Systems Biology und Emergence: Komplexität zu Bewusstsein

“Das Ganze ist mehr als die Summe seiner Teile.” — Aristoteles'e atfedilen formül, Metafizik VIII.6 (1045a)

Bütünün İçinden Doğan Şey

Bir karınca tek başına yön bulamaz; ama yüz bin karınca, hiçbir karıncanın “bilmediği” bir mimariyi — havalandırma bacaları, mantar bahçeleri, ölü gömme odaları olan bir yuvayı — inşa eder. Tek bir nöron düşünemez; ama seksen altı milyar nöronun ateşleme örüntüsünden, hiçbir nöronda bulunmayan bir şey doğar: bu satırı okuyan bilinç. Bu, modern bilimin en kışkırtıcı kavramlarından birinin, emergence (Almanca Emergenz, Türkçe beliriş veya zuhûr) çekirdeğidir: parçaların kendi başlarına sahip olmadığı niteliklerin, onların ilişki ağından bütün düzeyinde belirivermesi.

İlginç olan şu ki, parçadan bütüne, çoktan bire doğru bu “yükselme” hareketi, dünya maneviyat geleneklerinin de en eski sezgilerinden biridir. Sufî kozmolojisindeki tecelli (ilâhî hakikatin mertebe mertebe tezahür edişi), simyadaki istihale (bir maddenin niteliksel dönüşümü), Yeni-Platoncu emanatio (Bir'den çokluğa taşma) ve Taocu wu-wei içindeki kendiliğinden düzen — hepsi, “basitten karmaşığa, gizliden açığa nasıl geçilir?” sorusuyla boğuşur. Bu not, sistem biyolojisinin emergence kavramını mistik beliriş öğretileriyle yan yana koyar; ne bilimi mistikleştirmek ne de mistisizmi bilime indirgemek için — ikisinin de aynı yapısal bilmeceyle, bütünleşmenin ontolojisiyle uğraştığını göstermek için.

Emergence'in Bilimsel Anatomisi

Emergence kavramı felsefede yeni değildir; terimi 1875'te İngiliz filozof George Henry Lewes sistematize etmiş, “rezultant” (toplanabilir) ile “emergent” (toplanamaz, niteliksel olarak yeni) etkileri ayırmıştır. İki suyun hacmi toplanır — bu rezultanttır. Ama hidrojen ile oksijenin “ıslaklığı” yoktur; ıslaklık ancak H₂O molekülleri kütlesinde belirir — bu emergenttir.

Yirminci yüzyılda emergence, kompleksite bilimi içinde matematiksel bir çerçeve kazandı. Burada ayırt edilmesi gereken birkaç düzey vardır:

• Zayıf emergence (weak emergence): Bütünün davranışı, ilkesel olarak parçaların kurallarından türetilebilir, ama yalnızca sistemi simüle ederek — kestirme bir formülle değil. John Conway'in Game of Life'ı (1970) klasik örnektir: birkaç basit kuraldan, “kayan” (glider) desenler, çoğalan yapılar, hatta Turing-tam hesaplama doğar. Kurallar bilinir ama sonuç önceden “hesaplanamaz”, yalnızca oynanarak görülür.
• Güçlü emergence (strong emergence): Bütün düzeyindeki niteliklerin (örneğin öznel deneyim) parçaların fizik yasalarından ilkesel olarak dahi türetilemeyeceği iddiası. Bu, felsefeci David Chalmers'ın “bilincin zor problemi” (the hard problem of consciousness) dediği şeyle iç içedir ve hararetle tartışılır.
• Aşağı-yönlü nedensellik (downward causation): Belirmiş bütünün, kendi parçalarını kısıtlaması ve yönlendirmesi. Bir hücrenin bütünsel metabolik durumu, tek tek genlerin ifade edilip edilmeyeceğini belirler. Nörobiyolog Roger Sperry bunu “belirmiş özelliklerin nedensel gücü” olarak savundu.

