Mohenjo-Daro — Indus-Zivilisation Proto-Heiligkeit

“Ölülerin Tepesi'nde yürüyen, ölü bir kentin değil, bir uygarlığın sessizliğinde yürür.” — Sir Mortimer Wheeler, The Indus Civilization (1953)

Ölülerin Tepesi

Sindh dilinde Mohenjo-daro “Ölülerin Tepesi” demektir; oysa burası bir mezarlık değil, M.Ö. yaklaşık 2600-1900 arasında Indus (Sindhu) Nehri kıyısında yükselen, dönemin en gelişmiş kentlerinden biriydi. 1922'de R. D. Banerji tarafından, kuzeydeki kardeş kenti Harappa ile neredeyse eşzamanlı olarak gün ışığına çıkarıldığında, dünya o güne dek bilinmeyen bir uygarlıkla — Mezopotamya ve Mısır'la çağdaş, ama onlardan apayrı bir Indus Vadisi Uygarlığı (Harappa Kültürü) ile — tanıştı. Bugün yaklaşık 4700 yıllık olan bu kent, ızgara planlı sokakları, pişmiş tuğladan evleri, kentin tamamını saran kanalizasyon ağı ve kuyularıyla, antik dünyanın hidrolik mühendisliğinde zirvesini temsil eder.

Bu notun konusu kentin mühendisliği değil, onun kutsallık katmanıdır: Mohenjo-daro ve Harappa buluntularının, binlerce yıl sonra Hint yarımadasında çiçeklenecek olan Hindu, Sāṃkhya, Tantra ve Yoga geleneklerinin arkeolojik bir “proto-formunu” barındırıp barındırmadığı sorusu. Bu, dinler tarihinin en kışkırtıcı ve aynı ölçüde en tartışmalı sorularından biridir — çünkü elimizdeki en büyük engel, Indus yazısının hâlâ çözülememiş olmasıdır. Tapınak yok, kutsal metin yok, tanrı adı yok; yalnızca taş, tuğla, mühür ve heykelcikler konuşuyor. Dolayısıyla burada “proto-kutsallık” derken, kesinlik değil, ihtiyatlı bir okuma yaptığımızı baştan belirtmek gerekir.

Büyük Banyo: Suyun Ritüeli mi?

Kentin yüksek kesimindeki (citadel) en görkemli yapı, “Büyük Banyo” (Great Bath) diye anılan, yaklaşık 12 × 7 metrelik, 2,4 metre derinliğindeki bir havuzdur. Çift sıra pişmiş tuğla, aralarında bitümlü (zift) bir su yalıtım tabakası, çevresinde küçük odalar ve bir kuyuyla beslenen tahliye sistemi — bu, kazara değil, ısrarla su geçirmez kılınmış bir yapıdır. Mortimer Wheeler bunun sıradan bir yıkanma yeri değil, ritüel bir arınma havuzu olduğunu öne sürdü.

Bu yorum, sonraki Hint geleneğiyle çarpıcı bir süreklilik kurar. Hinduizmde suya dalarak arınma (snāna), nehir kıyısındaki yıkanma basamakları (ghāt) ve kutsal su kültü, bugün hâlâ Varanasi'nin Ganj kıyısında canlı bir biçimde yaşar. Eğer Büyük Banyo bir arınma havuzuysa, ritüel suyun Hint dindarlığındaki merkezî yeri en az 4500 yıl geriye, henüz Vedalar yazılmadan çok önceye uzanıyor demektir.

Bu süreklilik tezini güçlendiren bir başka ayrıntı, Büyük Banyo'ya bitişik odalar dizisidir; kimi araştırmacılar bunları rahiplerin ya da katılımcıların ritüel öncesi soyunup hazırlandığı hücreler olarak yorumlar. Yapının kuzeyindeki büyük bir yapı kümesi ise, eski yorumda “rahiplerin koleji” olarak adlandırılmıştı — gerçi bu ad bugün ihtiyatla karşılanır. Yine de havuzun kentin en yüksek, en korunaklı kesiminde (citadel), gündelik konut dokusundan ayrı ve yükseltilmiş bir platformda yer alması, ona sıradan bir hijyen tesisinden öte bir simgesel ağırlık kazandırır: su, burada yalnızca temizlenen değil, belki de yeniden doğuran bir öğedir.

