Nalanda Üniversitesi: Budizmin Kurumsal Zirvesi

“Derin meseleleri sorup çözmeye gün yetmez; sabahtan akşama dek tartışırlar, yaşlısı genci birbirine yardım eder.” — Xuanzang, Da Tang Xiyu Ji (646)

Magadha Ovasında Bir Bilgi Şehri

Kuzeydoğu Hindistan'ın Bihar eyaletinde, Patna'nın yaklaşık doksan kilometre güneydoğusunda, antik Rājagṛha'nın (bugünkü Racgir) tepelerine bir günlük yürüme mesafesinde uzanan kırmızı tuğla harabeler, dünya tarihinin en uzun ömürlü yükseköğrenim kurumlarından birinin kalıntılarıdır. Nālandā Mahāvihārası — “Büyük Manastır” — beşinci yüzyıldan on üçüncü yüzyıla dek, yaklaşık yedi yüz yıl boyunca kesintisiz olarak öğretim verdi; zirve dönemindeyse Çin'den Kore'ye, Orta Asya'dan Cava'ya uzanan bir coğrafyadan öğrenci çekiyordu. Xuanzang'ın aktardığı halk etimolojisi, adı yakındaki bir gölde yaşadığına inanılan Nālandā adlı bir nāga'ya bağlar; alternatif okuma olan na-alaṃ-dā (“vermeye doymayan”) ise kurumun kendini algılayışını özetler: bitimsiz cömertlik olarak bilgi.

Nālandā, Budist kutsal coğrafyasının kalbinde durur. Buddha'nın aydınlanma yeri Bodh Gaya, ilk vaazın verildiği Sārnāth (Varanasi yakınında) ve Akbaba Tepesi'nin şehri Rājagṛha ile birlikte, Magadha hac güzergâhının duraklarından biriydi. Ne var ki hacıları buraya çeken şey bir mucize ya da emanet değil, bizzat öğrenimin kendisiydi: Nālandā, bilginin kutsal mekân hâline geldiği, ziyaretin tahsile dönüştüğü ender yerlerdendir. Bu yüzden modern araştırmacılar onu tereddütsüz “manastır-üniversite” diye anar — kelimenin bugünkü anlamıyla üniversite olmasa da, yatılı eğitim, kurumsal vakıf geliri, seçici kabul ve çok disiplinli müfredat gibi öğeleri bir araya getiren en eski örneklerden biridir.

Kökenler: Efsane ile Arkeoloji Arasında

Gelenek, siteyi Buddha çağına kadar geriletir. Pali kanonu Buddha'nın Nālandā köyündeki Pāvārika mango korusunda konakladığını anlatır; Cayna kaynakları Mahāvīra'nın burada on dört yağmur mevsimi geçirdiğini söyler. Buddha'nın baş öğrencisi Śāriputra'nın bu civarda doğup öldüğüne inanılır; kazı alanına hâkim olan devasa 3 No'lu Tapınak, geleneksel olarak onun stūpa'sıyla özdeşleştirilir. Tibet kaynakları araya bir de Aśoka tapınağı yerleştirir. Arkeoloji ise daha temkinlidir: kazılarda Gupta öncesine giden anıtsal tabaka bulunamamıştır.

Kurumun tarihsel kuruluşu Gupta hanedanına aittir. Xuanzang'ın “Śakrāditya” dediği hükümdar, genellikle I. Kumāragupta (yak. 415–455) ile özdeşleştirilir; ardılları yeni manastırlar ekleyerek külliyeyi büyütmüştür. Kazılarda bulunan pişmiş toprak mühürler kurumun resmî adını verir: Śrī-Nālandā-Mahāvihārīya-Ārya-Bhikṣu-Saṅghasya — “Kutlu Nālandā Mahāvihārası'nın soylu keşişler topluluğunun (mührü)”. Yedinci yüzyılda Kannauc hükümdarı Harṣavardhana, sekizinci yüzyıldan itibaren de Bengal-Bihar merkezli Pāla hanedanı kurumu himaye etti. Pālalar döneminde Nālandā, hanedanın kurduğu yeni mahāvihāralarla (özellikle Vikramaśīla) hem rekabet hem işbirliği içinde, Budist dünyanın entelektüel başkenti olarak kaldı.

