Candomblé: Brezilya Orixá Nação Sistemi ve Ritim

“Tanrılar Afrika'da kalmadılar; gemilere bindiler, denizi aştılar ve Bahia'da yeni bir toprakta yeniden doğdular.” — Bahialı bir ialorixá'nın sözü, Pierre Verger'in derlemelerinden

Atlantik'i Aşan Tanrılar

Candomblé, on altıncı yüzyıldan on dokuzuncu yüzyıla dek milyonlarca insanı zincire vurarak Brezilya'ya taşıyan trans-Atlantik köle ticaretinin acı toprağında doğmuş, ama yıkımdan değil yeniden-doğuştan ibaret bir maneviyat geleneğidir. Batı Afrika'nın Yorùbáland, Dahomey ve Kongo-Angola havzasından koparılan insanlar, bedenlerini zincire teslim etmek zorunda kalsalar da tanrılarını, davul ritimlerini, kutsal dillerini ve dünya görüşlerini hafızalarında getirdiler. Bahia'nın şeker plantasyonlarında, kentin yoksul mahallelerinde ve kaçak kölelerin kurduğu quilombo'larda bu parçalanmış bilgiler yeniden birleşti; farklı etnik kökenlerden gelen insanlar ortak bir kült dili kurarak Candomblé'yi oluşturdular.

Sözcüğün kökeni tartışmalıdır; çoğu dilbilimci onu Bantu kökenli ka-ndombe ("siyahların dansı/ibadeti") ile ilişkilendirir. Ama Candomblé yalnızca bir dans ya da bir tören değil, eksiksiz bir kozmolojidir: görünen dünya (aiyê) ile görünmeyen dünya (orun) arasındaki sürekli alışverişi düzenleyen, insanı tanrısal güçlerle dolaysız temasa sokan yaşayan bir sistemdir. Yorùbá kökenli İfá kehanet sistemi ile aynı tanrı panteonunu paylaşması, Candomblé'yi Afrika anakarasının dinî mirasının en bütünlüklü diaspora taşıyıcılarından biri yapar.

Orixá: Doğanın ve Kaderin Güçleri

Candomblé'nin merkezinde orixá'lar (Yorùbá: òrìṣà) bulunur: yüce ve uzak yaratıcı Olorun (ya da Olódùmarè) ile insanlık arasında aracılık eden, doğanın güçlerini ve insan kaderinin boyutlarını kişileştiren tanrısal varlıklar. Olorun dünyanın gündelik işleyişine doğrudan karışmaz; ibadetin ve ilişkinin asıl muhatabı orixá'lardır.

Her orixá'nın kendine ait bir doğa alanı, rengi, sayısı, yiyeceği, selamı, dansı ve ritmi vardır:

• Exu (Èṣù): yolların, eşiklerin ve iletişimin bekçisi; her törenin başında ona adak sunulur, çünkü insanlarla orixá'lar arasındaki mesajı o taşır. Hristiyan misyonerlerin onu Şeytan'la özdeşleştirmesi büyük bir yanlış anlamadır; Exu ahlâken nötr, vazgeçilmez bir aracıdır.
• Ogum (Ògún): demirin, savaşın ve teknolojinin orixá'sı; demircilerin ve yol açanların efendisi.
• Oxóssi (Ọ̀ṣọ́ọ̀sì): avcılığın, ormanın ve bolluğun efendisi; Ketu ulusunun başlıca orixá'larından.
• Xangô (Ṣàngó): şimşeğin, gök gürültüsünün ve adaletin kralı; tarihsel olarak Oyo İmparatorluğu'nun dördüncü alaafin'i (kralı) sayılır. Onun onuruna düzenlenen büyük törenler ayrı bir kültürel kurum oluşturmuştur (Şangô festivalleri).
• Iemanjá (Yemọja): denizlerin ve anneliğin orixá'sı; Brezilya'da en sevilen figürlerden biri, yılbaşında milyonlarca insanın denize çiçek sunduğu kült.
• Oxum (Ọ̀ṣun): tatlı suların, aşkın, zenginliğin ve dişil gücün orixá'sı.
• Iansã/Oyá (Ọya): rüzgârın, fırtınanın ve ölülerin ruhlarının (eguns) efendisi.

