Pachamama - Andean Toprak Ruh Yönetişimi

“Pachamama, kusan kusan; mihuy mihuy — Toprak Ana, iç ve ye.” — Andean challa (sunu) duasından, etnografik kayıt (Bastien 1978)

Toprağın Adı

Quechua dilinde pacha sözcüğü tek bir kelimeyle çevrilemeyecek kadar yüklüdür: aynı anda “yer/toprak”, “zaman”, “dünya” ve “çağ/kozmik düzen” demektir. Mama ise “ana” anlamına gelir. Böylece Pachamama, salt bir “toprak tanrıçası” değil, mekânın ve zamanın iç içe geçtiği canlı bütünün — yaşanan dünyanın — dişil ilkesidir. And insanı için toprak bir nesne değil, nefes alan, açlık duyan, gücenip yatışan bir öznedir. Bu yönüyle Pachamama, dünya inançlarındaki animist toprak tasavvurları ile yapısal bir akrabalık taşır: doğa, kişiliği olan bir karşılıklılık ortağıdır.

Pachamama kavramı esas olarak Quechua ve Aymara konuşan topluluklarda — bugünkü Peru, Bolivya, Ekvador, kuzey Şili ve kuzeybatı Arjantin yaylalarında — yaşar. İspanyol fethinden (1532) çok önce kökleşmiş bu inanç, İnka devlet maneviyatı içinde de yer almakla birlikte ondan daha eski ve daha geniştir; İnka düştükten sonra da köy düzeyinde kesintisiz biçimde süregelmiştir.

Pachamama'nın “tanrıça” diye çevrilmesi, aslında Batılı bir kategoriyi And gerçekliğine giydirmek olur. And düşüncesinde varlıklar, kişiselleşmiş bir kudret yelpazesi üzerinde dururlar; Pachamama da soyut bir gök tanrısından çok, ayağınızın bastığı belirli toprak parçasında, belirli bir tarlada, belirli bir evin tabanında somut olarak mevcut olan bir varlıktır. Bu yüzden tek bir Pachamama değil, her yerelliğin kendi Pachamama'sı vardır; o aynı anda hem tekil ilke hem de çoğul, mekâna bağlı bir mevcudiyettir. Sömürge dönemi “putperestlikle mücadele” (extirpación de idolatrías) kayıtları — özellikle Cristóbal de Albornoz ve Pablo José de Arriaga'nın 17. yüzyıl başındaki raporları — bu yerel kutsallıkların ne denli yaygın ve dayanıklı olduğunu istemeden de olsa belgeler.

And Kozmolojisinde Konum

Pachamama'yı anlamak için onu And panteonunun ilişkiler ağı içine yerleştirmek gerekir. Geleneksel And kozmolojisi evreni üç katmana ayırır: Hanan Pacha (üst/gök dünya), Kay Pacha (bu dünya, insanların yaşadığı yer) ve Uku Pacha (yeraltı, ölülerin ve tohumun dünyası). Bu üçlü yapı, And kozmolojisinin üç dünyası olarak ayrıca incelenmeye değer bir çerçevedir. Pachamama bu şemada öncelikle Kay Pacha ile Uku Pacha'nın kesiştiği yerde — yeryüzünün canlı yüzeyi ile bereketin saklandığı derinlik arasında — durur.

Onun başlıca ilişki ortakları şunlardır:

• Inti (Güneş): İnka hanedanının atası sayılan güneş tanrısı, eril ışık ve gök otoritesinin simgesidir. İnka kralı (Sapa Inca) kendini Inti'nin oğlu olarak meşrulaştırırdı. Pachamama'nın toprak-dişil bereketi ile Inti'nin gök-eril ısısı, mahsulü olgunlaştıran tamamlayıcı çifttir.
• Mama Cocha (Deniz/Sular Anası): Okyanusun, göllerin ve tatlı suların dişil ruhu. Özellikle kıyı toplulukları ve Titicaca havzasında belirgindir; balıkçılık ve yağmurla ilişkilendirilir. Pachamama (kara) ile Mama Cocha (su), dişil bereketin iki yüzüdür.
• Mama Killa (Ay): Inti'nin eşi sayılan ay tanrıçası; takvim, âdet döngüsü ve dokuma ile bağlantılıdır.
• Apu'lar (dağ ruhları): Her büyük dağın kendine ait, güçlü ve genellikle eril bir koruyucu ruhu vardır. Bu kutsal dağlar ve onların gücü huaca ve kutsal dağ kudreti başlığı altında ele alınan geniş bir kutsallık ağının parçasıdır.