Sistem biyolojisi (systems biology) tam da bu düzeyde çalışır. Yirminci yüzyıl ortasının Ludwig von Bertalanffy tarafından geliştirilen Genel Sistem Kuramı, bir organizmanın parçalarına indirgenemez, “açık sistem” olduğunu — sürekli madde-enerji alışverişiyle dengesinden uzakta (far-from-equilibrium) düzenini koruduğunu — vurguladı. Ilya Prigogine'in Nobel'le taçlanan disipatif yapılar kuramı bunu termodinamiğe oturttu: enerji akışı içindeki bir sistem, entropi yasasına rağmen kendiliğinden düzen üretebilir — Bénard hücreleri, kimyasal saatler (Belousov-Zhabotinsky reaksiyonu), nihayetinde yaşamın kendisi. Stuart Kauffman'ın “düzenin bedava geldiği” (order for free) otokatalitik ağları ve Humberto Maturana ile Francisco Varela'nın autopoiesis (öz-üretim) kavramı, canlıyı, kendi sınırlarını ve bileşenlerini sürekli yeniden üreten kapalı-örgütlü bir ağ olarak tanımladı. Bu kompleksite geleneğinin felsefî sentezini, Fransız düşünür Edgar Morin'in karmaşık düşünce kuramı yapmış; autopoiesis'in bilinç incelemesine taşınmasıysa Varela'nın nörofenomenolojisinde doruğuna ulaşmıştır.

Buradaki kilit sezgi şudur: yaşam ve bilinç birer “madde” değil, bir örgütlenme örüntüsüdür. Maddenin özel bir türü değil, maddenin ilişkiye girme biçimidir. Bedeninizdeki atomların neredeyse tamamı birkaç yılda değişir; siz kalan, atomlar değil, onların ilişki örüntüsüdür. Bu, mistik geleneklerin “sen bedenin değilsin” sezgisine şaşırtıcı derecede yakın bir bilimsel ifadedir.

İstihale: Niteliksel Dönüşümün Sufî Modeli

İslâm tasavvufunda ve onun mirasçısı simyada istihale (الاستحالة), bir şeyin bir hâlden bütünüyle başka bir hâle, niteliksel olarak geçmesini anlatır. Fıkıhta şarabın sirkeye dönüşmesi gibi maddî bir dönüşümü adlandırır; ama tasavvufî kullanımda çok daha derindir: nefsin mertebe mertebe arınarak başka bir varlık kipine dönüşmesi. Mevlânâ'nın Mesnevî'sindeki ünlü yükseliş şeması bunun şiirsel doruğudur:

“Cansız nesneydim, öldüm, bitki oldum; / Bitkiydim, öldüm, hayvana yükseldim; / Hayvandım, öldüm, insan oldum; / Öyleyse ölmekten neden korkayım?”

Bu dizeler salt bir reenkarnasyon imgesi değil, bir emergence merdiveni tasviridir. Her basamakta önceki düzey “ölür” — yani kendi sınırlı kimliğini yitirir — ve daha yüksek bir bütünleşme düzeyinde yeniden belirir. Cemâdât (mineral), nebâtât (bitki), hayvanât ve insan; her mertebe, alttakinin niteliklerini içerir ama onlara indirgenemeyen yeni bir nitelik (büyüme, duyu, akıl) taşır. Modern dille: her düzey, alttakine süpervenient (üst-belirlenmiş) ama ondan emergent'tir. İbn Sînâ ve İhvân-ı Safâ'nın mertebe-i vücûd (varlık mertebeleri) öğretisi, bu hiyerarşiyi felsefî olarak kurmuştu; cemâdâttan insana yükselen bu zincir, neredeyse bir kompleksite ölçeği gibi okunabilir.

İstihale modelinin emergence'tan ayrıldığı kritik nokta da burada belirir: Sufî için bu yükseliş kör bir kendiliğindenlik değil, bir çekim (cezbe) ile yönlenir. Madde, daha yüksek formlara “çekilir” çünkü her şeyin nihaî yönelimi, kaynağına — Bir'e — geri dönüştür. Bu, bilimsel emergence'ın “aşağıdan yukarı” (bottom-up) mantığına, “yukarıdan aşağı” (top-down) bir amaçlılık (telos) eklemektir; tartışmalı “aşağı-yönlü nedensellik” kavramının metafizik kuzenidir.

Tecelli: Bütünün Parçada Belirişi

Sufî kozmolojinin en incelikli kavramı tecelli'dir (التجلي) — ilâhî hakikatin, mutlak gizliliğinden (gayb) çıkıp mertebe mertebe tezahür etmesi. İbn Arabî'nin vahdet-i vücûd öğretisinde Mutlak Varlık, kendini bir aynalar dizisinde, sonsuz “belirlenimlerde” (taayyünât) açar: tek bir Nûr, sayısız renkli camdan geçerken çoğalır ama özünde bir kalır.

