And'da Bitki İlacı: Ayahuasca, Coca ve Samanik Çalışması

“Bitkiler öğretmendir; içtiğinde sana kendi adını söylerler, hangi şarkıyı bildiklerini öğretirler.” — Bir Shipibo onanya'sından aktaran Luis Eduardo Luna, Vegetalismo (1986)

Bir İlaç, Bir Öğretmen

İspanyolca konuşan Amazon ve And dünyasında, ayahuasca veya San Pedro gibi bilinç değiştirici bitkiler için kullanılan sözcük droga (uyuşturucu) değil, la medicina — “ilaç”tır. Bu adlandırma rastgele değildir: yerli ve mestizo şifa geleneklerinde bu bitkiler eğlence aracı, kaçış ya da basit bir halüsinasyon kaynağı olarak değil, teşhis koyan, tedavi eden ve öğreten failler olarak kavranır. Quechua ve mestizo şifacıların diline yerleşmiş bir başka anahtar terim planta maestra'dır: “usta-bitki” ya da “öğretmen-bitki”. Bu çerçevede içen kişi pasif bir tüketici değil, bitkinin öğrencisidir; bitki ise iradesi, kişiliği ve aktaracak bilgisi olan bir varlıktır.

And ve yukarı Amazon, dünyanın en yoğun samanik bitki kullanımına sahip bölgelerinden biridir. Bu coğrafyada bilinç, bedensel sağlık ve toplumsal düzen tek bir dokunun parçaları sayılır; hastalık çoğu zaman bir ahlâkî, ilişkisel veya görünmez-âlemle ilgili dengesizliğin bedensel yankısı olarak okunur. Bitki ilacı, işte bu dengesizliği görünür kılma ve onarma teknolojisidir. Bu notta üç temel bitkiyi — ayahuasca, coca ve San Pedro — hem etnografik hem farmakolojik açıdan ele alacak, bunları çevreleyen kontemplatif pratiği ve modern “etnojenik” (entheogenic) araştırmanın bu geleneğe bakışını inceleyeceğiz.

Ayahuasca: İki Bitkiden Doğan Bilgelik

Ayahuasca, Quechua dilinde genellikle “ölülerin/ruhların asması” veya “ruh sarmaşığı” diye çevrilen bir bileşik sözcüktür (aya: ruh, ölü, ata; waska: sarmaşık, halat). Aynı ad hem içeceğe hem de onun ana bitkisine, Banisteriopsis caapi sarmaşığına verilir. Geleneksel hazırlanışta bu sarmaşık tek başına değil, içinde N,N-dimetiltriptamin (DMT) barındıran ikinci bir bitkiyle — çoğunlukla Psychotria viridis (chacruna) yapraklarıyla — birlikte uzun saatler kaynatılır.

Buradaki farmakolojik incelik, yalnızca yerli bilginin derinliğini değil, antropolojinin “kimyasal bilmece” diye andığı bir sorunu da ortaya koyar. DMT, ağız yoluyla alındığında sindirim sistemindeki monoamin oksidaz (MAO) enzimleri tarafından hızla parçalanır ve etkisiz kalır. Banisteriopsis caapi sarmaşığında bulunan harmin, harmalin ve tetrahidroharmin gibi β-karbolin alkaloidleri ise tersinir MAO inhibitörü (RIMA) olarak iş görür; bu enzimi geçici olarak bloke ederek DMT'nin kana ve beyne ulaşmasına izin verir. Yani iki ayrı bitkinin — biri inhibitör, diği aktif madde sağlayan — birlikte kaynatılması olmadan içeceğin görsel-bilinçsel etkisi ortaya çıkmaz. Amazon florasının on binlerce türü arasından bu iki bitkiyi bir araya getiren bilginin nasıl keşfedildiği, etnobotaniğin hâlâ tam yanıtlayamadığı sorulardandır; şifacıların kendi açıklaması nettir: bitkiler söyledi.

Ayahuasca seansı (genellikle Shipibo-Konibo geleneğinde mariri ya da yalnızca ceremonia) gece yapılır, karanlıkta ve şifacının rehberliğinde geçer. Burada merkezî unsur ícaro'lardır: şifacının (Shipibo dilinde onanya ya da muraya) içtikten sonra söylediği, çoğu zaman bitkilerin kendisinden “öğrenildiğine” inanılan şifa şarkıları. Shipibo görsel kültüründe bu şarkılar, tekstil ve seramiklere işlenen labirentimsi kené desenleriyle aynı “görünür ezgi” mantığını paylaşır: ezgi bir desendir, desen bir ezgidir. Seansın sık görülen bedensel boyutu olan kusma ise (la purga) bir yan etki değil, geleneksel çerçevede arınmanın somut tezahürü — bedenin ve ruhun ağırlıklarından boşalması — olarak yorumlanır.