Ancak burada metodolojik bir uyarı şart: arkeolog Gregory Possehl, yapının işlevi konusunda kesin konuşmanın mümkün olmadığını, “banyo”nun bir su deposu, bir kamusal tesis ya da gerçekten bir kült yapısı olabileceğini vurgular. Hiçbir yazıt, sunak ya da tartışmasız bir kült nesnesi havuzla doğrudan ilişkilendirilememiştir. Süreklilik cazip, ama kanıtlanmış değildir — ve dinler tarihçisinin görevi, cazip olanı kanıtlanmış sayma tuzağına düşmemektir.

“Pashupati” Mührü: Proto-Shiva Tartışması

Indus kutsallık tartışmasının kalbinde, Mohenjo-daro'da bulunan ve “Pashupati Mührü” (Mühür No. 420) diye anılan küçük bir steatit mühür yatar. Üzerinde, başında boynuzlu (muhtemelen bufalo boynuzu) bir başlık taşıyan, bağdaş kurmuş — bacakları topuk topuğa değecek biçimde katlanmış — bir figür ve onu çevreleyen hayvanlar (fil, kaplan, gergedan, bufalo ve ayaklarının altında geyik/antiloplar) görülür.

Kazıyı yürüten Sir John Marshall, 1931'de bu figürü cesur bir biçimde proto-Shiva olarak yorumladı ve dört temel kanıt sıraladı:

• Figür, sonraki yoga ikonografisini andıran bir oturuş içindedir (mūlabandhāsana benzeri).
• Hayvanların efendisi konumundadır — ki Paśupati (“hayvanların/canlıların efendisi”) Shiva'nın klasik bir sıfatıdır.
• Boynuzlu başlık ve olası üç-yüzlü (trimukha) tasarım, Shiva'nın Trimūrti yönünü çağrıştırır.
• Üreme gücüyle ilişkili bir duruş, Shiva'nın yaratıcı/eril ilkesiyle örtüşür.

Bu yorum öylesine etkili oldu ki, “Indus dini = proto-Hinduizm” tezi popüler bilinçte neredeyse aksiyom hâline geldi. Oysa eleştirel arkeoloji buna ciddi itirazlar getirdi. Doris Srinivasan, figürün ne üç yüzlü ne de açıkça Shiva olduğunu; daha çok boğa/bufalo gücünü temsil eden bir hayvan-ilah ya da bereket figürü olabileceğini savundu. Marka karşıtı en güçlü ses Asko Parpola ise figürü, Yakın Doğu ikonografisinden tanıdığımız “hayvanların efendisi/efendisi-hanımı” (Master of Animals) motifinin bir Indus versiyonu olarak okur — yani evrensel bir arkaik tema. Bu boynuzlu, gücün toplandığı eril figürün ileride Shiva'nın boğası Nandi ve boğa kültüyle bağ kurması mümkündür, ama bu da bir hipotezdir.

Sonuç: “Pashupati” adı bile bir yorumdur, yazıttan okunmuş bir ad değil. Tabela dürüst olmalı — bu mühür, Hint yogik-Shaiva geleneğinin muhtemel ama kanıtlanmamış bir atasını gösterir.

Ana Tanrıça, Boğa ve Kutsal Ağaç

Indus dindarlığına dair en somut buluntular küçük nesnelerdir. Harappa ve Mohenjo-daro, ağır kalçalı, süslü başlıklı çok sayıda pişmiş toprak kadın figürini verdi. Marshall bunları, Anadolu'dan Mezopotamya'ya, Girit'ten Hindistan'a uzanan geniş Ana Tanrıça / bereket tanrıçası ailesinin bir üyesi olarak gördü. Eğer bu doğruysa, sonraki Hinduizmde Devī, Śakti ve köy tanrıçaları (grāma-devatā) kültünün, Tantra'nın dişil-enerji teolojisinin (Sāṃkhya'nın prakṛti ilkesiyle da rezonansa giren) çok eski bir tortusu Indus'ta yatıyor olabilir. Ne var ki bu figürinlerin oyuncak mı, tılsım mı, yoksa kült nesnesi mi olduğu kesin değildir.

