Hausa Bori Kültü: Kadın ve Ruh Sahiplenme

“Atın eyerlendiği gibi, ruh da bineğine biner.” — Hausa bori atasözü (Fremont E. Besmer'in derlemesinden)

Görünmez Süvariler Diyarı

Batı Afrika'nın geniş Hausa coğrafyasında — bugünkü kuzey Nijerya ile güney Nijer'in Sahel kuşağında — bori adı verilen bir ruh sahiplenme kültü, en az birkaç yüzyıldır işleyen yaşayan bir maneviyat sistemidir. Hausa dilinde bori sözcüğü hem sahiplenme olgusunu, hem trans hâlinin kendisini, hem de bu pratiği taşıyan toplumsal kurumu adlandırır. Kültün merkezindeki inanç sadedir ama derindir: insanın yaşadığı dünyaya paralel olarak, iskoki (tekili iska, kelime anlamıyla “rüzgâr”) denilen görünmez ruhlar âlemi vardır ve bu ruhlar, uygun müzik ve dans aracılığıyla çağrıldıklarında bir insanın bedenine “binerek” onun ağzından konuşur, dans eder, teşhis koyar ve şifa verir.

Sahiplenme metaforu Hausa düşüncesinde at-binici imgesiyle örülüdür: sahiplenilen kişiye doki (at) ya da godiya (kısrak) denir; ruh ise süvaridir. Bu imge tesadüfi değildir — sahiplenilenin kendi iradesinin geçici olarak askıya alındığını, bedeninin başka bir failin aracı hâline geldiğini anlatır. Aynı binicilik istiaresi Karayipler'deki Vodou geleneğinde de (ruhun chwal'ine, yani “atına” binmesi) karşımıza çıkar ve bu paralellik, Atlantik ötesi köle ticaretiyle taşınan Batı Afrika maneviyatlarının ortak yapısal grameri hakkında çok şey söyler.

“Iska”: Rüzgârdan Ruhlar Panteonu

Bori kozmolojisinin omurgasını, sayıları yüzleri bulan iskoki oluşturur. Bu ruhlar gelişigüzel bir kalabalık değil, ailelere (gida, “hane”) ve uluslara (ƙasa) ayrılmış, kişilik özellikleri, hastalık uzmanlıkları, renk ve koku tercihleri, kurbanları ve müzikal “selamları” (kirari, övgü-çağrı formülleri) olan ayrıntılı bir panteondur. Etnograflar bu yapıyı, Yoruba òrìṣà'ları ya da Vodou lwa'ları gibi bireyselleşmiş ilahî varlıklar dizgesine benzetir.

İskoki kabaca iki büyük öbeğe ayrılır. Bir yanda “beyaz” ya da Müslüman ruhlar (farar ƙasa) bulunur; bunlar görece uysal, İslâmlaşmış figürlerdir; kimi rivayetlerde Hz. Süleyman'ın hizmetindeki cinlerle özdeşleştirilir. Diğer yanda “kara” ya da pagan ruhlar (baƙar ƙasa) yer alır; bunlar daha vahşi, çölle, bozkırla, hastalıkla ilişkili eski yerel güçlerdir. Bu ikili tasnif, Hausa toplumunun İslâm öncesi yerli inançlarla sonradan gelen İslâm arasındaki tarihsel katmanlaşmasını âdeta bir harita gibi yansıtır.

Panteonun en tanınmış sakinleri arasında, demir ve savaşla ilişkili güçlü ruh Sarkin Aljan (cinlerin emiri), çiçek hastalığını getiren ve alan korkunç Sarkin Rafi ya da hastalık ruhları, baş dönmesi ve felçle ilişkilendirilen Kuturu (cüzamlı ruh), avcı ruhu Mai Gizo ve özellikle kadınlarla, doğurganlık ve evlilik sorunlarıyla bağlantılı dişi ruhlar sayılabilir. Her ruhun belirli bir hastalığı “tutması”, bori'nin neden aynı zamanda bir halk tıbbı sistemi olduğunu açıklar: teşhis, hangi iskanın hastaya musallat olduğunu saptamaktan; tedavi ise o ruhla müzakere edip onu yatıştırmaktan ibarettir. Bu mantık, şamanik ruh yolculuğunda hastalığın bir ruhsal denge bozukluğu olarak okunmasıyla doğrudan örtüşür.