Mahāvihāra Düzeni: Vakıf, Kabul, Yatılı Yaşam

Nālandā'nın maddi temeli, günümüz vakıf üniversitelerini andıran bir bağış ekonomisiydi. Xuanzang kurumun giderleri için yüz köyün gelirinin tahsis edildiğini yazar; otuz yıl sonra gelen Yijing bu sayıyı iki yüzün üzerinde verir. Köylerden akan pirinç, tereyağı ve süt sayesinde — Yijing'in vurguladığı gibi — keşişlerin dilenmesi gerekmiyordu; öğrenimin kesintisizliği bu iktisadi güvenceye dayanıyordu. Yönetim tek bir rektörün değil, saṅgha'nın kolektif organlarındaydı: manastır meclisi, görevleri dönüşümlü dağıtır, misafir odalarından su saatine (ghaṭikā) kadar gündelik düzeni ortak kurallarla işletirdi. Başrahip-âlim (Xuanzang zamanında Yogācāra üstadı Śīlabhadra) kurumun entelektüel otoritesiydi.

Kabul seçiciydi. Xuanzang, kapılarda bekleyen dvārapaṇḍita'ların (“kapı âlimleri”) adaylara çetin sorular yönelttiğini, on başvurandan yedi-sekizinin elendiğini aktarır. İçeri girenler, avlular etrafında sıralanmış hücrelerde yatılı yaşardı; kazılarda ortaya çıkarılan, düzenli bir eksen boyunca dizilmiş on bir manastır bloğu bu kolej düzenini bugün de okunur kılar. Nālandā diploma vermezdi; unvan yerine geçen şey kurumun adıydı. Yijing, Nālandā'da okumuş olmanın kişiye her yerde itibar kazandırdığını, bu yüzden kimilerinin sahte Nālandā'lılık tasladığını bile ima eder. Kütüphane külliyesi Dharmagañja (“Dharma Hazinesi”) üç binadan oluşuyordu — Ratnasāgara, Ratnodadhi, Ratnarañjaka; Tibet kaynaklarına göre Ratnodadhi dokuz katlıydı ve tantrik külliyat dâhil en değerli elyazmalarını barındırıyordu. Bu ayrıntıların geç ve menkıbevi kaynaklardan geldiğini not etmek gerekir; ama kurumun devasa bir yazma koleksiyonu yönettiği, Çinli hacıların yüzlerce metinle dönmesinden bellidir.

Müfredat: Beş İlim ve Tartışma Sanatı

Nālandā müfredatının omurgası, Mahāyāna eğitim kuramının pañcavidyā (“beş bilgi alanı”) şemasıydı: dilbilgisi ve filoloji (śabdavidyā), mantık ve epistemoloji (hetuvidyā), tıp (cikitsāvidyā), zanaat ve sanatlar (śilpasthānavidyā) ve “iç bilim” (adhyātmavidyā), yani Budist felsefe ve meditasyon kuramı. Yijing, her şeyin Pāṇini geleneğinde uzun yıllar süren Sanskrit dilbilgisi eğitimiyle başladığını ayrıntılandırır. Dikkat çekici olan müfredatın mezhep-içi darlıkta olmamasıdır: on sekiz erken Budist okulun metinleri yanında Vedalar, Sāṃkhya ve Vaiśeṣika gibi Hindu felsefe sistemleri, astronomi ve tıp da okutulurdu. Amaç ansiklopedik bilgi değil, kurtuluştu: bütün bu disiplinler, nihai olarak saṃsāra'dan özgürleşmeye hizmet eden araçlar sayılırdı.

Öğretimin motoru ezber değil, vāda — kurallı münazara — idi. Tez savunulur, rakip okulların itirazları cephe cephe karşılanır, yenilginin tanınmış bedelleri olurdu; Xuanzang'ın 643'te Kannauc'da Harṣa'nın huzurunda Mahāyāna tezini günlerce savunup galip sayılması, bu kültürün en ünlü sahnesidir. Mukayeseli açıdan bakıldığında Nālandā münazarası, İslam medreselerinin munāẓara'sı ve kelâm cedeli ile Latin üniversitelerinin disputatio'sunun yapısal akrabasıdır: üçünde de bilgi, kamusal ve çekişmeli sınamayla meşrulaşır. José Cabezón'un “karşılaştırmalı skolastisizm” dediği bu olgu — kanonik metin, yorum zinciri, mantık tekniği ve kurumsallaşmış tartışma dörtlüsü — Avrasya'nın üç ayrı ucunda birbirinden bağımsız biçimde olgunlaşmıştır.