Mühürlerde tekrarlayan iki motif daha dikkat çeker:

• Tek boynuzlu (unicorn) hayvan ve önündeki esrarengiz “kült nesnesi” (bir tütsü kabı ya da süzgeç) — Indus mühürlerinin en yaygın imgesi.
• Pipal ağacı (Ficus religiosa) figürü: bir mühürde ağacın içinden bir tanrı/tanrıça belirir, önünde diz çökmüş bir tapan ve sıralı yedi figür vardır. Pipal, sonraki Hint dininde son derece kutsaldır; Buddha'nın altında aydınlandığı Bodh Gaya'nın Bodhi ağacı da bir pipaldir. Ağaç kültünün Indus'tan kesintisiz sürdüğü tezi, Hint dindarlığındaki en güçlü süreklilik adaylarından biridir.

Yoga, Tantra ve Beden Disiplini

Mohenjo-daro'nun “proto-yoga” katmanına ilişkin sav, büyük ölçüde mühürlerdeki oturuş figürlerine dayanır. Pashupati mührünün dışında, birkaç başka mühür ve heykelcik de bağdaş kurmuş, dik omurgalı, meditatif pozları andıran figürler gösterir. Bu, bedeni bir disiplin ve aşkınlık aracı olarak kullanan yogik teknik geleneğinin Vedalardan da eski olabileceğini düşündürür.

Burada önemli bir bilimsel gerilim vardır. Klasik görüş (Vedacı), yoga ve meditasyonun Vedik-Brahmanik gelenekten doğduğunu söyler (Ṛgveda'nın mantra ve tapasya kültüründen). Buna karşı Mircea Eliade, klasik Yoga: Immortality and Freedom (1954) eserinde yoga ve Tantra'nın özünde Vedik-dışı, yerli (otokton) ve “yoğunlaşmacı” bir gelenek olduğunu; Indus'a uzanan bir Hint-öncesi alt-tabakadan beslendiğini öne sürdü. Bu çerçevede, ileride kuzey Hindistan'ın kutsal coğrafyasında çiçeklenecek Nāth yogileri, Tantrik kuṇḍalinī öğretileri ve Kailash dağıyla özdeşleşen Shaiva-yogik gelenek, Aryan-öncesi bir dindarlığın mirasçısı olarak görülür. Bazı araştırmacılar, çıplak çile (tapas) ve katı ahiṃsā geleneğiyle Mahāvīra'nın Jain yolunu da bu Vedik-dışı yerli katmanla ilişkilendirir. Eliade'nin tezi etkili, ama yine bir yorumdur; arkeolojik figür ile metinleşmiş yoga sistemi arasında binlerce yıllık ve büyük ölçüde belgesiz bir boşluk vardır.

Karşılaştırmalı Çerçeve: Üç Nehir Uygarlığı

Mohenjo-daro'yu çağdaşı uygarlıklarla yan yana koymak, onun dinsel özgünlüğünü aydınlatır. Mezopotamya'da kentin merkezinde devasa ziggurat ve rahip-kral hiyerarşisi yükselirken; Mısır'da firavun-tanrı ve anıtsal tapınaklar egemenken, Mohenjo-daro şaşırtıcı biçimde anıtsal tapınaktan ve tek bir tanrı-kraldan yoksundur. En büyük yapı bir saray ya da mabet değil, bir banyo ve bir tahıl ambarıdır. Bu, kimi araştırmacılara göre Indus dindarlığının kamusal-ritüel ve arınma temelli, görece “demokratik” ve merkezîleşmemiş bir karaktere sahip olduğunu düşündürür.

Bu kıyaslama, Göbekli Tepe'nin çok daha eski (M.Ö. ~9600) tapınak-merkezli kutsallığıyla da ilginç bir karşıtlık oluşturur: Anadolu'da kutsallık anıtsal taş dikiliyle başlarken, Indus'ta su ve arınma ön plandadır. Indus'un kamusal arınma havuzu, çok sonra Sih geleneğinde Amritsar Altın Tapınağı'nı çevreleyen kutsal havuz (sarovar) gibi “suya dalarak arınma” mimarisinde yeniden yankılanacaktır. Yine de her iki örnekte de — Indus mührünün boynuzlu “hayvanların efendisi” figürü gibi — arkaik insanlığın ortak ikonografik dağarcığı (hayvan-ilah, bereket tanrıçası, kutsal ağaç) belirir. Bu, karşılaştırmalı fenomenoloji açısından çarpıcıdır: birbirinden bağımsız kültürler benzer kutsal arketiplere ulaşır.

