Wumen Huikai — Mumonkan-Compiler

“Büyük Yol'un kapısı yoktur; ona giden bin patika vardır. Bu geçitsiz geçidi bir kez aşan, gökle yer arasında özgürce yürür.” — Wumen Huikai, Mumonkan, Önsöz

Kapısız Bir Eşikte Duran Adam

Çin Chan'ının ve onun Japonya'daki devamı olan Zen'in tarihinde, bir ismin tek bir kitapla nasıl ölümsüzleştiğinin en çarpıcı örneklerinden biri Wumen Huikai'dır (無門慧開; Japonca okunuşuyla Mumon Ekai, 1183-1260). Güney Song hanedanının çalkantılı, Moğol tehdidinin kuzeyden sarktığı yüzyılında yaşayan bu Linji (Japonca: Rinzai) soyundan gelen usta, kendi adını taşıyan paradoksu da yaşamına yazmıştı: "Wumen" sözcüğü hem onun manastır adı, hem de "kapısız / geçitsiz" anlamına gelen wúmén (無門) idi. Derlediği kōan kitabına verdiği ad — Wúménguān (無門關), yani "Geçitsiz Geçit" ya da "Kapısız Kapı" — bu sözcük oyununun bilinçli bir uzantısıydı.

Wumen'in tarihsel önemi, özgün bir öğreti kurmasından değil, var olan bir geleneği damıtıp gelecek kuşaklara aktarılabilir bir biçime sokmasından gelir. O bir derleyici-yorumcudur: dağınık, sözlü olarak aktarılan, manastır kayıtlarına (yulu, "kayıtlı sözler") serpiştirilmiş yüzlerce diyalog ve karşılaşma öyküsünden kırk sekizini seçmiş, her birine kendi düzyazı yorumunu (pingchang) ve dört dizelik bir şiirini (song) eklemiştir. Böylece ortaya, Chan eğitiminin merkezî pedagojik aracı hâline gelecek bir başyapıt çıkmıştır.

Tarihsel Çerçeve: Song Çin'inde Chan

Wumen'in dünyasını anlamak için Song dönemi Chan manzarasına bakmak gerekir. Bu çağda Chan, iki büyük yöntem ekolü arasında gergin bir tartışma içindeydi. Bir yanda Caodong (Japonca: Sōtō) geleneğinin savunduğu mòzhào — "sessiz aydınlanma" ya da "sessizce parıldama" yolu — vardı; oturarak yapılan dingin farkındalığı (bizim meditasyon başlığı altında ele aldığımız zazen'in atası) merkeze koyuyordu. Öte yanda Wumen'in mensubu olduğu Linji geleneği, büyük usta Dahui Zonggao (1089-1163) önderliğinde kànhuà chán — "söz başını/kōan'ı seyretme Chan'ı" — yöntemini geliştirmişti.

Dahui'nin yöntemi, bir kōan'ın can alıcı sözcüğünü (huatou, "söz başı") alıp onu zihinsel bir kor gibi sürekli taşımayı, akılla çözülemeyen bu çekirdeği büyük bir kuşku yumağına (yíqíng) dönüştürmeyi öngörüyordu. Wumen tam da bu geleneğin içinde yetişti ve Mumonkan'ın bütün mimarisi bu kànhuà mantığını yansıtır. Eserin önsözünde Wumen, öğrencisinin kōan'ı "kızgın bir demir topu yutmuş, ne yutabilen ne kusabilen" biri gibi taşımasını ister — bu imge doğrudan Dahui'nin pedagojisinden devralınmıştır.

Wumen'in kendi aydınlanma öyküsü de bu yöntemin canlı bir örneğidir: rivayete göre o, Zhaozhou'nun "Mu" kōan'ı (bkz. aşağıda) üzerinde altı yıl çalışmış, sonunda bir öğle davulunun sesiyle birden uyanmış (satori) ve şu dizeyi söylemiştir: "Açık gökyüzünde parlak güneş, gök gürültüsü gibi çınlar; / yeryüzündeki tüm varlıklar gözlerini ardına dek açar." Bu deneyim, kōan'ın bir bilmece değil, kenshō (öz-doğayı görme) için bir kaldıraç olduğu inancını pekiştirir.

Mumonkan'ın Mimarisi

1228'de, Longxiang Manastırı'nda keşişlere verdiği derslerin ürünü olarak tamamlanan Mumonkan, kırk sekiz bölümden (zé, "vaka") oluşur. Her bölüm üç katmanlıdır:

1. Ana metin (kōan'ın kendisi): Genellikle eski bir usta ile öğrencisi arasında geçen, kısa ve çoğu zaman mantığı kıran bir karşılaşma. Bu vakalar Tang dönemi (618-907) Chan'ının "altın çağ" ustalarından — Zhaozhou, Mazu, Yunmen, Dongshan, Baizhang — derlenmiştir.
2. Wumen'in yorumu (pingchang): Sivri, çoğu zaman alaycı, öğrenciyi kavramsal kaçış yollarından mahrum bırakan bir düzyazı şerh.
3. Övgü şiiri (song): Vakanın özünü imgesel olarak yoğunlaştıran dört dizelik bir manzume.