Müzik, Ritim ve Trans Teknolojisi

Bori bir “söz” dini değil, bir ses ve hareket dinidir; ruhu çağıran şey doktrin değil, doğru ritimdir. Her iskanın kendine ait bir müzikal motifi vardır ve seansta (bori töreni, çoğu zaca wasa, “oyun” diye anılır) müzisyenler bu motifleri sırayla çalarak ruhları teker teker davet eder. Sahiplenilecek kişi “kendi” ruhunun melodisini duyduğunda titremeye başlar, gözleri kayar ve trans hâline geçer.

Bori müziğinin başat çalgısı, bir su kabağından yapılan ve tek telli, perdesiz bir keman olan gòògè (ya da gòjè) ile ritmi taşıyan kabak çalgılar ve kalebas davullardır. Profesyonel bori müzisyenlerine maroƙa denir ve bunlar çoğunlukla irsî bir zanaat sınıfından gelir. Burada davulun ve telin işlevi, Sibirya ve İç Asya şamanizmindeki tungur davulun rolüne çarpıcı biçimde benzer: ritim, sıradan bilinçten sahiplenme bilincine geçişi mümkün kılan bir “teknolojidir”. Tören boyunca dans, giderek yoğunlaşan, sıçramalı ve sarsıntılı bir bedensellik kazanır; sahiplenilen kişi artık kendi adıyla değil, içine giren ruhun kişiliğiyle hareket eder — onun yürüyüşünü, sesini, alışkanlıklarını sergiler. Bu yönüyle bori, dünya genelinde kutsal dansın bir kişilik bürünme/temsil aracı olarak kullanıldığı geniş ailenin Sahel'deki üyesidir.

Kadının Merkeziliği ve Rahibe Sınıfı

Bori'yi mukayeseli maneviyat içinde özel kılan en önemli özellik, cinsiyet ve toplumsal konum boyutudur. Sünnî İslâm'ın egemen olduğu, kadınların kamusal dinî otoriteden büyük ölçüde dışlandığı bir toplumda bori, kadınların -ve toplumun kenarındaki başka grupların- başrolde olduğu, neredeyse yegâne kurumsal manevi alanı oluşturur.

Etnografik literatürün ortak tespiti, bori cemaatinin çekirdeğini özellikle evlilik dışı/marjinal konumdaki kadınların (boşanmışlar, dul kalanlar, karuwai diye anılan bağımsız kadınlar) ve toplumun normatif erkeklik kalıplarına sığmayan erkeklerin oluşturduğudur. Bu, bori'nin sıklıkla bir “dezavantajlıların kültü” olarak yorumlanmasına yol açmıştır: ana akım toplumsal yapıda güç ve söz hakkından yoksun bırakılanlar, ruhların diliyle konuşarak bir otorite, gelir ve dayanışma alanı kazanır. Sahiplenme anında bir kadının ağzından konuşanın kendisi değil güçlü bir ruh olması, ona normalde söyleyemeyeceği şeyleri söyleme, talep edemeyeceği şeyleri talep etme imkânı tanır.

Bu işlevsel okumayı ilk dile getirenlerden biri, ruh sahiplenme kültlerini “yoksunluk kültleri” (deprivation cults) kavramıyla çözümleyen antropolog I. M. Lewis olmuştur. Lewis'e göre bori gibi “periferik” sahiplenme kültleri, toplumsal olarak baskı altındaki kesimlerin -özellikle kadınların- dolaylı bir protesto ve telâfi kanalıdır. Bu çerçeve değerli olmakla birlikte sonradan eleştirilmiş; pek çok araştırmacı bori'yi salt bir “mahrumiyet tepkisi”ne indirgemenin, onun kendi içkin teolojisini, estetiğini ve şifa pratiğini görmezden geldiğini vurgulamıştır. Kadın liderliğindeki bu otorite biçimi, Batı Afrika ve diasporasındaki kadın manevi liderliği geleneğiyle ve güney Afrika'daki sangoma kâhinlik kurumuyla aynı geniş örüntünün parçasıdır.