Her insanın doğuştan bir "baş orixá"sı (orixá de cabeça) olduğuna inanılır; bu, kişinin mizacını ve kaderini biçimlendiren koruyucu güçtür. Çoğu kez kişiye eşlik eden ikinci bir orixá (adjuntó ya da juntó) da vardır; bu ikilinin bileşimi, inananın karakterinin ince ayrını verdiği düşünülen bir tür tanrısal mizaç haritası oluşturur. Hangi orixá'nın bir kişiye sahip olduğu, kehanet yoluyla — özellikle on altı búzio (deniz salyangozu kabuğu) atılarak yapılan jogo de búzios ile — belirlenir. Kabukların açık ya da kapalı düşme örüntüleri, odù denen on altı kehanet işaretine karşılık gelir ve bunlar İfá geleneğinin Brezilya'daki sadeleşmiş ama canlı uzantısıdır. Bu, dişil tanrısal otoritenin kurumsallaştığı bir alandır; nitekim büyük rahibelerin gücü (kadın liderlik geleneği) Candomblé'nin omurgasını oluşturur ve geleneğin "anaerkil" diye nitelenmesine yol açacak kadar belirgindir.

Nação: Ketu, Jeje ve Angola Ulusları

Candomblé tek tip bir gelenek değildir; köle ticaretinin getirdiği farklı Afrika halklarının mirasına göre nação ("ulus") denen ayrı litürjik geleneklere ayrılır. Bu uluslar etnik soydan çok ritüel dil, davul kalıbı ve panteon farklarıyla tanımlanır:

• Ketu (Kétu) ulusu: Yorùbá kökenlidir, en yaygın ve prestijli koldur. Kutsal dili Yorùbá'dır, orixá'lara tapar. Bahia'nın en eski ve saygın terreiro'ları (kült evleri) — Casa Branca, Gantois, Axé Opô Afonjá — bu ulusa bağlıdır.
• Jeje ulusu: Dahomey'in (bugünkü Benin) Fon ve Ewe halklarından gelir; orixá yerine vodun'lara tapar (Mawu-Lisa, Nanã, Azaca gibi). Komşu Benin'deki Ewe vodun geleneğiyle ve Haiti'deki Vodou ile ortak bir Fon-Ewe kökene sahiptir. Ketu ile Jeje arasındaki yoğun alışveriş sonucu "Jeje-Nagô" karması ortaya çıkmıştır.
• Angola (Bantu) ulusu: Kongo ve Angola havzasından gelen Bantu halklarının mirasıdır; tanrısal varlıklara inquice (Kikongo nkisi) denir. Kimbundu ve Kikongo dillerinin izlerini taşır ve Batı Afrika geleneklerinin yanı sıra Orta Afrika kozmolojisini sürdürür.

Bu çoğulluk, Candomblé'nin tek bir "saf" Afrika kaynağına indirgenmesini imkânsız kılar; o, birden çok Afrika dininin Brezilya toprağında yeniden bir araya gelmesinden doğan sentez bir yapıdır. Yine de uluslar birbirine kapalı değildir; rahipler farklı geleneklerden bilgi ve ritim ödünç alır.

Atabaque: Ritmin Tanrıları Çağırması

Candomblé'de davul yalnızca müzik aleti değil, kutsanmış, "vaftiz edilmiş" ve beslenen kutsal bir nesnedir. Üç boyutta atabaque kullanılır: en büyük ve en derin sesli rum, orta boy rumpi ve en küçük lê. Bunlara madenî bir çan olan agogô eşlik eder. Davullara yalnızca eğitimli, inisiye olmuş erkek davulcular — alabê önderliğindeki ogã'lar — dokunabilir.