Bu üçlü yapı, Mumonkan'ı çağdaşı olan ve yüz vakadan oluşan daha edebî, daha gösterişli Biyan Lu (Mavi Kayalık Kayıtları, 1125) karşısında yalın ve sertçe pratik kılar. Biyan Lu bir sanat eseriyse, Mumonkan bir antrenman aletidir. Nitekim Japon Rinzai Zen'inde kōan eğitimine başlayan acemilere ilk verilen metin neredeyse her zaman Mumonkan'dır.

Birinci Vaka: Zhaozhou'nun Köpeği ("Mu")

Eserin neden bir dünya klasiği sayıldığını anlamak için açılış kōan'ına bakmak yeterlidir. Bir keşiş, Tang dönemi ustası Zhaozhou'ya (Japonca: Jōshū, 778-897) sorar: "Bir köpeğin de Buddha-doğası var mıdır?" Mahāyāna öğretisine göre bütün duyarlı varlıklar Buddha-doğasına sahip olduğundan, beklenen yanıt "evet"tir. Ama Zhaozhou tek bir sözcükle yanıtlar: "Wú" (無; Japonca: Mu) — "Yok / Hayır / Değil."

Wumen bu vakayı kitabının başına bilinçle koymuştur ve onu "Chan'ın geçitsiz geçidi" ilan eder. Yorumunda şöyle der: "Bütün benliğini, üç yüz altmış kemiğini ve seksen dört bin gözeneğini bu tek 'Mu' sözcüğüne dök... onu gece gündüz taşı. Onu bir 'hiçlik' ya da göreli bir 'var-yok' olarak anlamaya kalkma." Burada zekice olan şudur: doktrinel doğru cevap "evet"tir, ama Zhaozhou "hayır" der; öğrenci bu çelişkiyi mantıkla çözemez, ancak kavramsal zihnin kendisini aşarak — doğrudan görerek — geçebilir. Mu, böylece kōan pratiğinin paradigmatik kapı eşiği hâline gelmiştir.

Mukayeseli Bakış: Kōan'ın Akrabaları

Kōan yöntemi, dünya maneviyat geleneklerinde benzersiz değildir; akılla ulaşılamayanı aklı kısa devreye uğratarak göstermeye çalışan geniş bir ailenin parçasıdır. Bu mukayese, Wumen'in başarısını daha keskin görmemizi sağlar.

• Hıristiyan apofatik teolojisi: Dionysios Areopagites'ten Meister Eckhart'a uzanan via negativa geleneği, Tanrı hakkında her olumlamayı ("Tanrı iyidir") sonra olumsuzlayarak ("Tanrı, bizim 'iyi' dediğimiz şey değildir") kavramı tüketmeyi amaçlar. Kōan da benzer biçimde dilin sınırına dayanır; ama farkı, sistematik bir olumsuzlama değil, tekil ve şok edici bir karşılaşma olmasıdır.

• Tasavvuftaki şathiyye: Hallâc'ın "Ene'l-Hak" (Ben Hakikatim) ya da Bâyezîd'in coşkun, mantığı zorlayan ifadeleri (şathiyyât), aklın olağan kategorilerini kıran sözlerdir. Kōan gibi bunlar da "deli sözü" görünümünde derin bir hakikat taşır; fakat sûfî şath kendiliğinden bir vecd taşmasıyken, kōan kasıtlı ve pedagojik olarak kurgulanmış bir araçtır.

• Advaita Vedānta'nın neti neti'si: "Bu değil, bu da değil" formülü, ātman'ı bütün sınırlı niteliklerden soyarak gösterir. Wumen'in "Mu"sunun, ne basit bir olumsuzlama ne de bir şey hakkında bir önerme olmadığını vurgulaması, neti neti ile yapısal bir akrabalık taşır — ama Zen, Vedānta'nın aksine değişmez bir Öz'ü olumlamaktan da kaçınır; burada śūnyatā (boşluk) öğretisi belirleyicidir.

• Zen içi tartışma — ani mi tedrici mi? Wumen'in temsil ettiği Linji kànhuà yöntemi, ani aydınlanma kutbuna yakındır: kōan, kuşkuyu biriktirip tek bir patlamayla (dùn, "ani") kırmayı hedefler. Buna karşılık Caodong/Sōtō'nun sessiz oturuşu daha tedrici ve "amaçsız" bir olgunlaşmayı öne çıkarır. Bu gerilim, Wumen ile çağdaşı Japon ustası Dōgen arasındaki üslup farkında da yankılanır: Dōgen kōanları reddetmez ama onları shikantaza (yalnızca oturma) bağlamında okurken, Wumen'in mirası kōan'ı eğitimin bel kemiği yapar.