Burada emergence'la kurulabilecek bağ, alışılmış “aşağıdan yukarı” yönün tersine işler — ve tam da bu yüzden öğreticidir. Bilimsel emergence'ta çokluk (parçalar) önce gelir, birlik (bütün) belirir. Tecellîde ise Birlik önce gelir, çokluk ondan belirir. Yine de iki modelin paylaştığı derin yapı şudur: bir düzeyde olmayan bir şey, başka bir düzeyde gerçektir ve düzeyler arası geçiş bir indirgeme değil, bir dönüşümdür. İbn Arabî'nin “her nefeste yeni bir yaratılış” (tecdîd-i halk) öğretisi — evrenin her an yok olup yeniden belirdiği fikri — Prigogine'in “her an kendini yeniden üreten disipatif yapı” tasvirine kavramsal olarak hayret verici biçimde yakındır. İki gelenekte de durağan bir “şey” yoktur; yalnızca sürekli yenilenen bir süreç ve onun belirimleri vardır.

Bu “bütün-parçada-mevcut” mantığı, holografik ilkenin “her parça bütünün bilgisini taşır” sezgisiyle, kutsal geometri ve fraktal öz-benzerlik örüntüleriyle ve Avatamsaka Sutra'sının ünlü Indra'nın Ağı (Indrajāla) imgesiyle de örtüşür: her düğümde bir mücevher vardır ve her mücevher diğer tüm mücevherleri yansıtır — sonsuz, iç içe geçmiş bir karşılıklı-belirim. Hua-yen Budizminin li-shih wu-ai (ilke ile olgunun engelsiz iç içeliği) öğretisi, parça-bütün ilişkisinin belki en radikal felsefî ifadesidir.

Bilinç Sorusu: İki Geleneğin Kesişme Noktası

Asıl sınav, bilinçte düğümlenir. Sistem biyolojisi açısından bilinç, beynin yüksek düzeyde bütünleşmiş enformasyon işleme örüntüsünden belirir. Giulio Tononi'nin Bütünleşik Enformasyon Kuramı (Integrated Information Theory, IIT), bilincin niceliğini bir sistemin enformasyonu ne kadar bütünleştirebildiğiyle (Φ, “fi”) ölçmeyi önerir — bilinç, parçalara bölünemeyen, indirgenemez bir bütünlük olduğu ölçüde vardır. Karl Friston'ın serbest enerji ilkesi ve “aktif çıkarım” modeli, organizmayı sürekli kendi sınırlarını koruyan, dünyaya dair model kuran bir sistem olarak ele alır; bu bütünleşmenin pratik izleri meditasyonun nöroplastisite üzerindeki etkilerinde de ölçülebilir hâle gelir. Bu, enaktivizm geleneğinin “bilinç beyinde bir nesne değil, beden-çevre etkileşiminden beliren bir süreçtir” tezini matematikselleştirir.

Mistik gelenekler ise tersinden yaklaşır. Pek çok kontemplatif okul (Advaita Vedanta, Dzogchen, İbn Arabî sufizmi) için bilinç belirmez — bilinç temeldir, geri kalan her şey ondan belirir. Bu, çağdaş felsefede panpsişizm ve idealizm ile rezonansa girer: Belki bilinç, kompleksiteden “doğan” bir sonuç değil, kompleksitenin içinde zaten bulunan, yalnızca daha bütünleşmiş sistemlerde daha berrak belirivermeye başlayan bir zemindir. Beden temelli kavrayışı vurgulayan somatik içsel-algı çalışmaları ve geleneksel tıp sistemlerindeki Ayurveda'nın katmanlı beden (kosha) modeli de, bilinci tek bir organa değil, bedenin bütünleşmiş örgütlenmesine bağlamasıyla bu “beliriş” çerçevesine katkı sunar.

Bilim ile mistisizm burada gerçek bir kavşakta buluşmaz; daha çok aynı uçurumun iki yakasında durur. Ama ikisi de aynı yapısal hakikati teyit eder: bilinç, parçalara bakılarak bulunamaz; o, bütünleşmenin kendisinde, ilişkinin dokusunda mevcuttur. Bu yüzden ne katı indirgemecilik (her şey nöronlara iner) ne de saf maddeyi yadsıyan idealizm tek başına tatmin eder.

Eleştiri ve Sınırlar: Benzerlik Nerede Biter?

Bu karşılaştırmayı dürüstçe yürütmek, sınırlarını da çizmeyi gerektirir. İki çerçeve arasındaki benzerlikler yapısal (parça-bütün, süreç-felsefesi, indirgenemezlik) düzeyindedir; yöntemsel ve ontolojik düzeyde derin ayrımlar vardır.

