Aborjin Tjurunga (Churinga) ve Songman Geleneği

“Churinga, kişinin ortak bedenidir; onu kaybeden, kendi ruhunun bir parçasını kaybeder.” — Arrernte özdeyişinden, Spencer & Gillen (1899) aktarımıyla

Taşa Sığan Rüya

Orta Avustralya'nın kızıl çölünde, bir kayanın altına ya da özel bir mağaraya (pmara kutata, “ebedi yurt”) gizlenmiş, üzerine sarmal ve daire desenleri kazınmış uzunca bir taş ya da ahşap levha düşünün. Arrernte (eski yazımıyla Aranda) halkı bu nesneye tjurunga — Batı literatüründe Spencer ve Gillen'in yazımıyla churinga — der. Sözcük çoğu zaman “kutsal” ve “gizli” anlamlarını birlikte taşır; nitekim nesnenin kendisi gibi onun adı da, inisiye olmamışların kulağından sakınılan bir bilgidir.

Tjurunga, basit bir tılsım ya da süs değildir. Aborjin düşüncesinde o, Rüya Zamanı'nın (Dreamtime / Tjukurpa) bu dünyadaki maddeleşmiş bedenidir. Yaratılış çağında toprağı dolaşan ata-varlıkların — Bal Karıncası Adamı, Witchetty Kurdu Atası, Yağmur Yılanı — bedenlerinden ya da eylemlerinden geriye kalan kalıcı tözü temsil eder. Bir bireyin tjurunga'sı, onun bu atalardan birinin reenkarnasyonu ya da uzantısı olduğunun kanıtıdır; kişinin “öteki bedeni”, ruhunun dışsal ve yok edilemez yüzüdür. Bu yüzden tjurunga aynı anda hem bir nesne, hem bir kimlik belgesi, hem de bir kutsal metindir — yazısız bir kültürün taşa ve ahşaba kazınmış “kitabı”.

Tjurunga'nın Biçimi ve İşaretleri

Tjurunga'lar genellikle yassı, oval ya da uzun mızrak-benzeri biçimde yontulur; boyları birkaç santimetreden iki metreye yakına dek değişir. Taş olanlar daha eski ve daha kutsal sayılır; ahşap olanlar çoğunlukla mulga ya da okaliptüs gibi sert ağaçlardan yapılır. Üzerlerine kazınan motifler — iç içe daireler, sarmallar, noktalı çizgiler, U-biçimli işaretler — soyut görünseler de aslında topografik ve mitolojik bir dildir: bir su kuyusunu, bir ata-varlığın izlediği güzergâhı, bir kamp yerini ya da bir törensel olayı kodlarlar.

Bu işaretler keyfî değildir; her tjurunga belirli bir arazi parçasıyla, belirli bir ata-yolculuğuyla ve dolayısıyla belirli bir şarkı yolu (songline) ile bağlıdır. Nesnenin desenini “okuyabilmek”, o desenin anlattığı şarkıyı ve mitolojiyi bilmeyi gerektirir. Böylece tjurunga, melodi (şarkı), grafik (kazıma) ve coğrafya (arazi) arasında üçlü bir bağ kurar: nesneye bakan inisiye, hem haritayı hem ezgiyi hem de kutsal öyküyü aynı anda hatırlar. Bu, sözlü kültürlerin gelişkin bir bellek teknolojisidir — Avrupalıların yazıyla yaptığını, Aborjinler ritim, mekân ve nesnenin bütünleşmesiyle başarmıştır.

Bazı tjurunga'lara ip bağlanıp havada döndürüldüğünde uğultulu bir ses çıkarır; bunlar bullroarer (Arrernte'de bir tür tjurunga irula) olarak bilinir. Bu uğultu, törenlerde ata-ruhların sesi sayılır ve kadınlar ile inisiye olmamışların duymasının yasak olduğu kutsal bir işarettir.