Wumen'in Çizgisi ve Bodhidharma'ya Uzanan Soy

Chan geleneği kendini, efsanevî olarak Hindistan'dan Çin'e "kalbi kalbe aktaran" yöntemi getiren Bodhidharma'ya (M.S. 5.-6. yüzyıl) dayandırır. Wumen, bu soyağacında Linji Yixuan'dan (ö. 866) gelen kolun on sekizinci kuşak temsilcisi olarak kabul edilir; ustası Yuelin Shiguan aracılığıyla Yangqi alt-koluna bağlanır. Mumonkan'ın 6. vakası ("Buddha Bir Çiçeği Çevirir"), bu "söze dayanmayan, harf dışı aktarım" (jiàowài biéchuán) anlayışını mitik kökenine taşır: Buddha bir çiçeği sessizce kaldırır, yalnızca Mahākāśyapa gülümser ve aktarım gerçekleşir.

Wumen'in derleyici dehası tam da bu noktada yatar. Sözle aktarılamayanı öğretmenin imkânsızlığını bilerek, paradoksal bir biçimde bir kitap yazmıştır — ama bu kitap bir doktrin elkitabı değil, bir kanca, bir çıkmaz, bir tuzaktır. Önsözünde kendi yöntemiyle alay ederek şöyle der: "Bu sözleri yazarak, çamura bulanmış bir başı çamura batırıyorum." Yani kavramsal dili kullanmanın ta kendisinin, kavramı aşma çağrısıyla çeliştiğini bilir; ama bu çelişkiyi öğrencinin sıçraması için bir basamak yapar.

Japonya'ya Geçiş ve Küresel Yayılım

Mumonkan, Wumen'in Japon öğrencisi Shinchi Kakushin (心地覚心, 1207-1298) tarafından 1254'te Japonya'ya taşındı. Kakushin, Çin'de Wumen'in yanında çalışmış, eserin bir nüshasıyla yurduna dönerek metni Japon Rinzai çevresine tanıtmıştı. Yüzyıllar içinde Mumonkan, Hekiganroku (Biyan Lu) ve diğer kōan derlemeleriyle birlikte Japon Zen eğitiminin çekirdek müfredatına girdi.

Yirminci yüzyılda kōan ve kenshō kavramları, D. T. Suzuki'nin yazıları ve satori üzerine yaptığı vurgu sayesinde Batı'ya ulaştı; Mumonkan defalarca İngilizceye, Almancaya ve başka dillere çevrildi (R. H. Blyth, Zenkei Shibayama, Robert Aitken'in çevirileri başlıcalarıdır). Böylece on üçüncü yüzyıl Çin'inde, Moğol istilasının arifesinde derlenen kırk sekiz kısa öykü, sekiz yüzyıl sonra Kaliforniya'dan Avrupa'ya kadar zazen minderlerinde taşınan canlı bir pratiğe dönüştü.

Mirasın Anlamı

Wumen Huikai'ın kişisel biyografisi hakkında bildiklerimiz görece azdır; ne büyük bir manastır imparatorluğu kurmuş ne de bir hükümdarın baş danışmanı olmuştur. Onu kalıcı kılan, bir geleneği seçme, yoğunlaştırma ve aktarılabilir kılma konusundaki olağanüstü editoryal sezgisidir. Mumonkan, fazla söz söylemeyen, öğrenciyi kendi sözlerinin yetersizliğiyle yüzleştiren ve onu doğrudan görmeye iten bir metindir. Wumen'in son sözleri de bu tutuma sadıktır; ölüm döşeğinde şu dizeyi bırakmıştır: "Boşluk doğmaz, boşluk ölmez; / bunu kavrarsan, bütün varlıklarla birsin." Kapısı olmayan geçidin ardında, kendisinin de söylediği gibi, hiçbir şey beklemiyordur — yalnızca, en başından beri orada olanı görmek.

Kaynaklar

• Wumen Huikai, The Gateless Barrier: The Wu-men Kuan (Mumonkan), çev. Robert Aitken (North Point Press, 1990)
• Zenkei Shibayama, The Gateless Barrier: Zen Comments on the Mumonkan, çev. Sumiko Kudo (Shambhala, 2000)
• Heinrich Dumoulin, Zen Buddhism: A History — Volume 1: India and China (World Wisdom, 2005)
• Robert E. Buswell & Donald S. Lopez, The Princeton Dictionary of Buddhism (Princeton University Press, 2014), "Wumen Huikai" ve "Wumen guan" maddeleri
• Steven Heine, Like Cats and Dogs: Contesting the Mu Kōan in Zen Buddhism (Oxford University Press, 2014)
• Morten Schlütter, How Zen Became Zen: The Dispute over Enlightenment and the Formation of Chan Buddhism in Song-Dynasty China (University of Hawai'i Press, 2008)
• D. T. Suzuki, Essays in Zen Buddhism (First Series), (Rider, 1949)