Her orixá'nın kendine özgü bir ritmik kalıbı (toque) vardır: Ijexá, Aguerê, Opanijé, Adarrum gibi. Davulcunun görevi salt eşlik değil, doğru ritmi doğru orixá için doğru anda çalarak onu "çağırmaktır". Burada müzik, görünen ve görünmeyen dünya arasında bir köprüdür; ses fiziksel bir titreşim olduğu kadar metafizik bir davettir. Bu anlayış, sesin ve ritmin maneviyatın taşıyıcısı olduğu daha geniş bir ses ve ruh kavrayışıyla derinden örtüşür.

Ritim olmadan tören olmaz. Şarkılar — cantigas — Yorùbá, Fon ya da Kikongo'da, çağrı-yanıt (responsorial) biçiminde söylenir; başrahibe ya da bir solist çağırır, topluluk yanıtlar. Davulun hızlanması, şarkının yoğunlaşması ve dansın doruğa ulaşması, tanrısal inişin zeminini hazırlar.

İwa: Tanrının Bedene İnişi

Candomblé ritüelinin doruk noktası, orixá'nın inisiye olmuş bir bedene inmesi — yaygın deyişle "ata binmesi"dir; inisiyeye bu yüzden "tanrının atı" anlamında cavalo ya da Yorùbá'da elégùn denir. Bu trans hâli, Batı'nın "tanrı tutması/posesyon" diye çevirdiği ama Candomblé'nin kendi terimleriyle bir karşılaşma ve konukseverlik olan olaydır: tanrı, kendisini ağırlamak için yıllarca hazırlanmış bir bedene geçici olarak yerleşir.

Bu hâl rastgele bir kendinden geçme değildir; titizlikle düzenlenmiş bir koreografidir. Orixá indiğinde, inisiyenin yüz ifadesi, duruşu ve hareketleri o orixá'nın karakterine bürünür: Ogum savaşçı gibi sert, Oxum nazik ve cilveli, Omolu yaşlı ve ağırbaşlı hareket eder. Topluluk orixá'yı tanır, ona uygun şarkıyı söyler, selam (axé) verir. Tanrı, bedeni aracılığıyla şifa verir, öğüt verir, bereket dağıtır. Bu, kutsal dansın bedensel bilgiye dönüştüğü, ilahî olanın insan teninde görünür kılındığı bir performanstır ve karşılaştırmalı din çalışmalarında kutsal dans olgusunun en güçlü örneklerinden sayılır.

Merkezî kavram axé'dir (Yorùbá: àṣẹ): evreni dolduran, akan, biriktirilebilen ve aktarılabilen yaşam gücü. Bir terreiro'nun "axé"si vardır; ritüeller, adaklar, kutsal nesneler ve doğru davranış bu gücü besler ve dolaştırır. Hayvan kurbanı (matança) da bu çerçevede anlaşılmalıdır: kanın taşıdığı axé, orixá'ları besler ve toplulukla tanrılar arasındaki karşılıklılık bağını yeniler. Bu uygulama dışarıdan en çok yanlış anlaşılan boyut olsa da, içeride kozmik dengeyi sürdüren kutsal bir borç-alacak ilişkisidir.

Terreiro: Kutsal Toprak ve Toplum

Candomblé soyut bir inanç değil, somut bir mekânda ve toplulukta yaşar: terreiro ya da ilê axé (axé'nin evi). Bu, ayinlerin yapıldığı bir tapınak olmanın ötesinde, üyelerinin gerçek bir akrabalık ağı kurduğu bir "kutsal aile"dir. Başında, mutlak otoriteye sahip büyük bir rahibe — mãe de santo (ialorixá) — ya da bir başrahip — pai de santo (babalorixá) — bulunur. Onların altında karmaşık bir hiyerarşi uzanır: yeni inisiyeler (iaôs), kıdemli inisiyeler (ebômi), davulcular (ogã) ve mutfak ile kurban işlerini yürüten equede ve ajoiê gibi roller.

İnisiyasyon (feitura de santo) aylarca süren bir geri çekilme, öğrenme ve yeniden-doğuş sürecidir; aday tıraş edilir, ayrı bir odada (roncó) kapanır, orixá'sının sırlarını, şarkılarını ve dansını öğrenir, ritüel olarak ölür ve orixá'nın çocuğu olarak yeniden doğar. Bu yapı, Batı Afrika gizli derneklerinin ve kadın otoritesinin Brezilya'daki devamıdır.