Songman: Şarkının Bekçisi

Tjurunga'nın anlamı, onu okuyabilen ve onunla bağlı şarkıyı söyleyebilen kişi olmadan eksiktir. İşte burada songman (bazı topluluklarda “song man” ya da şarkı sahibi; kadın muadilleri için “songwoman”) devreye girer. Songman, belirli bir şarkı döngüsünün — bir ata-varlığın yaratılış yolculuğunu anlatan, kimi zaman yüzlerce mısradan ve günlerce süren icradan oluşan büyük ezgiler dizisinin — meşru sahibi ve aktarıcısıdır.

Bu “sahiplik” Batılı anlamda telif değil, kutsal bir emanet ve sorumluluktur. Şarkı, ona bağlı arazi parçasını “canlı” tutar: doğru zamanlarda, doğru sözcüklerle söylenmezse o arazinin verimi, suyu, hayvanı tehlikeye girer sayılır. Songman böylece hem bir ozan, hem bir ayin yöneticisi, hem de — Aborjin kozmolojisinde — toprağın bakımından sorumlu manevi bir mütevellidir. Bu rol, dünyanın başka köşelerindeki kutsal-söz taşıyıcılarıyla — örneğin Lakota kutsal-pipo bekçileri ya da Navajo şarkı-şifacılarıyla (hatałii) — işlevsel olarak akrabadır: hepsinde de doğru ezginin doğru biçimde icrası, kozmik düzenin sürmesinin koşuludur.

Bilginin Kademeli Aktarımı: İnisiyasyon

Tjurunga ile songman geleneğinin kalbinde ezoterik bir bilgi rejimi yatar. Aborjin toplumlarında kutsal bilgi herkese açık değildir; yaşa, cinsiyete ve inisiyasyon derecesine göre katman katman dağıtılır. Genç bir erkek, bedenine ve ruhuna işlenen bir dizi tören aşamasından — sünnet, diş çekme, beden boyama, izolasyon dönemleri ve uzun “okul” evrelerinden — geçtikçe kendisine sırasıyla daha derin şarkı katmanları, daha gizli desen anlamları ve nihayet kendi grubunun tjurunga'larına erişim hakkı açılır.

Bu kademeli yapı, bilgiyi bir otoriteye ve olgunluğa bağlar: kişi, ancak gerekli sorumluluğu taşıyabileceği kanıtlandıkça daha fazlasını öğrenir. En kutsal tjurunga'ların saklandığı mağaralara yalnızca tam inisiye olmuş yaşlı erkekler girebilir; bu nesnelerin görülmesi bile bir ayrıcalık ve tehlikedir. Bilginin bu “açığa çıkma sırrı”, onu hem korur hem de değerli kılar — tıpkı Hopi kachina geleneğindeki kademeli kiva inisiyasyonu gibi. Kuzey Amerika ve Pasifik'in başka inisiyasyon düzenleriyle — örneğin Polinezya seyrüsefer ustalığının usta-çırak aktarımıyla ya da İnuit angakkoq eğitimiyle — karşılaştırıldığında, ortak ilke nettir: kutsal bilgi, ehline ve sırasıyla teslim edilir.

Önemli bir nokta: bu sistem yalnızca erkeklere ait değildir. Kadınların da kendi tjurunga'ları, kendi şarkıları ve kendi gizli törenleri (örneğin awelye) vardır. Erken etnografların büyük bölümü erkek olduğundan kadın geleneği uzun süre yeterince belgelenememiş; sonraki kadın antropologlar (Phyllis Kaberry, Diane Bell) bu eksikliği gidermeye çalışmıştır.

Reenkarnasyon, Kimlik ve “İkinci Beden”

Tjurunga'nın belki en derin boyutu, onun bir ruh-deposu olarak görülmesidir. Arrernte inancına göre her doğum, bir ata-ruhun belirli bir “ruh çocuğu” (kuruna) aracılığıyla anneye girmesiyle gerçekleşir. Çocuk doğduğunda, yaşlılar onun hangi ata-varlığın yurduna (pmara) ait olduğunu — yani hangi tjurunga'nın ona karşılık geldiğini — saptar. Böylece her birey, görünmez biçimde belirli bir tjurunga'ya bağlanır; o nesne, kişinin “ikinci bedeni” ve ruhunun çöldeki sabit demir-atışı olur.