Düşünce Okulları: Madhyamaka'dan Tantraya

Geleneksel listeler Nālandā kürsüsüne Budist felsefenin neredeyse bütün büyük adlarını oturtur. Nāgārjuna ve öğrencisi Āryadeva'nın burada ders verdiği söylenir; kronolojik olarak bu mümkün değildir (ikisi de kurumun kuruluşundan önce, muhtemelen ikinci-üçüncü yüzyılda yaşamıştır), ama bu geriye dönük sahiplenme, kurumun kendini Madhyamaka diyalektiğinin ve śūnyatā öğretisinin vârisi saydığını gösterir. Tarihsel olarak belgelenebilen kadro da yeterince parlaktır: Budist mantığın kurucusu Dignāga; Yogācāra'yı sistemleştiren Dharmapāla ve Śīlabhadra; epistemolojiyi zirveye taşıyan Dharmakīrti; Madhyamaka'nın büyük şârihi Candrakīrti; ve menkıbeye göre Bodhicaryāvatāra'yı burada, kendisini tembel sanan keşişlerin önünde irticalen okuyan Śāntideva. Nālandā çevresinde bilenen bu diyalektik, Budizm dışına da taştı: Vedānta'da Gauḍapāda'nın advaya öğretisi, Madhyamaka ve Yogācāra kavramlarıyla kurduğu yakınlıkla, iki geleneğin aynı tartışma havzasını paylaştığının kanıtıdır.

Sekizinci yüzyıldan itibaren Pāla himayesindeki Nālandā, yükselen Vajrayāna'nın da merkezlerinden biri oldu. Śāntarakṣita ve öğrencisi Kamalaśīla buradan Tibet'e giderek Samye Manastırı'nın kuruluşuna (yak. 779) öncülük etti. Geç dönem menkıbeleri, kurumun “kuzey kapısı âlimi” Nāropa'nın kürsüsünü bırakıp yıkanmış balık artıklarıyla yaşayan gezgin siddha Tilopa'yı aramaya çıkışını anlatır: skolastik bilgi ile yogik tahakkuk arasındaki bu gerilim, Nālandā'nın hem zirvesini hem sınırını işaretleyen kurucu hikâyelerdendir.

Çinli Gezginlerin Tanıklığı

Nālandā hakkında bildiklerimizin şaşırtıcı ölçüde büyük kısmı, iki Çinli hacı-âlimin bıraktığı kayıtlara dayanır. Xuanzang (602–664), Taklamakan ve Hindukuş üzerinden yaptığı destansı yolculuğun ardından 630'larda Nālandā'ya vardı, Śīlabhadra'nın öğrencisi olarak yıllarca Yogācāra okudu ve 645'te Çin'e 657 metinle döndü; imparatorluk desteğiyle kurduğu çeviri bürosu, bu külliyatın bir bölümünü Çinceye kazandırdı. Onun Da Tang Xiyu Ji'si ve öğrencisi Huili'nin yazdığı biyografi, on bin öğrenci ve bin beş yüz hocadan söz eder — modern araştırmacılar bu sayılara ihtiyatla yaklaşır, ama ölçeğin çağdaşı hiçbir kurumla kıyaslanamayacağı açıktır. Yijing (635–713) ise deniz yoluyla, Sumatra'daki Śrīvijaya üzerinden geldi; 675–685 arasında yaklaşık on yıl Nālandā'da yaşadı ve manastır hayatının kurallarını, hijyen düzeninden ders saatlerine kadar etnografik titizlikle kaydetti. Onun derlediği hacı biyografileri, Nālandā'da okuyan Koreli ve Orta Asyalı keşişleri de listeler: kurum, kelimenin tam anlamıyla uluslararasıydı.

Asya Bilgi Ağı: Vikramaśīla'dan Śrīvijaya'ya

Nālandā tek başına değildi. Pāla hükümdarları Odantapurī, Somapura (bugünkü Bangladeş'te Paharpur), Jagaddala ve tantrik eğitimde uzmanlaşan Vikramaśīla'yı kurarak, âlimlerin arasında dolaştığı bir mahāvihāralar ağı yarattı. Bu ağın menzili Hindistan'la sınırlı değildi: Devapāla'nın (dokuzuncu yüzyıl) meşhur Nālandā bakır levhası, Śrīvijaya kralı Bālaputradeva'nın Nālandā'da bir manastır yaptırdığını ve bakımı için beş köy vakfedildiğini belgeler. Sumatra'dan Bihar'a uzanan bu bağış, Budist dünyanın Bengal Körfezi'ni bir iç deniz gibi kullanan bilgi ekonomisini gözler önüne serer; nitekim bir sonraki yüzyılda Atiśa Dīpaṃkara, tersine yönde Sumatra'ya gidip Serlingpa'dan öğrenim görecek, sonra da 1042'de Tibet'e geçerek Nālandā-Vikramaśīla ekolünü Himalayaların ötesine taşıyacaktır. Nālandā atölyelerinin bronz heykelleri ve resimli Prajñāpāramitā elyazmaları da aynı ağ üzerinden Nepal, Tibet ve Güneydoğu Asya estetiğini biçimlendirdi.