Dieta: Bitkiyle Çıraklık

Ayahuasca geleneğinin en az anlaşılan ama en merkezî kurumu, içeceğin kendisinden çok onu çevreleyen perhiz ve inziva rejimidir: la dieta. Bir vegetalista (bitki şifacısı) olmak, yalnızca tarifi öğrenmek değil, belirli usta-bitkilerle uzun bir çıraklık ilişkisine girmek demektir. Çırak, haftalar hatta aylar boyunca toplumdan uzakta, ormanda bir kulübede yaşar; tuzsuz, şekersiz, yağsız, baharatsız sade bir beslenmeye çekilir; cinsel perhize girer; alkol ve domuz etinden kaçınır.

Bu çileci çerçevede çırak, belirli bir bitkiyi (örneğin Brugmansia, tobacco/mapacho ya da çeşitli ağaç kabukları) tekrar tekrar alarak onunla “tanışır”, onun şarkısını ve şifa gücünü içselleştirir. Diyet böylece bir maddi-manevi yalıtım odasıdır: bedeni bitkiye “açık” hâle getiren, çırağın algısını keskinleştiren ve usta-bitkinin bilgisini aktarabileceği bir alıcılık durumu yaratan disiplin. Bu açıdan dieta, dünyanın başka köşelerindeki kontemplatif perhiz, inziva ve oruç pratikleriyle — Hıristiyan çöl babalarının askesis'inden Hint tapas'ına — aynı ailenin Amazonca bir üyesidir. Etnobotanikçi Luis Eduardo Luna'nın 1980'lerde Peru Amazonu'nda belgelediği bu sistem, ayahuasca'yı bir “madde” olmaktan çıkarıp uzun soluklu bir eğitim yolu olarak görmemizi sağlamıştır.

Diyetin kapanışı da en az kendisi kadar düzenlenmiştir. Çıraklık dönemi belirli yasaklarla — özellikle tuz, şeker, domuz eti ve cinsel temasla — sona ererken, perhizin “bozulması” (dietar sürecinin sonu) kademeli ve denetimli olmalıdır; aksi hâlde geleneksel anlayışa göre bitkiyle kurulan ince bağ zedelenir, öğrenilen şarkılar ve güç “kaçar”. Bu kurallar bütünü dışarıdan keyfî görünse de, içeriden bakıldığında tutarlı bir pedagoji oluşturur: usta-bitki bir öğretmense, diyet de o öğretmenle geçirilen, dikkatin ve bedenin tek bir ilişkiye adandığı bir ders dönemidir. Çağdaş kontemplasyon araştırmacılarının “dikkatin yetiştirilmesi” (attentional training) dediği şeyin Amazonca bir karşılığı sayılabilir; tek farkla ki burada dikkatin nesnesi soyut bir nefes değil, somut, kişilik sahibi bir bitkidir.

Coca: Kutsal Yaprak

And yaylasına indiğimizde karşımıza, ovaların ayahuasca'sı kadar merkezî ama bambaşka bir bitki çıkar: coca (Erythroxylum coca). Coca yaprağı, kokainle özdeşleştiren modern algının tersine, geleneksel And kültüründe bir uyuşturucu değil; toplumsal, dinsel ve bedensel hayatın eksenidir. Yaprağın çiğnenmesi (Quechua akulli, İspanyolca coqueo), genellikle az miktarda alkali bir madde — kül ya da kireç (llipta) — eşliğinde yapılır; bu sayede yapraktaki düşük orandaki alkaloitler ağız mukozasından yavaşça emilir. Sonuç, ağır halüsinatif bir hâl değil; açlığın, yorgunluğun ve yüksek rakım hastalığının (soroche) hafiflemesi, dayanıklılığın artmasıdır.