Bu panteonda Pachamama tekil bir “baş tanrıça” olarak hükmetmez; daha çok ilişkisel bir varlıktır — gücü, kendisine gösterilen saygı ve sunulan karşılıkla orantılı olarak akar.

Ayni: Karşılıklılığın Ahlâkı

And maneviyatının kalbinde tek bir kavram durur: ayni (Aymara'da benzer biçimde ayni) — yani karşılıklılık, dengeli alışveriş. Bu ilkenin daha geniş bir incelemesi için bkz. ayni: karşılıklılık ve mübadele. Ayni hem toplumsal hem kozmik bir yasadır: nasıl ki bir komşu hasatta sana yardım ettiğinde sen de ona borçlanırsan, toprak sana bereket verdiğinde sen de ona “beslenme borcunu” ödemekle yükümlüsün. İspanyolca etnografik literatürde bu mantık çoğu zaman reciprocidad terimiyle adlandırılır.

Pachamama'ya yönelik bütün ritüel pratik bu borç-ödeme mantığından doğar. Toprak “aç”tır (Pachamama wajt'ata — “beslenmesi gereken toprak”); ekim yapan, maden çıkaran, dağa tırmanan, yeni bir eve giren herkes önce ona “payını” vermelidir. Aksi hâlde toprak gücenir, hastalık gönderir, mahsulü esirger. Burada günah, soyut bir ahlâki ihlal değil, karşılıklılığın çiğnenmesidir: almayı bilip vermeyi bilmemek.

Ayni, yalnızca insanla toprak arasında değil, bütün toplumsal dokuda işleyen bir omurgadır. And köy topluluğu (ayllu), ekim ve hasatta dönüşümlü emek mübadelesiyle (mink'a ve ayni iş gruplarıyla) ayakta durur; aynı denge mantığı, ölülerle (atalarla) ve dağ ruhlarıyla kurulan ilişkiye de uzanır. Catherine Allen'ın Cuzco yakınlarındaki Sonqo köyünde yaptığı saha çalışması, koka yaprağının (kuka) bu alışverişin ortak para birimi gibi işlediğini gösterir: insanlar koka paylaşarak birbirlerine, k'intu üfleyerek de toprağa ve apulara “bağlanır”. Böylece ayni, ekonomi, ahlâk ve maneviyatı tek bir örgüde birleştiren bütüncül bir dünya görüşüdür; toprağı beslemek, aslında topluluğun kendi varlığını yeniden üretmesidir.

Sunu Pratikleri: Challa ve Despacho

Pachamama inancı kuramsal olmaktan çok performatiftir; kendini sürekli yinelenen küçük jestlerde ve büyük törenlerde gösterir.

• Challa (ch'alla): En yaygın gündelik sunudur. İçilmeden önce chicha (mısır birası) veya alkolün ilk damlaları toprağa dökülür: “Pachamama'ya önce o içsin.” Koka yaprağı çiğneyen biri en güzel yaprakları (k'intu) toprağa veya rüzgâra üfler. Bu, içki ve emeğin kutsallaştırılmış paylaşımıdır.
• Despacho (ayni despacho / haywarikuy): And paqo'larının (ritüel uzmanları, halk arasında “yatiri” ya da “altomisayoq”) düzenlediği karmaşık bir sunu paketidir. Koka yaprakları, mısır, kinoa, hayvan yağı (untu), gümüş varak, renkli yünler, deniz kabukları ve kimi zaman bir lama fetüsü (sullu) özenle bir kâğıda dizilir, dua edilerek katlanır ve toprağa gömülür ya da yakılır — yani Pachamama'ya ve apulara “yedirilir”.
• Agosto: Toprağın açıldığı ay. And takviminde Ağustos, kuru mevsimin sonu ve ekim öncesi, toprağın “ağzının açıldığı” tehlikeli ve kutsal aydır. Bu ayda Pachamama hem en cömert hem en talepkârdır; sunular yoğunlaşır.

