Aborjin Songline Yolculuğu ve Yaratılış Uzlaşması

“Tüm dünya bir şarkıdır; yeryüzü atalar onu söyledikçe var oldu, ve biz onu söylemeyi sürdürdükçe var olmayı sürdürür.” — Arrernte yaşlısının Theodor Strehlow'a anlattığı bir öğreti, Songs of Central Australia'dan derlenmiştir

Şarkıyla Çizilen Kıta

Avustralya'nın iç çöllerinde, görünürde yön bulmayı olanaksız kılan tekdüze bir ufuk uzanır. Oysa Aborjin halkları bu uçsuz bucaksız araziyi binlerce yıldır şaşmaz bir kesinlikle dolaşmış; su kuyularını, yiyecek kaynaklarını, kutsal mevkileri kuşaktan kuşağa hatasız aktarmıştır. Bunu yapmalarını sağlayan araç ne harita ne pusuladır: bir şarkıdır. İngilizcede songlines (şarkı-yolları) ya da dreaming tracks (rüya izleri) diye adlandırılan bu kavram, yerli dillerde her toplulukta farklı adlar taşır — Pitjantjatjara'da tjukurpa, Warlpiri'de jukurrpa, Arrernte'de altyerre. Hepsinin ortak çekirdeği şudur: kıtanın yüzeyi, yaratılış çağındaki ataların izlediği güzergâhlarla örülmüş görünmez bir ağdır ve bu güzergâhlar, ezberlenip söylenen ezgilerde kodlanmıştır.

Bir şarkı-yolu yalnızca lirik bir metin değildir; aynı zamanda topografik bir belgedir. Şarkının her dizesi araziye ait somut bir özelliğe karşılık gelir: bir tepe, bir kaya çıkıntısı, bir kuru dere yatağı, gizli bir su birikintisi. Ezgi doğru sırayla ve doğru tempoda söylendiğinde, söyleyeni adım adım bir noktadan diğerine taşır. Bu yüzden bir şarkıyı bilen, yüzlerce kilometrelik bir güzergâhı — çoğu kez hiç görmediği bir araziyi — yalnızca belleğindeki ezgiyle kateder. Şarkı-yolları böylece insanlık tarihinin en uzun ömürlü ve en geniş ölçekli sözlü bellek sistemlerinden birini oluşturur; bu yönüyle kuzey kutbu halklarının yer belleğiyle (kuzeyin animizmi) ve Pasifik denizcilerinin yıldız-ezberiyle (Polinezya yön bulma sanatı) yapısal bir akrabalık taşır.

Alcheringa: Yaratılış Zamanı

Şarkı-yollarının kaynağı, Batı dillerine genellikle “Düş Zamanı” (Dreamtime) diye çevrilen ama bu çevirinin yetersiz kaldığı bir kavramdır. Antropolog Frank Gillen ve Baldwin Spencer'ın 19. yüzyıl sonunda Arrernte sözcüğü altjira/alcheringa'dan türettiği bu terim, modern bilimcilerce eleştirilmiştir; çünkü “rüya” sözcüğü, anlatılan gerçekliğin düşsel ya da kurmaca olduğu yanılgısını doğurur. Oysa Aborjin düşüncesinde Alcheringa, bir uyku-hayali değil, her zaman var olan ve hâlâ süren bir varlık katmanıdır. Antropolog W. E. H. Stanner bunu meşhur bir ifadeyle “the everywhen” — “her-zaman/dâima” diye karşılamayı önermiştir: ne geçmiş, ne gelecek; sürekli mevcut bir kuruluş hâli.

