşılaştırma aydınlatıcıdır.

Fars geleneği içinde: Rûmî'nin en yakın akrabası, kendisinden önce gelen Senâî ve Feridüddin Attâr'dır; özellikle Attâr'ın kuşların Sîmurg'a yolculuğunu anlatan eseri (Mantıku't-Tayr) ve onun lirik mirası Rûmî'yi beslemiştir. Çağdaşı sayılabilecek Hâfız ise gazeli daha dünyevî bir ironiyle işler; Rûmî'nin sekr'i ise dolaysız bir vecddir. Endülüs'te İbnü'l-Arabî'nin Tercümânü'l-Eşvâk'ı (Arzuların Tercümanı) da benzer biçimde beşerî aşkı ilâhîye yükseltir; Rûmî'nin coşkusu ile İbn Arabî'nin (Füsûsu'l-Hikem ve Fütûhât-ı Mekkiyye sahibinin) sistematik metafiziği, tasavvufun “aşk yolu” ile “mârifet yolu” diye anılan iki damarını temsil eder. Bu “mârifet” yolu ve onun ilâhî bilgi anlayışı için mârifet notuna bakılabilir.

Türk-Orta Asya geleneğiyle: Anadolu'da Yûnus Emre'nin ilâhîleri Dîvân'ın halk Türkçesindeki yankısıdır; daha geride ise Ahmed Yesevî'nin Dîvân-ı Hikmet'i, hikmet türünde benzer bir öğüt-coşku dengesini Türkçe kurar. Dîvân-ı Kebîr ile Dîvân-ı Hikmet'in adlarındaki paralellik tesadüf değildir; her ikisi de bir velînin söylediklerinin külliyatıdır.

Hint geleneğiyle: Bhakti şiirinin büyük sesleri — Mîrâbâî'nin Krişna'ya yazdığı yakıcı pedâlar, Kabîr'in dohaları, Cayadeva'nın Gîta Govinda'sı — Rûmî'yle şaşırtıcı bir akrabalık taşır: beşerî/erotik imge, ilâhî birleşmenin diline çevrilir. Sevgilinin yokluğunda yanan ruh (viraha), Rûmî'nin “ayrılık” (firâk) temasının neredeyse birebir karşılığıdır.

Hristiyan geleneğiyle: Haçlı Yuhanna'nın (San Juan de la Cruz) Ruhanî İlâhî (Cántico Espiritual) ve Ruhun Karanlık Gecesi metinleri, Süleyman'ın Neşîdeler Neşîdesi'nden beslenerek nefsin Tanrı'yla “evliliğini” erotik-mistik bir dille anlatır. Bu “birleşme” (unio mystica) dili ile Rûmî'nin “vuslat”ı arasındaki yapısal benzerlik, fenomenolojik açıdan çarpıcıdır. Bu birleşme deneyiminin sevgi-temelli Hristiyan karşılığı, Yunanca agápē kavramında felsefî ifadesini bulur.

Tüm bu gelenekler arasındaki ortak yapı şudur: dilin sınırına dayanan bir tecrübe, paradoksal olarak en yoğun, en imgesel şiiri doğurur. “Hakkında konuşulamayan”, ancak şarkı söylenebilen şeydir. Mevlânâ'nın “söz bittiği yer” dediği eşik, mistik şiirin tam da doğduğu yerdir; ve bu deneyimin öznesi, sûfî düşüncesinde nihayetinde insân-ı kâmil mertebesine yürüyen ruhtur.

Metnin Aktarımı ve Eleştirel Neşri

Dîvân, irticâlen söylendiği için metin tarihi karmaşıktır. Yüzyıllar boyunca farklı yazmalarda gazel sayısı ve sıralaması değişti; bazı gazellerin Rûmî'ye ait olup olmadığı tartışıldı. Modern bilimsel temeli atan, İranlı âlim Bedîüzzamân Fürûzânfer'in 1957-1967 arasında Tahran Üniversitesi için hazırladığı on ciltlik eleştirel neşirdir; bugün uluslararası atıflar büyük ölçüde bu basıma ve onun gazel numaralarına dayanır.

Türkçeye en kapsamlı çeviri Abdülbâki Gölpınarlı'nın yedi ciltlik Dîvân-ı Kebîr tercümesidir (1957 sonrası). İngilizce dünyada R. A. Nicholson'ın Selected Poems from the Dīvāni Shamsi Tabrīz (1898) ilk ciddi seçkidir; sonraki yıllarda Coleman Barks'ın serbest, şiirsel ama akademik olmayan uyarlamaları Rûmî'yi Batı'da popülerleştirmiş, fakat metnin tasavvufî bağlamını sıklıkla silikleştirmiştir — bu, karşılaştırmalı okuyucunun dikkat etmesi gereken bir aktarım sorunudur.

Niçin “Karşılaştırmalı” Bir Anahtar Metin?

Dîvân-ı Kebîr, üç nedenle senkretik-maneviyat arşivinde merkezî bir konumdadır. Birincisi, “beşerî aşkın ilâhî aşka köprü oluşu” temasını dünyanın hemen her büyük mistik geleneğiyle (bhakti, Hristiyan unio mystica, Yahudi Şarkılar Şarkısı tefsirleri) yan yana koymaya elverişlidir. İkincisi, “benliğin sevgilide erimesi” jesti — mahlasın Şems'e bırakılması — fenomenolojik olarak fenâ (yok oluş) deneyiminin somut bir edebî kanıtıdır. Üçüncüsü, eser semâ pratiğiyle ayrılmaz biçimde bağlıdır; yani salt bir metin değil, bedenlenmiş bir ibadetin librettosudur. Mesnevî düşünceyi, Dîvân ise hâli temsil eder; ikisini birlikte okumak, tasavvufun hem “yol haritasını” hem de “yolun tadını” vermesi bakımından eşsizdir.

Kaynaklar

• Bedîüzzamân Fürûzânfer (haz.), Kulliyyât-ı Şems yâ Dîvân-ı Kebîr, 10 cilt (Tahran Üniversitesi, 1957-1967)
• Abdülbâki Gölpınarlı (terc.), Dîvân-ı Kebîr, 7 cilt (Remzi/Kültür Bakanlığı, 1957 vd.)
• Annemarie Schimmel, The Triumphal Sun: A Study of the Works of Jalāloddin Rumi (Fine Books, 1978)
• Annemarie Schimmel, Mystical Dimensions of Islam (University of North Carolina Press, 1975)
• Franklin D. Lewis, Rumi: Past and Present, East and West (Oneworld, 2000)
• Reynold A. Nicholson, Selected Poems from the Dīvāni Shamsi Tabrīz (Cambridge University Press, 1898)
• TDV İslâm Ansiklopedisi, “Dîvân-ı Kebîr” ve “Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî” maddeleri