Bu pratikler, sömürge öncesi İnka devlet ritüellerinden (örneğin capacocha kurban törenleri) köy düzeyindeki halk dindarlığına süzülerek gelmiştir; ama özü değişmemiştir: insan toprağı besler, toprak insanı besler. İnka döneminde devletin en görkemli sunusu olan capacocha'da, seçilmiş çocuklar uzun törensel yolculukların ardından yüksek dağ zirvelerinde kutsanarak kurban edilir, böylece imparatorluk merkezi ile çevredeki kutsal coğrafya arasında kozmik bir bağ kurulurdu; 1990'larda Ampato ve Llullaillaco zirvelerinde bulunan donmuş “buz mumyaları” bu pratiğin maddî kanıtlarıdır. Köy düzeyindeki çağdaş despacho ise bu büyük devlet ritüelinin ölçeği küçülmüş, demokratikleşmiş ve süreklilik kazanmış mirasçısıdır — saray yerine tarla, çocuk kurbanı yerine bir tutam koka ve bir lama yağı.

Sömürge, Senkretizm ve Bakire Meryem

İspanyol fethi ve zorunlu Hristiyanlaştırma, Pachamama inancını yok edemedi; onu dönüştürdü. Misyonerlerin “putperestlik” diye söktükleri yere, halk kendi kategorilerini Katolik biçimler altında yeniden inşa etti. En çarpıcı senkretik düğüm, Pachamama ile Bakire Meryem'in örtüşmesidir.

Bunun en ünlü örneği Potosí'deki Cerro Rico (Bolivya) bağlamında resmedilen ünlü “Dağ-Bakire” ikonografisidir: Meryem'in eteği, içi gümüş damarlarıyla dolu kutsal dağın kendisi olarak çizilir — Bakire, aynı anda hem Hristiyan azize hem toprak/dağ anasıdır. Benzer biçimde Copacabana Bakiresi (Titicaca) ve Candelaria Bakiresi (Puno), halk muhayyilesinde Pachamama'nın özellikleriyle iç içe geçer. Bu, basit bir “maske” değil, gerçek bir anlam katmanlaşmasıdır: aynı tören hem rahibe hem paqo'ya, hem kiliseye hem toprağa hitap eder. Antropolog Sabine MacCormack'ın gösterdiği gibi, erken sömürge Peru'sunda hem misyonerler hem yerli halk, görünüşte ortak bir Hristiyan dili konuşurken aslında birbirinden farklı anlam evrenleri kuruyordu; halk için Bakire'nin “göğe alınması” ile toprağın bereketi, ayrı değil aynı kozmik döngünün yüzleriydi.

And takvimindeki büyük Katolik bayramlar da bu süreklilikle örülüdür. Cusco'daki Corpus Christi alayları, fetihten önceki İnka mumya ve kutsal nesne geçit törenlerinin biçimsel devamı sayılır; Qoyllur Rit'i hac yürüyüşü (Sinakara buzulu, Ausangate eteklerinde) ise resmî olarak “Kar Yıldızı İsa”ya adanmışken, pratikte apulara ve toprağa yönelik kadim bir dağ ibadetidir. Bu örneklerde din değiştirme, eski kutsalı silmek yerine ona yeni bir isim ve takvim kazandırmıştır.

Bu örtük süreklilik, And dünyasının başka katmanlarıyla da konuşur. Yaylanın toprak-merkezli dindarlığı ile Amazon eteklerinin bitki-merkezli şamanizmi — örneğin ayahuasca şamanizmi — coğrafi olarak komşu ama ayrı kozmolojilerdir; yine de ikisi de doğanın özne olarak görülmesinde, sununun ve karşılıklılığın merkezîliğinde ortak bir And-Amazon zemini paylaşır.

