Akan Maneviyatı: Nyame, Abosom ve Asuman Saygısı

“Obi nkyerɛ abɔfra Nyame — Hiç kimse çocuğa Tanrı'yı göstermek zorunda değildir.” — Akan atasözü

Görünmeyen Ama Bilinen Tanrı

Yukarıdaki atasözü, Batı Afrika'nın Akan halklarının maneviyatına açılan en güvenilir kapıdır. Çocuk dahi öğretilmeden Tanrı'nın varlığını sezer; çünkü Akan düşüncesinde Tanrı bilgisi, bir doktrin değil, varoluşun kendisine kazınmış bir apaçıklıktır. Gana'nın orta ve güney bölgeleri ile Fildişi Sahili'nin doğusunda yaşayan, Twi-Fante dil ailesini konuşan Akan halkları — başta Asante (Aşanti), Fante, Akuapem, Akyem ve Bono toplulukları — yaklaşık on milyonu aşan nüfuslarıyla, Kwa dil grubunun en köklü dinsel sistemlerinden birini geliştirmişlerdir.

Akan kozmolojisi tek bir tanrıya değil, hiyerarşik ve işlevsel olarak ayrışmış bir ruhsal varlıklar düzenine dayanır. En tepede aşkın ve uzak yüce Tanrı Nyame bulunur; onun altında doğa güçleriyle özdeşleşen aracı ruhlar abosom; bunların yanında insan eliyle yapılmış güç nesneleri asuman; ve nihayet ölmüş ataların ruhları nsamanfo yer alır. Bu çok katmanlı yapı, Akan dinini Batı Afrika'nın diğer büyük sistemleriyle — özellikle Yoruba Ifá geleneğiyle ve Ewe-Fon Vodun'uyla — karşılaştırmalı incelemenin doğal merkezine yerleştirir.

Nyame: Uzak Göğün Sahibi

Akan yüce Tanrısının pek çok adı vardır ve her ad onun bir veçhesini açar. Nyame (ya da Onyame) en yaygın addır; kökeni tartışmalı olmakla birlikte “doyuran, tatmin eden” anlamına bağlanır. Onyankopɔn “tek başına büyük olan”, mutlak yücelik ve eşsizliği vurgular. Odomankoma “sonsuz, sınırsız yaratıcı” demektir ve düzenin, yaşamın ve ölümün kökenine işaret eder. Tweaduampɔn ise “güvenilen, sığınılan dayanak” anlamıyla teselli boyutunu öne çıkarır.

Nyame, klasik dinler tarihi terminolojisindeki deus otiosus — “aylak/uzak tanrı” — tipinin örnek bir temsilcisidir: evreni yaratmış, ama gündelik işleyişten geri çekilmiştir. Yaygın bir Akan mitolojisi bu uzaklığı açıklar: Vaktiyle gök, insanların hemen üzerindeydi ve Nyame'ye dokunmak mümkündü. Ama her gün yemek için yam (bir tür yer elması) döven bir kadının havaneli durmadan göğe çarpıyordu; rahatsız olan Nyame yükseldikçe yükseldi ve erişilmez oldu. Bu mit, ilahî yakınlığın kaybını ve aradaki ruhsal aracıların neden gerekli olduğunu anlatan etiyolojik bir öyküdür.

Bu uzaklık ilgisizlik değildir. Akan, Nyame için müstakil tapınak ve rahip sınıfı geliştirmemiştir; ona doğrudan, aracısız da dua edilir. Geleneksel avlularda dikilen nyame dua (“Tanrı ağacı”), çatallı bir dala yerleştirilen taş bir kâse biçimindedir; yağmur suyu ve sunular burada toplanır, böylece her hane Tanrı'ya açık bir sunak taşır. “Nyame nti” (“Tanrı sayesinde”) ve “Gye Nyame” (“Tanrı'dan başkası değil / yalnız Tanrı kâfi”) gibi formüller gündelik dilin dokusuna işlemiştir; sonuncusu Akan'ın ünlü adinkra sembol dağarcığında Tanrı'nın yüceliğini ve egemenliğini anlatan en kutsal işaret olmuştur.

Asaase Yaa ve Dişil Toprak

Nyame'nin yanında, ona bağımlı ama saygıda ikinci sırada bir varlık olarak yeryüzü tanrıçası Asaase Yaa (Fante'de Asaase Efua) durur. Asaase, toprağın bereketinin, doğruluğun ve ölülerin koynuna alındığı yerin ruhudur. Perşembe (Asante'de Yaa günü) ona adanmıştır; bu günlerde toprağı sürmek, mezar kazmak geleneksel olarak yasaktır. Asaase'nin tapınağı yoktur, çünkü o doğrudan toprağın kendisidir; yemin içerken bir parça toprağa dokunup ağıza götürmek, onu tanık tutmak demektir. Akan kozmolojisindeki Gök-Baba (Nyame) ile Yer-Ana (Asaase Yaa) ikiliği, Bantu kozmolojilerindeki benzer kutuplaşmalarla ve dünyanın pek çok tarımsal toplumundaki gök-yer evliliği motifiyle yapısal akrabalık gösterir.