Alcheringa'da, kıta henüz biçimsiz ve düzdü. Yeryüzünün altında ya da içinde uyuyan yaratıcı atalar — kimi insan, kimi hayvan, kimi her ikisinin birden olan varlıklar — uyandılar ve araziyi katetmeye başladılar. Yürüdükçe, avlandıkça, dans ettikçe, savaştıkça ve sevdikçe peyzajı biçimlendirdiler: bir atanın yere uzandığı yerde bir göl oluştu, mızrağını sapladığı yerde bir kaynak fışkırdı, öldüğü yerde bir dağ yükseldi. Yaratım, soyut bir “yoktan var etme” değil, bir yolculuğun izini araziye kazımaktır. Dev Yılan (Rainbow Serpent / Gökkuşağı Yılanı) nehir yataklarını oydu; kanguru, emu, kertenkele ataları kendi patikalarını döşedi. İşte bu güzergâhlar, sonradan insanların ezberleyeceği şarkı-yollarının ta kendisidir. Bu kozmoloji, dünyanın çeşitli yerlerindeki yaratılış-yolculuğu mitleriyle (Aborjin Düş Zamanı kozmolojisi) derin biçimde örtüşür ve onun en sistemli kartografik ifadesini sunar.

Toprak-Ruh Sürekliliği

Şarkı-yollarının en sarsıcı yönü, modern Batı düşüncesinin doğa ile kültürü, madde ile ruhu, harita ile inancı ayıran ikiliklerini bütünüyle reddetmesidir. Aborjin düşüncesinde arazi ile yasa, coğrafya ile teoloji, fiziksel mekân ile ahlâkî düzen bölünmez bir bütündür. Bir kayalık yalnızca jeolojik bir oluşum değil, belirli bir atanın bedeninin ya da eyleminin maddeleşmiş hâlidir; o mevki, ona bağlı şarkıyı, dansı, resmi (sıklıkla nokta-resim geleneğinde kodlanır) ve davranış kurallarını da beraberinde taşır.

Bu nedenle bir insanın belirli bir araziyle ilişkisi, salt mülkiyet değil, bakım ve sorumluluk ilişkisidir. “Toprağa sahip olmak” yerine, “toprağa ait olmak” daha doğru bir ifadedir. Her birey, doğduğu ya da ruhsal olarak bağlı olduğu şarkı-yolunun belirli bir bölümünden sorumludur: o bölümün şarkısını söylemek, törenlerini yapmak, kutsal mevkilerini korumak onun görevidir. Bu görev kuşaktan kuşağa aktarılan bir inisiyasyon sürecinde devredilir; tıpkı kutsal nesnelerin koruyucusu olan şarkı-ustasının (tjurunga ve şarkı-ustası geleneği) sorumluluğunda olduğu gibi. Toprak söylenmezse, törenleri yapılmazsa, yaratılışın enerjisi (kimi topluluklarda buna benzer bir yaşam-gücü kavramı vardır) zayıflar; bu, hem araziye hem topluluğa zarar verir. Böylece şarkı söylemek, kozmik düzeni sürekli yeniden-üreten ritüel bir eylemdir — bir tür dünyayı ayakta tutma ibadeti.

Bu yer-merkezli maneviyat, dünyanın her yerindeki kutsal mekân ve atalar-kültü gelenekleriyle koşutluk gösterir; And dağlarındaki toprak-ana (Pachamama ve Andean toprak ruhu) anlayışından, Anadolu'da yatır, ocak ve su başı gibi “canlı” mekânlarla örülmüş halk maneviyatına (Anadolu irfan geleneği) dek uzanan geniş bir aileye mensuptur. Hepsinde ortak olan, peyzajın nötr bir “arka plan” değil, anlam ve fail yüklü bir özne olarak kavranmasıdır.

Şarkının İşleyişi: Bellek, Sınır ve Takas

Bir şarkı-yolu çoğu kez tek bir topluluğun arazisini aşar; yüzlerce, bazen binlerce kilometre boyunca onlarca farklı dil grubunun topraklarından geçer. Şarkının melodisi güzergâh boyunca süreklilik gösterirken, sözleri her dil bölgesinde o bölgenin diline geçer. Bu, son derece pratik bir sonuç doğurur: bir gezgin, sözlerini anlamadığı halde ezginin konturunu izleyerek yabancı bir arazide yol bulabilir, çünkü melodinin yükseliş-alçalışı arazinin biçimini taklit eder. Bruce Chatwin'in 1987 tarihli popüler kitabı The Songlines bu fikri geniş kitlelere tanıtmış, ancak romanlaştırılmış ve yer yer idealize edilmiş yapısı nedeniyle antropologlarca temkinle karşılanmıştır; yine de çekirdek gözlemi — ezginin haritaya dönüşmesi — etnografik kayıtlarca desteklenir.