Candomblé'nin ayırt edici özelliği, maneviyatın gündelik hayata kök salmış olmasıdır. Yiyecek pişirmek, temizlik, selamlaşma, giyim, takı seçimi — hepsi orixá ilişkisinin parçasıdır. Belirli yiyecekler belirli tanrılara aittir: Oxum'a omolu kú yerine sarı omolocum, Xangô'ya amalá (bamya yemeği), Iansã'ya acarajé (börülce köftesi) sunulur. Kişinin baş orixá'sına göre bazı tabular (ewó) gözetilir; örneğin bazı inananlar belirli renkleri giyemez, belirli etleri yiyemez ya da belirli günlerde ormanlık alana giremez. Renkler de bir dildir: Oxalá'nın beyazı, Xangô'nun kırmızı-beyazı, Ogum'un koyu yeşili kolyelerde (fios de conta) ve kıyafetlerde taşınır. Böylece tanrı uzak bir gökte değil, mutfakta, sokakta, denizde ve bedenin kendisinde; gündelik jestlerin her birinde mevcuttur. Bu bütünsellik, kutsal ile profan arasında keskin bir sınır çizmeyen Afrika kökenli kozmolojilerin tipik bir özelliğidir.

Senkretizm, Direniş ve Tanınma

Sömürge Brezilya'sında Afrika dinleri yasaktı; köleler vaftiz edilmeye zorlandı. Candomblé bu baskıya senkretizm ile yanıt verdi: her orixá bir Katolik azizle örtüştürüldü. Xangô, Aziz Hieronymus ya da Barbara ile; Iemanjá, Meryem Ana'nın deniz tasvirleriyle; Oxóssi, Aziz Georgius ile özdeşleştirildi. Köleler azizlerin önünde diz çökerken aslında orixá'larına ibadet ediyordu. Bu, hem hayatta kalma stratejisi hem de bir direniş biçimiydi.

Yirminci yüzyılda Candomblé uzun bir polis baskısı dönemi yaşadı; terreiro'lar basıldı, kutsal nesnelere el konuldu, uygulama 1970'lere dek hukuken kısıtlandı. Bugün ise Brezilya'nın resmen tanınan dinlerinden biridir, anayasal koruma altındadır ve kültürel mirasın taşıyıcısı sayılır. Bahia'nın en eski terreiro'su Casa Branca, ulusal kültür mirası olarak tescil edilmiştir.

Karşılaştırmalı bakışta Candomblé, Yorùbá kökenli diaspora dinlerinin bir kuzenidir: Küba'daki Santería/Lukumí aynı orixá panteonunu paylaşır, Haiti'deki Vodou ise Fon-Ewe ağırlıklı bir akrabasıdır. Bu üçü, Afrika maneviyatının Yeni Dünya'daki üç büyük yeniden-doğuşunu temsil eder. Hepsi, baskı altında bile yok edilemeyen, ritim ve bedenle taşınan bir hafızanın canlılığını gösterir; aynı bütünsel insan-evren anlayışını dile getiren Bantu muntu felsefesiyle de derin bir akrabalık taşır.

Kaynaklar

• Pierre Verger, Orixás: Deuses Iorubás na África e no Novo Mundo (1981)
• Pierre Verger, Notes sur le culte des orisa et vodun à Bahia (1957)
• Roger Bastide, Les religions africaines au Brésil / O Candomblé da Bahia (1958)
• Ruth Landes, The City of Women (1947)
• J. Lorand Matory, Black Atlantic Religion: Tradition, Transnationalism, and Matriarchy in the Afro-Brazilian Candomblé (2005)
• Robert Farris Thompson, Flash of the Spirit: African and Afro-American Art and Philosophy (1983)
• Mikelle Smith Omari-Tunkara, Manipulating the Sacred: Yorùbá Art, Ritual, and Resistance in Brazilian Candomblé (2005)
• Paul Christopher Johnson, Secrets, Gossip, and Gods: The Transformation of Brazilian Candomblé (2002)
• Reginaldo Prandi, Mitologia dos Orixás (2001)