Çöküş ve Mirasın Sorunu

Indus uygarlığı M.Ö. 1900 dolaylarında çözülmeye başladı. Eski “Aryan istilası” senaryosu — Mohenjo-daro'da bulunan birkaç iskeletin bir katliama işaret ettiği iddiası — bugün büyük ölçüde terk edilmiştir; o iskeletler farklı dönemlere aittir ve toplu kıyım kanıtı yoktur. Bunun yerine iklim değişikliği, Sarasvatī/Ghaggar-Hakra nehir sisteminin kuruması, nehir yataklarının kayması ve ticaret ağlarının çöküşü gibi içsel-çevresel etkenler öne çıkar. Uygarlık yıkılmadı; dönüştü ve doğuya, Ganj havzasına kaydı.

İşte “miras” sorununun düğümü buradadır. Eğer Indus dindarlığının öğeleri — su arınması, ana tanrıça, boğa/Nandi gücü, pipal ağacı, meditatif oturuş — gerçekten hayatta kaldıysa, bunlar Vedik Aryan geleneğiyle kaynaşarak klasik Hinduizmi oluşturmuş olabilir. Bu sentez modeli (Vedik + Indus/yerli), bugün pek çok tarihçinin benimsediği ölçülü görüştür.

Ama tüm bu okumaların önünde tek ve aşılmamış bir engel durur: Indus yazısı çözülememiştir. Yaklaşık 400-450 ayrı işaretten oluşan, çoğu mühürler ve küçük tabletler üzerinde yer alan, ortalama beş işaret uzunluğundaki bu kısa yazıtlar, dünya epigrafisinin en inatçı bilmecelerinden biridir. Asko Parpola gibi araştırmacılar yazının altında bir Dravid dili bulunduğunu savunurken, başkaları onu erken bir Hint-Aryan dille ya da bilinmeyen bir dille ilişkilendirir; hatta bazı bilim insanları (örneğin Steve Farmer ve arkadaşları) bunun gerçek bir dil yazısı olmadığını, ticarî ve siyasi simgelerden oluşan bir işaret sistemi olabileceğini bile öne sürmüştür. Yazıtların kısalığı, iki dilli bir “Rosetta Taşı”nın bulunmaması ve dilin kesin kimliğinin bilinmemesi, çözüm umudunu zayıf tutar.

Bu yüzden Mohenjo-daro'nun tanrılarının adını, dualarını, kozmogonisini ve mitlerini büyük olasılıkla asla bilemeyeceğiz. Onların kutsalı, çözülmemiş bir mührün sessizliğinde duruyor — bize yalnızca jestleri, simgeleri ve mekânları kalmış; sözcükleri ise zamanın içinde kaybolmuş bir maneviyatın izini sürüyoruz.

Sonuç: Sessiz Kutsalın Saygısı

Mohenjo-daro bize bir ders verir: kutsallığın izini sürmek, boşlukları hayalle doldurmamak demektir. “Proto-Shiva”, “proto-yoga”, “ana tanrıça” — bunların her biri olası ve verimli hipotezdir, ama hiçbiri kesin değildir. Dürüst bir okuma, bu kentin sonraki Hint dindarlığına bir olası soykütüğü sunduğunu, ama bunun bir inanç değil bir varsayım olarak tutulması gerektiğini kabul eder. Yaklaşık 4700 yıllık bu tuğlalar, Hint maneviyatının köklerinin Vedalardan da derinde, yarımadanın kendi toprağında olabileceğini fısıldar — ve aynı zamanda, bilmediğimizi bilmenin bilgeliğini öğretir.

Kaynaklar

• John Marshall (ed.), Mohenjo-daro and the Indus Civilization (Arthur Probsthain, 1931)
• Sir Mortimer Wheeler, The Indus Civilization (Cambridge University Press, 1953; 3. baskı 1968)
• Gregory L. Possehl, The Indus Civilization: A Contemporary Perspective (AltaMira Press, 2002)
• Asko Parpola, Deciphering the Indus Script (Cambridge University Press, 1994) ve The Roots of Hinduism (Oxford University Press, 2015)
• Doris Meth Srinivasan, “The So-Called Proto-Śiva Seal from Mohenjo-Daro: An Iconological Assessment”, Archives of Asian Art 29 (1975-76)
• Mircea Eliade, Yoga: Immortality and Freedom (Princeton University Press, 1954; çev. W. R. Trask)
• Jonathan Mark Kenoyer, Ancient Cities of the Indus Valley Civilization (Oxford University Press, 1998)
• Bridget & Raymond Allchin, The Rise of Civilization in India and Pakistan (Cambridge University Press, 1982)