Asıl önemli olan coca'nın ritüel ve sosyal anlamıdır. And dünyasında coca, insanlar arası ve insan-kozmos arası ilişkinin dilidir. İki kişi karşılaştığında yaprak değiş tokuşu bir nezaket ve güven jestidir; bu, And maneviyatının temel ilkesi olan ayni — karşılıklılık ilkesinin gündelik bir tezahürüdür. Toprak Ana'ya (Pachamama'ya) ve kutsal dağ ruhlarına (apu'lara) yapılan sunularda (despacho, pago a la tierra) coca yaprakları vazgeçilmezdir: en güzel üç yaprak (k'intu) seçilir, üflenerek niyet yüklenir ve toprağa veya ateşe sunulur. Fal (coca leaf reading) ve teşhis de coca üzerinden yürür. Yaprağın dökülüş biçimi, geleceğe ve hastalığın kaynağına dair okunur. İnka döneminde coca, devletin kontrol ettiği değerli bir maddeydi ve elit ile ritüelin alanına aitti; bu kutsal statünün izleri, bugün de Andlı toplulukların yaprağı “uyuşturucu” söyleminden titizlikle ayırma ısrarında sürer. Coca'nın bu çok katmanlı yeri, ancak İnka maneviyatının bütünsel kozmolojisi içinde tam anlaşılır.

San Pedro: Andların Görü Kaktüsü

And'ın kuzey kıyı ve dağ şeridinde, özellikle Peru'nun kuzey bölgelerinde, üçüncü büyük bitki ilacı devreye girer: San Pedro kaktüsü (Echinopsis pachanoi, eski adıyla Trichocereus pachanoi; yerel adlarından biri huachuma). İçerdiği başlıca etken madde meskalindir; bu yönüyle Meksika'nın peyote kaktüsüyle (Lophophora williamsii) farmakolojik akrabadır, ama kültürel bağlamı tümüyle Andlıdır. Kaktüsün gövdesi dilimlenip uzun süre kaynatılarak içilir.

San Pedro kullanımı arkeolojik olarak çok eskidir: Peru'nun Chavín de Huántar tapınağındaki (yaklaşık MÖ 1200–500) taş kabartmalarda kaktüsü taşıyan figürler, bu bitkinin And dininde binlerce yıllık bir yeri olduğunu gösterir. Adındaki Hıristiyan azizin — “cennetin anahtarlarını tutan Aziz Petrus”un — varlığı ise sömürge sonrası senkretizmin tipik bir izidir: yerli görü bitkisi, Katolik aziz figürüne bürünerek hem hayatta kalmış hem de yeni anlam katmanları kazanmıştır. San Pedro seansları (mesada) genellikle bir mesa — yer veya masa üzerine dizilmiş kutsal nesneler, taşlar, kabuklar ve azizlerin etrafında kurulur; şifacı (curandero ya da maestro) gece boyunca şarkılar, dualar ve arınma ritüelleriyle katılımcıları görü ve şifa hâline taşır. Bu mestizo şifa kompleksi, curanderismo geleneğinin And-kıyı kanadının kalbinde yer alır.

Görünmez Âlemin Tıbbı

Bu üç bitkiyi ortak bir teolojik zemin birleştirir. And ve Amazon kozmolojisinde evren tek katlı değildir; üç dünya öğretisi (Quechua: Hanan Pacha, Kay Pacha, Ukhu Pacha — üst, bu ve alt dünyalar) varlığı katmanlara böler. Bitki ilacı, şifacının bu katmanlar arasında hareket etmesini, hastalığın görünmeyen kökenini görmesini ve müdahale etmesini sağlayan araçtır. Hastalık burada çoğunlukla bir nesnenin (virote, “sihirli ok”) bedene saplanması, ruhun kaybı (susto) ya da kötü niyetli bir büyücünün (brujo) saldırısı olarak tasavvur edilir; şifa ise bu görünmez müdahalenin geri alınması, emilmesi (chupar) ve dengenin yeniden kurulmasıdır.

Bu yüzden bitki ilacı geleneklerini salt “psikedelik deneyim” diye okumak, onların asıl çerçevesini kaçırır. İçen kişinin yaşadığı görüler, kendi başına amaç değil; teşhis, müzakere ve onarım sürecinin malzemesidir. Tıpkı dünyanın başka köşelerindeki entheojen geleneklerinde olduğu gibi, burada da maddenin yarattığı hâl, bir anlam ve ilişki ağı içine yerleştirilmediğinde “şifa” sayılmaz. Bitki, şarkı (ícaro), perhiz (dieta), şifacının niyeti ve topluluğun varlığı — bunların hepsi tek bir tedavi teknolojisinin parçalarıdır.