Abosom: Aracı Doğa Ruhları

Gündelik dinî hayatın asıl aktörleri abosom'dur (tekili ɔbosom). Bunlar Nyame'nin “çocukları” sayılan, yüce Tanrı'nın gücünü dünyaya taşıyan aracı ruhlardır. Çoğu doğal bir varlıkta — büyük nehirlerde, göllerde, kayalıklarda, kutsal koruluklarda — ikamet eder. Asante kültüründe Tano (Ta Kora) nehir tanrısı en güçlü abosomlardan biridir; Bosomtwe gölü, Bea ve Bosompra nehirleri kendi ruhlarına sahiptir. Bu ruhlar belirli işlevlerle özdeşleşir: kimi şifa verir, kimi avı bereketlendirir, kimi adaleti ve doğruluğu korur.

Abosom ile insan arasındaki iletişim akom denen tören aracılığıyla, ɔkomfo (rahip-medyum, çoğulu akomfo) tarafından kurulur. Akom töreninde davul ritimleri, özel şarkılar ve dönerek yapılan vecd dansı eşliğinde ruh, rahibin bedenine iner; bu bir possession (tutulma, ruhun ele geçirmesi) deneyimidir. Ruh, rahibin ağzından konuşur; hastalıkların nedenini, kuraklığın sebebini, bir uyuşmazlığın çözümünü bildirir. Bu vecd-medyumluk yapısı, Santería'daki ve Candomblé'deki ruh-iniş ritüelleriyle çarpıcı bir koşutluk taşır — ki bu benzerlik tesadüf değildir: Atlantik köle ticaretiyle Yeni Dünya'ya taşınan Batı Afrikalı dinsel yapılar, abosom benzeri aracı-ruh sistemlerini diasporada yeniden kurmuştur. Akom rahipliği erkeklere olduğu kadar kadınlara da açıktır; pek çok güçlü ɔkomfo kadındır ve bu, Batı Afrika maneviyatındaki kadın ruhsal liderliği geleneğinin Akan'daki uzantısıdır.

Asuman: Yapılmış Tılsımlar

Akan ruhsal dünyasının en özgün katmanı asuman'dır (tekili suman). Abosom doğanın kendisinde bulunan ruhlarken, suman insan eliyle yapılmış, içine ruhsal güç “yerleştirilmiş” nesnelerdir: deri muskalar, boncuk dizileri, hayvan boynuzları, kök ve bitki karışımlarıyla doldurulmuş paketler. Suman koruma sağlar, düşmanı zayıflatır, talihi çevirir, hastalığı uzaklaştırır. Bunlar kişisel ve taşınabilirdir; bir bakıma “uygulamalı” ya da pragmatik maneviyatın araçlarıdır.

Akan teolojisinde suman ahlâkî bakımdan belirsiz, hatta tehlikeli bir alandır. Misyoner ve sömürge dönemi kaynakları bunları çoğu zaman “büyücülük” diye damgalamış; oysa etnografik çalışmalar (özellikle R. S. Rattray'ın araştırmaları) suman'ın abosom'dan ayrı, daha aşağı ve daha araçsal bir kategori olduğunu göstermiştir. Suman, abosom'un kutsal saygınlığını taşımaz; satılabilir, devredilebilir ve kötüye kullanılabilir. Bu yüzden Akan ahlâk söyleminde, suman'a aşırı bağımlılık ile bayie (kötücül büyücülük, cadılık) arasındaki ince çizgi sürekli tartışılır. Bu pragmatik-ruh nesneleri, Hausa Bori geleneğindeki koruyucu pratiklerle ve daha geniş Batı Afrika tılsım kültürüyle karşılaştırılabilir.

İnsanın Çok Katmanlı Ruhu

Akan, kişiliği parçalı ve katmanlı bir ruhsal mimari olarak kavrar; bu, sistemin en incelikli felsefî yanıdır. Üç temel bileşen ayırt edilir:

• Okra (ɔkra): Doğmadan önce her insanın Nyame'den aldığı, ondan bir parça taşıyan ölümsüz can. Okra, kişinin kaderini (nkrabea) ve yaşam süresini içinde taşır; bedeni ölümle terk edip Nyame'ye döner. Okra'nın her kişi için belirlenmiş bir “can günü” vardır — bu, çocuğun doğduğu haftanın gününe göre verilen kradin (gün-ad) sisteminin temelidir. Kofi (cuma doğan erkek), Ama (cumartesi doğan kız), Kwame (cumartesi doğan erkek) gibi adlar, kişinin okra'sının gününü taşır.
• Sunsum: Kişiliği, karakteri, manevî ağırlığı ve mizacı belirleyen ruh. Sunsum öğrenilebilir, güçlendirilebilir ya da zedelenebilir; rüyalarda bedeni terk edip dolaşan da odur. Babadan geçtiğine inanılır.
• Mogya (kan): Anneden geçen, kişiyi abusua (anasoylu klan) içine yerleştiren biyolojik-ruhsal töz. Akan toplumu anasoylu (matrilineal) örgütlendiği için, kimlik ve miras esas olarak mogya yoluyla, yani anne hattından belirlenir.