Cemaatin başında genellikle deneyimli bir kadın usta-rahibe — sarauniyar bori (bori kraliçesi) ya da magajiya — bulunur. Bir kişinin tam yetkili bir sahiplenme ustası hâline gelmesi uzun bir inisiyasyon sürecini gerektirir: çoğu zaman bir hastalık ya da musallat olma krizi (ruhun “seçimi”) başlangıç noktasıdır; ardından adayın hangi ruhlarla çalışacağı saptanır, ritüel olarak “evlendirilir” (ruhla simgesel evlilik), uzunca bir öğrenme ve müzik-dans terbiyesi döneminden geçer ve bir kapanış töreniyle topluluğa kabul edilir.

Bu “ruhla evlilik” (aure) istiaresi yalnızca süslü bir benzetme değil, bori'nin toplumsal cinsiyet ekonomisinin merkezindeki bir kavramdır. Bir kadının belirli bir iska ile evlendirildiği kabul edildiğinde, bu bağ onun beşerî evlilik düzenindeki yükümlülüklerine bir karşı-ağırlık sunar; ruhun “kıskançlığı”, kadının belli taleplerini reddetmesi ya da kendi başına bir hayat sürmesi için meşru bir gerekçeye dönüşebilir. Adeline Masquelier'nin Nijer'deki saha çalışması, sahiplenmenin bedensel diliyle kadınların modernleşme, para ekonomisi ve değişen ahlâk düzenine dair gerilimleri nasıl “oynadığını” ayrıntılı biçimde göstermiştir: ruhlar çoğu zaman tam da toplumun bastırdığı arzuların, korkuların ve eleştirilerin sözcüsü olur.

İslâm, Cin ve Çatışmalı Birlikte Yaşama

Bori'nin tarihi, İslâm'la kurduğu gergin ama yaratıcı ilişki olmadan anlaşılamaz. Hausa toplumu yüzyıllar içinde, özellikle 19. yüzyıl başındaki Usman dan Fodio'nun cihad hareketi ve Sokoto Halifeliği'nin kurulmasıyla derinlemesine İslâmlaştı. Reformist ulema, açıkça pagan kökenli olan bori'yi şirk (Allah'a ortak koşma) ve bid'at sayarak bastırmaya çalıştı.

Buna karşın bori tümüyle yok olmadı; bunun yerine kısmen İslâmî bir dile tercüme edilerek hayatta kaldı. İskoki, İslâm'ın tanıdığı görünmez akıllı varlıklarla — yani cinlerle — özdeşleştirildi; nitekim Hausa dilinde ruhlar için aljannu (Arapça cinn'den) sözcüğü de kullanılır. Böylece bori uygulayıcıları, çağırdıkları varlıkların İslâm kozmolojisinde zaten yeri olan cinler olduğunu öne sürerek pratiklerini meşrulaştırabildiler. İslâm'ın ateşten yaratılmış, iradeli ve insana musallat olabilen cin anlayışı için bkz. İslâm'da cinler; bori'nin “beyaz/Müslüman ruhlar” kategorisi tam da bu kaynaşmanın ürünüdür.

Bu kaynaşmanın tarihsel kökeni İslâm öncesine uzanır. İslâmlaşmadan önceki Hausa şehir-devletlerinde (Daura, Kano, Katsina, Zazzau ve diğerleri), bori büyük olasılıkla bir devlet kültü işlevi görüyordu: hükümdarın meşruiyeti, toprağın bereketi ve yağmurun gelişi belirli ruhlarla kurulan ilişkiye bağlıydı; kraliçe-ana figürü ile dişi ruhlar arasındaki bağ, siyasî düzenin manevi temelini oluşturuyordu. İslâm geldikçe bu kamusal-siyasî bori bastırıldı ya da gizlendi; ama tam da kadınların ve marjinal grupların elinde, ev içi ve terapötik bir kült olarak varlığını sürdürdü. Dolayısıyla bori'nin bugünkü “periferik” konumu, onun özsel doğası değil, İslâmlaşma tarihinin bir sonucudur — bir zamanlar merkezde olan bir geleneğin kenara itilmiş hâlidir.