Bu bütünsellik, bitki ilacını çağdaş Batılı “set ve setting” (zihinsel hazırlık ve ortam) kavramının çok ötesine taşır. And-Amazon şifacısı için seansın bağlamı yalnızca psikolojik bir değişken değil, ontolojik bir gerçekliktir: dağ ruhları, ata varlıkları ve bitki öğretmenleri seansa fiilen katılan faillerdir. Hastalığın görülen kaynağı çoğu zaman kişinin kendi bedeninde değil, ilişkilerinde — bir akrabayla bozulan bağda, çiğnenen bir karşılıklılık borcunda ya da ihmal edilen bir sunuda — aranır. Böylece şifa, bireysel bir “terapi” olmaktan çok, kişinin içine gömülü olduğu görünür ve görünmez ilişkiler ağının yeniden dengelenmesidir. Bu yön, bitki ilacını samanik dünya görüşünün genel mantığına sıkı sıkıya bağlar: şifacı, kopan bağları onaran bir aracıdır; bitki ise bu onarımın hem yolu hem de en güçlü müttefikidir.

Modern Etnojenik Araştırma ve “İlaç”ın Yolculuğu

20. yüzyılın ortalarından itibaren Batılı araştırmacılar bu geleneklere yöneldi. Etnobotanikçi Richard Evans Schultes'in Amazon florası üzerine öncü çalışmaları, kimyager Albert Hofmann ile birlikte yazdığı Plants of the Gods (1979) ve Wade Davis gibi öğrencilerinin alan araştırmaları, And-Amazon bitki ilacını akademik gündeme taşıdı. 1950'lerde R. Gordon Wasson'ın Meksika'daki mantar ritüellerine dair yazıları, “entheogen” (içimizdeki tanrısalı doğuran) teriminin de doğduğu daha geniş bir tartışmayı başlattı. Bu literatür, bir yandan paha biçilmez etnografik kayıtlar üretirken, diğer yandan bu bitkilerin bağlamlarından koparılıp küresel bir “ruhsal turizm” metasına dönüşmesinin de kapısını araladı.

Bugün ayahuasca ve San Pedro, Peru ve Ekvador'da gelişen bir şifa turizmi ekonomisinin merkezindedir. Bu durum ciddi etik sorular doğurur: geleneksel bilginin sahipliği, ticarileşmenin yerli toplulukları nasıl etkilediği, hazırlıksız ya da tıbbi açıdan riskli katılımcıların güvenliği (özellikle MAO inhibitörü içeren ayahuasca'nın bazı ilaçlar ve gıdalarla tehlikeli etkileşimi) ve nihayet bir bütün olan geleneğin yalnızca “madde”sine indirgenmesi. Bu yüzden bu notun çerçevesi ısrarla bütünseldir: la medicina, kimyasal bir molekül değil, bir kozmoloji, bir disiplin ve bir ilişki ağıdır. Onu anlamak, içindeki maddeyi izole etmekle değil, onu doğuran dünyayı — dağları, ataları, karşılıklılığı ve şarkıyı — birlikte görmekle mümkündür.

Kaynaklar

• Luis Eduardo Luna, Vegetalismo: Shamanism Among the Mestizo Population of the Peruvian Amazon (Almqvist & Wiksell, 1986)
• Luis Eduardo Luna & Pablo Amaringo, Ayahuasca Visions: The Religious Iconography of a Peruvian Shaman (North Atlantic Books, 1991)
• Richard Evans Schultes & Albert Hofmann, Plants of the Gods: Origins of Hallucinogenic Use (1979)
• Wade Davis, One River: Explorations and Discoveries in the Amazon Rain Forest (1996)
• Michael J. Harner (ed.), Hallucinogens and Shamanism (Oxford University Press, 1973)
• Marlene Dobkin de Rios, Visionary Vine: Hallucinogenic Healing in the Peruvian Amazon (1972)
• Catherine J. Allen, The Hold Life Has: Coca and Cultural Identity in an Andean Community (Smithsonian, 1988)
• Jeremy Narby, The Cosmic Serpent: DNA and the Origins of Knowledge (1998)
• Dennis J. McKenna, “Clinical investigations of the therapeutic potential of ayahuasca”, Pharmacology & Therapeutics (2004)