Bu üçlü yapı — Nyame'den gelen okra, babadan gelen sunsum, anneden gelen mogya — insanı hem ilahî kaynağa, hem toplumsal soya bağlayan bir köprüdür. Kişilik felsefesi açısından bu ayrışım, karşılaştırmalı maneviyat alanında Afrika düşüncesinin “bütünsel benlik” kavrayışının somut bir örneği sayılır.

Nsamanfo: Atalar ve Ölüler Diyarı

Ölüm, Akan inancında bir son değil, bir geçiştir. İyi bir yaşam sürmüş, doğru dürüst gömülmüş ataların ruhları nsamanfo olarak asamando denen ölüler diyarına göçer ve oradan yaşayanların hayatını gözetmeyi sürdürür. Atalar saygısı, Akan dinînin belki en canlı boyutudur: Önemli her törende, içkinin ilk yudumu yere dökülerek atalara sunulur (libation — sıvı sunusu); rahip ya da yaşlı, ataların adlarını tek tek anarak onları davet eder, kutsar ve yardımlarını ister.

Bu saygının en görkemli simgesi, Asante devletinin manevî kalbi olan Sika Dwa Kofi — “Cuma günü doğan Altın Tabure”dir. Söylenceye göre tabure, baş rahip Okomfo Anokye'nin çağrısıyla gökten inerek ilk Asantehene (kral) Osei Tutu'nun dizine konmuştur. Altın Tabure, kralın kişisel tahtı değil, bütün Asante ulusunun sunsum'unun (kolektif ruhunun) cisimleşmiş hâlidir; üzerine kimse, kral bile oturmaz. 1900'de İngiliz valisi Frederick Hodgson'un tabureye oturma talebi, Yaa Asantewaa önderliğindeki ünlü ayaklanmayı tetiklemiştir — manevî bir nesnenin siyasal egemenlikle ne denli iç içe olduğunun çarpıcı kanıtı.

Adinkra ve Görsel Teoloji

Akan maneviyatı yalnızca sözlü değil, görseldir de. Adinkra sembolleri — başlangıçta cenaze kumaşlarına basılan, sonradan her yere yayılan stilize işaretler — atasözlerini, ahlâkî ilkeleri ve teolojik düşünceleri sıkıştırılmış biçimde taşır. “Gye Nyame” Tanrı'nın egemenliğini; “Sankofa” (geri dönüp alan kuş) geçmişten öğrenmenin gerekliliğini; “Dwennimmen” (koç boynuzu) alçakgönüllülük içindeki gücü; “Nyame nti” ilahî güvene dayanmayı simgeler. Bu görsel dil, Akan'ın soyut teolojik kavramları gündelik nesnelere kazıyarak yaşattığı özgün bir “yazısız metin” geleneğidir.

Süreklilik ve Diaspora

Bugün Akan halkının çoğunluğu Hristiyan ya da Müslümandır; ne var ki geleneksel kozmoloji yok olmamış, çoğunlukla ona eklemlenerek ya da onun altında akarak sürmüştür. Libation törenleri devlet protokollerinde, cenaze âdetlerinde ve festivallerde (Odwira, Akwasidae) yaşamayı sürdürür. Atlantik ötesinde, Karayipler'deki Akan-Maroon topluluklarının (Jamaika ve Surinam) dininde, “Obeah” pratiklerinde ve Asante kökenli “Anansi” (örümcek-hilebaz) öykülerinde Akan mirasının izleri açıkça görülür. Akan dini, böylece hem Batı Afrika'nın yerli sistemleri arasında Dogon kozmolojisiyle ve Bantu insan felsefesiyle diyalog hâlinde, hem de Yeni Dünya diasporasının canlı bir kaynağı olarak varlığını korur.

Kaynaklar

• R. S. Rattray, Religion and Art in Ashanti (Oxford University Press, 1927)
• R. S. Rattray, Ashanti (Clarendon Press, 1923)
• Kwame Gyekye, An Essay on African Philosophical Thought: The Akan Conceptual Scheme (Cambridge University Press, 1987; gözden geçirilmiş baskı, Temple University Press, 1995)
• Kofi Asare Opoku, West African Traditional Religion (FEP International, 1978)
• J. B. Danquah, The Akan Doctrine of God: A Fragment of Gold Coast Ethics and Religion (Lutterworth Press, 1944)
• Peter Sarpong, Ghana in Retrospect: Some Aspects of Ghanaian Culture (Ghana Publishing Corporation, 1974)
• Eva L. R. Meyerowitz, The Sacred State of the Akan (Faber & Faber, 1951)
• John S. Mbiti, African Religions and Philosophy (Heinemann, 1969)