Bu anlayış, Aborjin maneviyatının döngüsel zaman kavramıyla iç içedir: ölen kişinin ruhu yurduna döner, bekler ve uygun zamanda yeniden bir bedene girer. Tjurunga bu döngünün kalıcı ekseni, ölümün bozamadığı süreklilik noktasıdır. Bireyin geçici bedeni ölse de, taşa kazınmış “öteki beden” kalır — kuşaktan kuşağa aktarılan, klanın kimliğini ve toprağıyla bağını taşıyan kutsal bir miras. Bu nedenle bir tjurunga'nın çalınması, kırılması ya da yabancı eline geçmesi, en ağır manevi felaketlerden sayılır; nesnenin gizliliği yalnızca bir gelenek değil, varoluşsal bir korunmadır.

Şarkı Döngüsü, İcra ve Değiş-Tokuş Ağları

Songman'in koruduğu bilgi yalnızca durağan bir miras değil, düzenli olarak icra edilmesi gereken canlı bir pratiktir. Büyük şarkı döngüleri (song cycles), bir ata-varlığın belirli bir noktadan çıkıp arazide ilerleyişini sahne sahne anlatır; her “kıta”, yolculuğun bir durağına — bir su birikintisine, bir kaya çıkıntısına, bir karşılaşmaya — karşılık gelir. İcra çoğunlukla ritmik vuruş çubukları, bacağa vurma, beden boyama ve dansla birlikte yürür; böylece tjurunga'nın taşıdığı kazıma, songman'in ezgisi ve dansçının bedeni aynı mitolojik olayı üç ayrı kanaldan eşzamanlı anlatır. Bu çok-kanallı tekrar, bilgiyi hem ezberletir hem de yanlış aktarıma karşı korur: bir öğe unutulsa bile diğerleri onu düzeltir.

Dikkat çekici bir özellik, şarkı döngülerinin ve onlara bağlı kutsal nesnelerin sıklıkla birden çok dil grubunun topraklarını kat etmesidir. Bir ata-varlığın yolu, tek bir klanın sınırlarını aşıp komşu halkların arazisine girer; bu durumda şarkının farklı “bölümleri” farklı toplulukların sorumluluğunda olur. Böylece tjurunga ve songline gelenekleri, geniş bir töresel ittifak ve değiş-tokuş ağının omurgasını oluşturur: gruplar birbirlerinin törenlerine konuk olur, şarkı parçalarını ve kutsal nesneleri ödünç alıp verir, evlilik ve ticaret bağlarını bu ortak kutsal coğrafya üzerinden örerler. Bazı tjurunga'lar, kuşaklar boyunca yüzlerce kilometre uzaktaki gruplara armağan ya da emanet olarak yolculuk eder; nesnenin “göçü”, aynı zamanda bilginin ve dostluğun göçüdür. Bu yönüyle gelenek, çölün dağınık topluluklarını tek bir manevi-toplumsal dokuda birleştiren bir bağ dokusu işlevi görür.

Karşılaştırmalı ve Kuramsal Önem

Tjurunga, din bilimleri ve antropoloji tarihinde tartışmasız bir ağırlık taşır. Émile Durkheim, churinga'yı “kutsal” (sacré) ile “din-dışı” (profane) arasındaki temel ayrımın en saf örneklerinden biri saymış; ona göre tjurunga'ya atfedilen olağanüstü saygı, aslında toplumun kendi kolektif gücünü bir nesneye yansıtmasıydı. Bu “totemik ilke”, Durkheim'ın dinin toplumsal kökenine ilişkin kuramının köşe taşı oldu ve sonraki sembol, ritüel ve kutsallık tartışmalarını derinden etkiledi.