Yine de ilişki hiçbir zaman tam bir uzlaşmaya dönüşmedi. Sömürge dönemi ve sonrasında bori, bir yandan resmî dinî söylem tarafından dışlanırken bir yandan da saray çevrelerinde, hasat ve siyasî meşruiyet ritüellerinde, hastalık tedavisinde toplumun derin dokusunda işlemeyi sürdürdü. 20. yüzyıl sonu ve 21. yüzyılda, Nijerya'da Selefî-İslâhçı akımların güçlenmesiyle bori yeniden yoğun baskı altına girdi; bugün birçok yerde gizlenerek, “turistik folklor” kılığına bürünerek ya da kentsel marjda yaşamaktadır. Bu hayatta kalma stratejisi, Santería ve Ewe-Fon vodun gibi geleneklerin baskıcı tek-tanrıcı ortamlarda örtük biçimde sürmesini andırır.

Şifa, Toplum ve Anlam

Dışarıdan bakıldığında bori bir “büyü” ya da “cin çıkarma” pratiği gibi görünebilir; oysa onu yaşayanlar için bu, aynı anda din, tıp, tiyatro ve toplumsal dayanışma kurumudur. Bir bori seansı, hastaya musallat olan ruhu teşhis ederek hastalığa bir isim ve anlatı kazandırır; böylece anlamlandırılamayan acı, müzakere edilebilir bir ilişkiye dönüşür. Ruhla pazarlık edilir, ona kurban ve saygı sunulur, karşılığında bedeni terk etmesi ya da hiç değilse uysallaşması beklenir. Bu süreç, modern psikolojinin “kişileştirme yoluyla başa çıkma” diye adlandıracağı mekanizmaya şaşırtıcı ölçüde yakındır.

Karşılaştırmalı bakış açısından bori, ruh sahiplenmenin terapötik bir kurum olarak işlediği geniş bir Afrika ve Akdeniz kuşağının parçasıdır. Janice Boddy'nin Kuzey Sudan'da incelediği zâr kültü ile bori arasındaki benzerlikler özellikle çarpıcıdır: her ikisinde de katılımcıların çoğu kadındır, her ikisinde de hastalık bir ruhun varlığıyla açıklanır ve tedavi ruhu yatıştırmaktan -ondan kurtulmaktan değil, onunla yaşamayı öğrenmekten- ibarettir. Bu “uzlaşma terapisi” mantığı, Batı tıbbının “dışarı atma/iyileştirme” modelinden köklü biçimde ayrılır; hastalık ile sağlık arasındaki sınır, kalıcı bir denge değil, sürekli müzakere edilen bir ilişki olarak kurulur. Bori uygulayıcısı için gerçek başarı, ruhu yok etmek değil, onu görünür, adlandırılmış ve yönetilebilir kılmaktır.

Bori aynı zamanda bir kimlik ve aidiyet alanıdır. Cemaate katılan kişi, kendisini dışlamış bir toplumsal düzenin yerine, ortak müzik, sır ve bedensel deneyimle örülmüş bir “aile” bulur. Bu yönüyle bori, dünyanın dört bir yanındaki ruh sahiplenme geleneklerinin paylaştığı temel bir insani işlevi yerine getirir: görünmezi görünür kılarak, sessizi konuşturarak ve marjinali merkeze taşıyarak, hayatın kaotik gerçekliğine yaşanabilir bir biçim verir. Hausa bori, Sahel'in toz rüzgârlarında biçimlenmiş bu evrensel arayışın, kadının sesiyle konuşan özgün ve dirençli bir cevabıdır.

Kaynaklar

• Fremont E. Besmer, Horses, Musicians, and Gods: The Hausa Cult of Possession-Trance (Bergin & Garvey, 1983)
• I. M. Lewis, Ecstatic Religion: A Study of Shamanism and Spirit Possession (Routledge, 3. baskı 2003)
• Erika Bourguignon, Possession (Chandler & Sharp, 1976) ve Religion, Altered States of Consciousness, and Social Change (ed., 1973)
• Adeline Masquelier, Prayer Has Spoiled Everything: Possession, Power, and Identity in an Islamic Town of Niger (Duke University Press, 2001)
• Jacqueline Cogdell DjeDje, "The (Hausa) One-String Fiddle (Goge) in Northern Nigeria", African Music dergisi makaleleri
• Ross S. Kraemer ve karşılaştırmalı sahiplenme literatürü; Janice Boddy, Wombs and Alien Spirits: Women, Men, and the Zār Cult in Northern Sudan (1989) — Sudan zâr kültüyle mukayese için
• Murray Last, "Bori" maddesi, Encyclopaedia of Islam ve Hausa dini üzerine çalışmaları