Şarkı-yolları aynı zamanda bir toplumsal sözleşme ağıdır. Komşu gruplar paylaştıkları şarkı-yolu üzerinden akrabalık, evlilik, ticaret ve tören yükümlülükleri kurar. Belirli bir mevkide buluşma, takas (oker boyası, taş aletler, kutsal nesneler) ve büyük törenler — Orta Avustralya'da bazıları corroboree diye bilinir — düzenlenir. Böylece şarkı-yolu, kıtanın kabileler-üstü bir “internet”i gibi işler: bilgiyi, yasayı, malı ve evlilik bağlarını dolaştıran damarlar. Bu yapının kadınlara ait ayrı şarkı-döngüleri ve kutsal bilgileri de vardır; pek çok toplulukta erkek ve kadın bilgisi (kimi alanlarda “gizli-kutsal” sayılır) titizlikle ayrılır ve karşılıklı tamamlayıcıdır.

Bilişsel açıdan bu sistem, modern bellek araştırmacılarının “bellek sarayı” (method of loci) dediği tekniğin devasa, kuşaklar-arası bir uygulamasıdır: soyut bilgi (yasa, tarih, ekoloji, akrabalık) somut mekânlara çivilenerek depolanır ve şarkı aracılığıyla geri çağrılır. Lynne Kelly gibi araştırmacılar, yazısız toplumların bu “mekânsallaştırılmış bellek” stratejileriyle muazzam miktarda bilgiyi binlerce yıl boyunca yüksek doğrulukla koruyabildiğini göstermiştir. Şarkının ritmi, kafiyesi ve melodik konturu birer hata-düzeltme mekanizması işlevi görür: yanlış söylenen bir dize, ezginin örüntüsünü bozarak hatayı anında ele verir; böylece sözlü aktarımın doğal aşınması büyük ölçüde frenlenir. Nitekim bazı şarkı-yollarının, yaklaşık 7.000–10.000 yıl önce deniz seviyesi yükselmesiyle sular altında kalan kıyı şeritlerini betimlediği — yani on bin yıllık coğrafi belleği taşıdığı — dilbilimsel ve jeolojik kanıtlarla öne sürülmüştür. Eğer bu savlar doğruysa, şarkı-yolları insanlığın bilinen en eski kesintisiz sözlü gelenekleri arasında yer alır ve belleğin, doğru yapılandırıldığında yazıya rakip bir kalıcılığa erişebileceğini gösterir.

Kutsal Mevkiler, Sır ve Yasak

Şarkı-yolu boyunca dizilen mevkilerin hepsi eşit değildir. Bazıları herkese açık “kamusal” anlatılar taşırken, bazıları yalnızca inisiye olmuşlara açık gizli-kutsal (secret-sacred) bilgidir. Bir mevkinin tam anlamı — ona bağlı atanın gerçek adı, törenin ayrıntıları, şarkının “derin” katmanı — ancak ilgili inisiyasyon aşamalarından geçmiş kişilere aktarılır. Bu katmanlı bilgi yapısı, hem topluluğun toplumsal düzenini hem kutsalın korunmasını sağlar. Yabancıların — ve hatta topluluk içinden henüz inisiye olmamış kişilerin — bazı mevkilere girmesi ya da bazı şarkıları duyması katı biçimde yasaktır.

Bu durum, Aborjin maneviyatını dış gözlemci için hem büyüleyici hem etik açıdan hassas kılar. Erken dönem etnografları (Spencer, Gillen, Strehlow) muazzam veri derlemiş, ancak gizli-kutsal malzemeyi yayımlayarak kalıcı yaralar açmıştır; bugün pek çok arşiv, kaynak toplulukların onayı olmadan erişime kapalıdır. Çağdaş etnografya, “bilgiyi kimin, kiminle, hangi koşulda paylaşabileceği” sorusunu — yani bilgi egemenliğini — merkeze alır.