Yine de çağdaş antropoloji, bu erken kuramların Aborjin maneviyatını fazlaca soyutladığı ve yerel anlam dünyasını ikincilleştirdiği konusunda dikkatlidir. T. G. H. Strehlow gibi, Arrernte dilini ana dili gibi bilen araştırmacılar, tjurunga'nın salt bir “toplumsal sembol” değil, son derece somut bir arazi-bilgisi ve kimlik sistemi olduğunu gösterdi: nesne, belirli bir suya, belirli bir ataya, belirli bir bireye bağlıdır ve bu bağ keyfî değildir. Karşılaştırmalı maneviyat açısından tjurunga, dünyanın “yer-temelli kutsallık” (place-based sacredness) geleneklerinin en gelişkin örneklerinden biridir: kutsal, soyut bir göğe değil, ayak basılan toprağa kazınmıştır. Bu yönüyle, yaratılışın belirli mekânlara demirlendiği başka yerli kozmolojilerle — Kuzey Amerika'nın kutsal dağ ve pınar gelenekleriyle, And dünyasının kutsal huaca'larıyla — derin bir yapısal yakınlık taşır. Tjurunga'yı anlamak, bu yüzden yalnızca bir nesneyi değil, bütün bir epistemolojiyi — bilginin nasıl saklandığını, kime ve ne zaman açıldığını, toprakla nasıl bir olduğunu — anlamak demektir.

Etnografik Tarih ve Sömürgeleşmenin Gölgesi

Tjurunga ve songman geleneğine dair sistematik Batılı bilgi, büyük ölçüde Baldwin Spencer ve Frank Gillen'in 1890'lar–1900'lerdeki Arrernte çalışmalarına dayanır. The Native Tribes of Central Australia (1899), churinga'yı dünya antropolojisinin gündemine taşıdı ve Émile Durkheim'ın Dini Hayatın İlkel Biçimleri (1912) eserinde “kutsal nesne” ve totemizm kuramının merkezine yerleşti; Marcel Mauss ve sonraki kuramcılar da bu malzemeden beslendi.

Ancak bu erken etnografi, çift kenarlı bir mirastır. Bir yandan paha biçilmez kayıtlar bıraktı; öte yandan kutsal-gizli nesnelerin fotoğraflanması, ölçülmesi, hatta müze koleksiyonlarına götürülmesi, Aborjin halkları için derin bir manevi ihlal anlamına geldi. Yirminci yüzyıl boyunca çok sayıda tjurunga, sahiplerinin rızası olmadan müzelere ve özel koleksiyonlara dağıldı. Bugün geri-iade (repatriation) hareketi kapsamında bu nesnelerin pek çoğu, ait oldukları topluluklara iade edilmekte; saklanma, gösterilme ve yayımlanma koşulları artık ilgili Aborjin yaşlılarının iznine bağlanmaktadır. Bu yüzden çağdaş akademik çalışma, bu konuyu işlerken kutsal görsellerin yeniden üretiminden kaçınma ve topluluk onayını gözetme ilkesini benimser.

Tjurunga'nın hikâyesi, daha geniş bir gerçeği de hatırlatır: yazısız sayılan kültürlerin aslında son derece sofistike bilgi-aktarım sistemleri kurduğunu. Nesne, ezgi, dans (kutsal sanat, müzik ve dans), beden boyama ve arazinin kendisi — hepsi birlikte, on binlerce yıl boyunca kesintisiz işleyen canlı bir arşiv oluşturur. Tjurunga, bu arşivin elle tutulan düğümüdür: taşa sığdırılmış bir rüya, ve onu söyleyebilen songman'in dudaklarında yeniden canlanan bir dünya.

Kaynaklar

• Baldwin Spencer & F. J. Gillen, The Native Tribes of Central Australia (Macmillan, 1899)
• Baldwin Spencer & F. J. Gillen, The Arunta: A Study of a Stone Age People (Macmillan, 1927)
• Émile Durkheim, Les formes élémentaires de la vie religieuse (1912; Türkçe: Dini Hayatın İlkel Biçimleri)
• T. G. H. Strehlow, Aranda Traditions (Melbourne University Press, 1947)
• T. G. H. Strehlow, Songs of Central Australia (Angus & Robertson, 1971)
• Diane Bell, Daughters of the Dreaming (McPhee Gribble, 1983)
• Phyllis M. Kaberry, Aboriginal Woman: Sacred and Profane (Routledge, 1939)
• Bruce Chatwin, The Songlines (Jonathan Cape, 1987) [popüler-etnografik]
• Howard Morphy, Aboriginal Art (Phaidon, 1998)