Yıkım ve Uzun Alacakaranlık

Yaygın anlatı, Nālandā'nın 1193'te Bahtiyar Halacî (İhtiyârüddin Muhammed Bahtiyâr Halacî) tarafından yakıldığını söyler; gerçeklik daha karmaşık ve daha hazindir. Dönemin ana kaynağı Minhāc-i Sirâc'ın Tabakât-ı Nâsırî'si, Bahtiyar'ın müstahkem bir “Bihâr” manastırını bastığını, kılıçtan geçirilen sakinlerin ardından ele geçen kitapları anlayacak kimse kalmadığını ve “kalenin tamamının bir medrese olduğunun” sonradan anlaşıldığını aktarır — araştırmacıların çoğu bu anlatıyı Nālandā'ya değil komşu Odantapurī'ye bağlar. Nālandā'nın adı geçmez; ama aynı akınlar dalgasının onu da vurduğu, 1235 civarında siteyi ziyaret eden Tibetli hacı Dharmasvāmin'in tanıklığından bellidir: koca külliyeden ayakta kalan birkaç yapıda, doksanlık üstat Rāhula Śrībhadra yetmiş kadar öğrenciye hâlâ ders vermekte, ama bölgede yağma sürmektedir. Tāranātha'nın çok sonra (1608) kaydettiği onarım ve yangın hikâyeleri ise menkıbe katmanına aittir.

Nesnel bakış, yıkımı tek bir olaya değil bir sürece bağlar: Pāla himayesinin çöküşü, Budizmin Hindistan'daki toplumsal tabanının yüzyıllardır Hindu geleneklerine karışarak erimesi ve nihayet — görünür, zengin ve merkezî oldukları için — manastır kurumlarını hedef alan Türk akınlarının indirdiği son darbe. Dağınık ve hane temelli gelenekler bu fırtınayı atlatabildi; tek noktaya yoğunlaşmış kurumsal Budizm atlatamadı. Kendi öğretisinin diliyle söylenirse Nālandā, koşullu her şeyin süreksizliğini bildiren anicca ilkesinin anıtsal bir örneği hâline geldi: tuğlaları köylülerce söküldü, adı unutuldu ve yedi yüzyıllık bilgi şehri, ancak 1861-62'de Alexander Cunningham'ın Xuanzang'ın güzergâh notlarını izleyerek yaptığı teşhisle yeniden bulundu. Sistemli kazılar (1915–1937 ve sonrası) on dört hektarlık bir alanı gün ışığına çıkardı; site 2016'da UNESCO Dünya Mirası listesine alındı.

Mukayeseli Bakış: Manastır-Üniversiteler Çağı

Nālandā'yı dünya bilgi kurumları tarihine yerleştirmek, ayırt edici yanını netleştirir. İskenderiye'nin Mouseion'u gibi o da hükümdar bağışıyla beslenen yatılı bir âlimler topluluğuydu; ama Mouseion'dan farklı olarak öğretimi kitleselleştirmişti. Atina'daki Platon Akademisi'nin Iustinianus'ça kapatıldığı 529 yılı, ironik bir simetriyle, Nālandā'nın yükselişe geçtiği yüzyıla düşer: Akdeniz'de sönen kurumsal felsefe okulu ışığı, aynı çağda Ganj havzasında yanmaktadır. İslam dünyasının Beytülhikme'si bir çeviri-araştırma bürosu, Nizamiye medreseleri (1067'den itibaren) ise vakıf gelirli yatılı kolejlerdir — George Makdisi'nin gösterdiği gibi hukuk merkezli icâzet sistemine dayanırlar. Buradaki yapısal paralellik çarpıcıdır: vakıf köyleri ile vakf geliri, hoca-talebe zinciri ile icâzet silsilesi birbirinin aynasıdır; bilginin kişiden kişiye aktarılan meşruiyet zinciri fikri, tasavvufun silsile kurumundan Hint guru-paraṃparā'sına kadar Avrasya'nın ortak grameridir. Nālandā'nın farkı, bu zincirleri tek bir dev kampüste, ortak kütüphane ve ortak münazara düzeni etrafında toplamasıdır.