Birincisi, sistem biyolojisi ampiriktir: Φ ölçülmeye, disipatif yapılar laboratuvarda üretilmeye, otokatalitik ağlar modellenmeye çalışılır. Tecelli ve istihale ise fenomenolojik ve normatiftir — ölçülmeyi değil, yaşanmayı ve dönüşmeyi amaçlar; bir kozmoloji olduğu kadar bir kurtuluş yoludur. İkisini özdeşleştirmek, her ikisine de haksızlıktır.

İkincisi, “kuantum mistisizmi” ve “her şey enerji” türü popüler söylemlerin tuzağına düşmemek gerekir. Emergence kuramı, ne ruhun varlığını kanıtlar ne de Tanrı'yı “enformasyon alanı” olarak yeniden adlandırmaya izin verir; bu tür sıçramalar kategorik hatalardır. Rupert Sheldrake'in morfik rezonans hipotezi gibi öneriler, tam da bu sınırda durur ve ana akım bilim tarafından ciddi şüpheyle karşılanır — bu notta da bir kanıt olarak değil, bir karşılaştırma ucu olarak anılmıştır.

Üçüncüsü ve en önemlisi: benzerlik, doğruluk anlamına gelmez. İbn Arabî'nin tecelli'si ile Tononi'nin Φ'sinin yapısal olarak rezonansa girmesi, ne tasavvufu doğrular ne IIT'yi. Yapabileceğimiz tek dürüst şey şudur: insan zihni, “basitten karmaşığa, gizliden açığa” geçişi anlamlandırmak için hem laboratuvarda hem tekkede benzer kavramsal araçlara — bütünlük, süreç, mertebe, indirgenemezlik — başvurmuştur. Bu ortaklık, evrenin yapısı hakkında olduğu kadar, insan anlama biçiminin yapısı hakkında da bir şey söyler.

Sonuç: Köprü Değil, Yankı

Sistem biyolojisinin emergence kavramı ile Sufî istihale-tecelli öğretileri arasında doğrudan bir köprü yoktur; biri ampirik bilim, diğeri kurtuluş metafiziğidir. Ama ikisinin arasında inkâr edilemez bir yankı vardır. Her ikisi de, gerçekliğin katmanlı olduğunu; her katmanın alttakinden doğup ona indirgenemez yeni nitelikler taşıdığını; ve bu yükselişin tesadüfi bir yığılma değil, bir örgütlenme, bir desen, belki bir yönelim olduğunu söyler. Bilim bu deseni “kendiliğinden düzen” diye, mistik onu “tecelli” diye adlandırır. İkisi de, parçayı sayarak bütünü asla bulamayacağımızı — bütünün, ilişkinin kendisinde belirdiğini — kabul eder. Belki de insanın en derin sezgisi, hem mikroskobun hem de tefekkürün ucunda aynı kalır: Bütün, parçalarının toplamından fazladır.

Kaynaklar

• Ludwig von Bertalanffy, General System Theory: Foundations, Development, Applications (George Braziller, 1968)
• Ilya Prigogine & Isabelle Stengers, Order Out of Chaos: Man's New Dialogue with Nature (Bantam, 1984)
• Stuart A. Kauffman, At Home in the Universe: The Search for the Laws of Self-Organization and Complexity (Oxford University Press, 1995)
• Humberto Maturana & Francisco Varela, The Tree of Knowledge: The Biological Roots of Human Understanding (Shambhala, 1987)
• Fritjof Capra & Pier Luigi Luisi, The Systems View of Life: A Unifying Vision (Cambridge University Press, 2014)
• Giulio Tononi, Phi: A Voyage from the Brain to the Soul (Pantheon, 2012)
• William C. Chittick, The Sufi Path of Knowledge: Ibn al-'Arabi's Metaphysics of Imagination (SUNY Press, 1989)
• Toshihiko Izutsu, Sufism and Taoism: A Comparative Study of Key Philosophical Concepts (University of California Press, 1984)
• Seyyed Hossein Nasr, An Introduction to Islamic Cosmological Doctrines (SUNY Press, 1993)
• Mevlânâ Celâleddîn Rûmî, Mesnevî (çev. Reynold A. Nicholson)
• David J. Chalmers, “Facing Up to the Problem of Consciousness”, Journal of Consciousness Studies 2(3), 1995
• Thomas Cleary (çev.), The Flower Ornament Scripture: A Translation of the Avatamsaka Sutra (Shambhala, 1993)