Çağdaş Yeniden Doğuş ve Siyaset

Yirminci yüzyılın sonundan itibaren Pachamama, köy ritüelinin sınırlarını aşarak siyasi ve ekolojik bir sembole dönüştü. Bolivya'da Evo Morales döneminde (2006 sonrası) ve Ekvador'da, yerli hareketler buen vivir / sumak kawsay (“iyi yaşam”) söylemini Pachamama etrafında kurdu. 2008 Ekvador ve 2009 Bolivya anayasaları, doğanın hakları (derechos de la Pachamama / Madre Tierra) ilkesini hukuk metnine taşıdı — modern bir devletin anayasasında bir “toprak ana”nın özne olarak tanınması, dünya hukuk tarihinde dikkat çekici bir andır.

Bu yeniden doğuş, bazı eleştirmenlerce romantikleştirme ve turistikleşme riski taşımakla suçlanır: Cusco ve La Paz'da ücretli “Pachamama despacho” törenleri, New Age devreleri ve festival ekonomisi, geleneksel anlamı kimi zaman inceltir. Çelişki keskindir: Bolivya gibi madenciliğe (özellikle gümüş, kalay ve son dönemde lityum) ekonomik olarak bağımlı ülkelerde, “Madre Tierra'nın hakları” söylemi ile toprağı kazıp delen çıkarıcı sanayinin gerçekliği sürekli gerilim içindedir. Yine de antropologlar (örneğin Catherine Allen, Joseph Bastien), çekirdek köy pratiğinin bu metalaşmaya ve siyasi araçsallaştırmaya rağmen canlı ve işlevsel kaldığını gösterir; tarladaki challa, kongredeki anayasa tartışmasından bağımsız olarak her yıl yinelenmeye devam eder.

Karşılaştırmalı Bakış

Pachamama, dünya inançlarındaki “toprak/yeryüzü ana” ailesinin And üyesidir: Yunan Gaia'sı, Roma Tellus/Terra Mater'i, Hint Bhūmi/Prithvi'si, Slav “Nemli Toprak Ana”sı (Mat' Syra Zemlya) ile motifsel akrabadır. Ama And'a özgü olan, bu toprak-ananın soyut bir “doğurganlık tanrıçası” değil, gündelik karşılıklılık ilişkisinin somut, talepkâr, müzakere edilebilir ortağı olmasıdır. Ayrıca Pachamama, kuzey Avrasya animizmi gibi geleneklerle “doğanın kişiselliği” temasında buluşurken, ondan ayrılan yanı, bu kişiselliği borç/ödeme ahlâkı (ayni) çerçevesinde son derece sistematik kılmasıdır. Toprak burada ne tapılacak uzak bir ilah ne de sömürülecek pasif bir kaynaktır — o, insanın ömür boyu hesabını tuttuğu bir ortaktır.

Kaynaklar

• Joseph W. Bastien, Mountain of the Condor: Metaphor and Ritual in an Andean Ayllu (West Publishing, 1978)
• Catherine J. Allen, The Hold Life Has: Coca and Cultural Identity in an Andean Community (Smithsonian Institution Press, 1988; 2. baskı 2002)
• Frank Salomon & George L. Urioste (çev. ve ed.), The Huarochirí Manuscript: A Testament of Ancient and Colonial Andean Religion (University of Texas Press, 1991)
• Gary Urton, At the Crossroads of the Earth and the Sky: An Andean Cosmology (University of Texas Press, 1981)
• Sabine MacCormack, Religion in the Andes: Vision and Imagination in Early Colonial Peru (Princeton University Press, 1991)
• Inge Bolin, Rituals of Respect: The Secret of Survival in the High Peruvian Andes (University of Texas Press, 1998)
• Olivia Harris, “The Earth and the State: The Sources and Meanings of Money in Northern Potosí, Bolivia”, in Money and the Morality of Exchange (Cambridge University Press, 1989)