Avrupa üniversiteleriyle karşılaştırma ise kırılganlığının nedenini açıklar. Bologna (1088), Paris ve Oxford, hükümdar ve papadan aldıkları beratlarla tüzel kişilik kazanmış loncalardı; hamiler değişse de universitas hukuken yaşamaya devam etti. Nālandā'nın tüzel varlığı ise saṅgha'nın kendisiydi ve saṅgha, kral bağışlarına bağımlıydı: himaye çöktüğünde kurum çıplak kaldı. Manastır-cumhuriyet Athos Dağı ile kıyas da öğreticidir — ikisi de bekâr keşişlerin özerk yerleşimidir, ama Athos'un merkezinde litürji ve dua durur, Nālandā'nın merkezinde müfredat ve münazara. Nālandā, manastır formunu üniversite işlevine tahsis eden, bu bakımdan her iki türün de sınırlarını zorlayan melez bir kurumdu.

Miras: Tibet'ten Boulder'a

Nālandā'nın asıl hayatta kalma alanı Tibet oldu. Śāntarakṣita'dan Atiśa'ya uzanan aktarım, Tibet manastır üniversitelerinin — Lhasa çevresindeki Sera, Drepung ve Ganden'in — müfredatında, ezber-yorum-münazara üçlüsünde ve avlularda el çırparak yürütülen ritüel tartışma pratiğinde bugün de yaşar; XIV. Dalai Lama Tibet Budizmini açıkça “Nālandā geleneğinin saf soyu” diye tanımlar ve “Nālandā'nın on yedi paṇḍita'sına” dua metni kaleme almıştır. Tibet dindarlığının öteki kanadı — Padmasambhava'ya bağlanan tantrik-vizyoner damar ve Karma Lingpa gibi terma kâşiflerinin görü edebiyatı — Nālandā skolastisizminin yanında ikinci kaynak olarak akar; iki damarı birleştiren şey, kökenlerini aynı Kuzey Hindistan üstatlar havzasına bağlamalarıdır.

Modern çağ, adı bir programa dönüştürdü. 1951'de Bihar hükümeti kazı alanının yanında Pali araştırmaları için Nava Nalanda Mahavihara'yı kurdu; 2010'da Hindistan parlamentosu, Doğu Asya Zirvesi ülkelerinin desteğiyle Racgir'de yeni bir Nalanda Üniversitesi'ni yasayla ihya etti (ilk şansölyesi iktisatçı Amartya Sen'di). Batı'da ise Chögyam Trungpa, 1974'te Colorado Boulder'da kurduğu üniversiteye Nālandā'nın kapı âliminin adını verdi — Naropa Üniversitesi — ve “Nalanda” sözcüğü, tefekkür ile eleştirel aklı aynı çatı altında tutan eğitim idealinin küresel kısaltması hâline geldi. Yedi yüzyıl önce sönen kurumun bugünkü işlevi de tam budur: taş değil ölçü olmak.

Kaynaklar

• Xuanzang, Da Tang Xiyu Ji (646); İng. çev. Samuel Beal, Si-yu-ki: Buddhist Records of the Western World (1884)
• Yijing (I-tsing), A Record of the Buddhist Religion as Practised in India and the Malay Archipelago, çev. J. Takakusu (1896)
• George Roerich (çev.), Biography of Dharmasvāmin (Chag lo tsa-ba Chos-rje-dpal), a Tibetan Monk Pilgrim (K. P. Jayaswal Research Institute, 1959)
• Tāranātha, History of Buddhism in India (1608); çev. Lama Chimpa & Alaka Chattopadhyaya (1970)
• Minhāc-i Sirâc Cûzcânî, Tabakât-ı Nâsırî (13. yüzyıl); İng. çev. H. G. Raverty (1881)
• Hirananda Sastri, Nalanda and its Epigraphic Material (Memoirs of the Archaeological Survey of India No. 66, 1942)
• H. D. Sankalia, The University of Nālandā (1934; gözden geçirilmiş baskı 1972)
• Sukumar Dutt, Buddhist Monks and Monasteries of India (George Allen & Unwin, 1962)
• Hartmut Scharfe, Education in Ancient India (Brill, 2002)
• Frederick M. Asher, Nalanda: Situating the Great Monastery (Marg Foundation, 2015)
• Pintu Kumar, Buddhist Learning in South Asia: Education, Religion, and Culture at the Ancient Sri Nalanda Mahavihara (Lexington Books, 2018)
• Ronald M. Davidson, Indian Esoteric Buddhism: A Social History of the Tantric Movement (Columbia University Press, 2002)
• George Makdisi, The Rise of Colleges: Institutions of Learning in Islam and the West (Edinburgh University Press, 1981)
• José Ignacio Cabezón (ed.), Scholasticism: Cross-Cultural and Comparative Perspectives (SUNY Press, 1998)