Sömürgecilik, Kopuş ve Diriliş

Avrupa kolonizasyonu (1788 sonrası) şarkı-yolu sistemine yıkıcı bir darbe vurdu. Toprakların gasbı, halkların misyon istasyonlarına ve hayvan çiftliklerine sürülmesi, çocukların ailelerinden koparıldığı “Çalınan Kuşaklar” politikası, dillerin ve dolayısıyla şarkıların büyük ölçüde kaybına yol açtı. Bir şarkı-yolu kesildiğinde — bir maden, bir baraj ya da bir yol onu fiziksel olarak parçaladığında ya da onu bilen son yaşlı öldüğünde — yalnızca bir ezgi değil, bir bilgi, bir yasa ve bir kimlik parçası da yok olur.

20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren güçlenen yerli hakları hareketi bu tabloyu kısmen tersine çevirmeye başladı. 1976 Aboriginal Land Rights Act ve 1992 Mabo kararı, “terra nullius” (sahipsiz toprak) doktrinini hukuken çürüterek yerli toprak haklarını tanıdı; bu davalarda şarkı-yolları ve onlara bağlı törenler, toprakla kesintisiz bağın kanıtı olarak mahkemelere sunuldu. Bugün şarkı-yolları hem topluluklarca canlandırılmakta hem de — sınırları dikkatle çizilmiş biçimde — dijital arşivler, sanat ve eğitim yoluyla gelecek kuşaklara aktarılmaktadır. Bu diriliş, dünyanın dört bir yanındaki yerli maneviyat canlanışlarının — Aotearoa'da marae ve tikanga etrafında örülen Maori yeniden-doğuşundan (Maori marae ve tikanga geleneği) Kutup ve Sibirya animizmlerinin geri-kazanımına dek — bir parçasıdır.

Karşılaştırmalı Bir Bakış

Şarkı-yolları, dinler tarihi açısından eşsiz bir vaka sunar: bir kozmogoni (yaratılış anlatısı), bir kartografya (harita), bir hukuk sistemi (yasa), bir bellek teknolojisi ve bir ibadet biçiminin tek bir uygulamada birleşmesi. Pek çok gelenekte yaratılış miti ile kutsal coğrafya birbirine bağlıdır — hac yolları, kutsal nehirler, kutsal dağlar — ama bu unsurları arazinin yüzeyine bu kadar eksiksiz “yazan” ve sözlü ezgiyle bu kadar uzun süre taşıyan başka bir sistem nadirdir. Şarkı-yolları, “kutsalın mekânda değil, mekân olarak” tecelli ettiği bir maneviyatın en saf örneklerinden biridir.

Bu gelenek, modern okuru iki konuda zorlar. Birincisi, “din” kategorisinin kendisini sorgulatır: burada inanç, mit ve ritüel, gündelik hayatta-kalma bilgisinden (su nerede, yiyecek nerede) ayrılmaz. İkincisi, mülkiyet ve doğa anlayışımıza meydan okur: insanın toprağa “ait olduğu”, peyzajın canlı ve ahlâkî bir özne olduğu bir dünya görüşü sunar — bugün ekolojik krizler çağında giderek daha çok ilgi çeken bir bilgelik. Şarkı söylenmedikçe dünyanın var olmayı sürdüremeyeceği fikri, modern insan için yalnızca egzotik bir inanç değil, sorumlulukla örülmüş bir varoluş etiğinin de çağrısıdır.

Kaynaklar

• T. G. H. Strehlow, Songs of Central Australia (Angus & Robertson, 1971)
• Baldwin Spencer & Francis J. Gillen, The Native Tribes of Central Australia (Macmillan, 1899)
• W. E. H. Stanner, White Man Got No Dreaming: Essays 1938–1973 (Australian National University Press, 1979)
• Bruce Chatwin, The Songlines (Jonathan Cape, 1987)
• Howard Morphy, Aboriginal Art (Phaidon, 1998)
• Lynne Kelly, The Memory Code: The Secrets of Stonehenge, Easter Island and Other Ancient Monuments (Allen & Unwin, 2016)
• Deborah Bird Rose, Nourishing Terrains: Australian Aboriginal Views of Landscape and Wilderness (Australian Heritage Commission, 1996)
• Patrick Nunn & Nicholas Reid, “Aboriginal Memories of Inundation of the Australian Coast Dating from More than 7000 Years Ago”, Australian Geographer 47/1 (2016)