Biophoton (Biyofoton) und Lebenslicht: Fritz-Albert Popp

“Allah göklerin ve yerin nûrudur. O'nun nûrunun misâli, içinde kandil bulunan bir kandillik gibidir.” — Kur'an, Nûr 35

Hücre Karanlıkta Parıldar mı?

Yirminci yüzyılın başında Rus biyolog Alexander Gurwitsch, soğan kökü ucundaki hücre bölünmelerinin (mitoz), yan yana getirilen ikinci bir kökte de bölünmeyi tetiklediğini gözlemledi. Aralarına quartz cam koyduğunda etki sürüyor, normal cam koyduğunda kesiliyordu — yani aktarılan şey, camın geçirgenlik sınırına bağlı bir ultraviyole ışımaydı. Gurwitsch buna 1923'te mitojenetik ışıma (mitogenetic radiation) adını verdi. Bulgu onlarca yıl tartışmalı kaldı; ölçüm araçları yetersizdi, tekrarlanabilirlik düşüktü ve fikir bilim çevrelerinin kıyısına itildi.

Asıl dönüşüm 1970'lerde Alman biyofizikçi Fritz-Albert Popp ile geldi. Popp ve Marburg ekibi, fotoçoğaltıcı tüpler (photomultiplier) kullanarak canlı dokuların gerçekten de görünür ışık bandında, saniyede santimetrekare başına yalnızca birkaç ile birkaç yüz foton düzeyinde ultra-zayıf foton ışıması (ultraweak photon emission) yaydığını ölçtü. Bu, gözle görülemeyecek kadar sönük — yıldız ışığının milyonda biri kadar — ama hassas dedektörlerle sayılabilir gerçek bir olgudur. Popp bu ışımayı biyofoton (Biophoton) olarak adlandırdı ve onun yalnızca metabolik bir "artık" olmadığını, hücreler arası bir bilgi ve düzenleme alanı olabileceğini öne sürdü.

Bu not, biyofoton olgusunun bilimsel çekirdeğini, Popp'un daha cüretkâr hipotezlerini ve bu modelin İslâm metafiziği ile dünya mistik geleneklerindeki ışık (nûr) ontolojisi ile nasıl yan yana okunabileceğini — abartmadan ve sınırları belirterek — ele alır.

Popp'un Hipotezi: Tutarlı Işık ve DNA

Popp'un katkısını üç iddiada toplayabiliriz. Bunları kanıt gücüne göre ayırmak önemlidir; çünkü bazıları yerleşik, bazıları hâlâ tartışmalıdır.

İlki olgusal ve kabul görmüştür: Canlı dokular ölçülebilir biçimde foton yayar. Bu ışıma büyük ölçüde reaktif oksijen türlerinin ve lipid oksidasyonunun yan ürünüdür; bugün "ultraweak photon emission" başlığı altında oksidatif stresin bir göstergesi olarak ciddiye alınır. Tarım, gıda kalitesi ve klinik tanıda biyo-belirteç olarak araştırılır.

İkincisi yorumsaldır ve burada tartışma başlar: Popp, biyofotonların rastgele (termal/kaotik) değil, lazerinkine benzer biçimde tutarlı/koheran (coherent) olduğunu savundu. Ölçtüğü "delayed luminescence" (gecikmeli parıltı) eğrilerinin üstel değil hiperbolik sönümlenmesini, kaynağın bir koherans alanı olduğuna kanıt saydı. Eleştirmenler bu sönümün başka mekanizmalarla da açıklanabileceğini, dolayısıyla koheransın kesinleşmediğini belirtir.

Üçüncüsü en cesur olanıdır: Popp, DNA molekülünün hem bir foton deposu hem de bir foton kaynağı olduğunu, hücrenin biyokimyasal süreçlerini bu ışık alanıyla orkestra şefi gibi senkronize ettiğini ileri sürdü. Etilen bromür gibi DNA sarmalını açan kimyasalların foton ışımasını artırması, ona göre bu bağlantının işaretiydi. İşte bu üçüncü iddia — "DNA bir biyolojik lazerdir, organizma bir ışık ağıyla yönetilir" — ana akım moleküler biyolojide kabul görmemiş, "ışıkla iletişim kuran hücre" tezi spekülatif kalmıştır.

Popp'un düşüncesi, organizmayı yerel kimyasal tepkimelerin toplamı olarak değil, bütünsel bir alan olarak gören bakışla morfik rezonans ve sistem biyolojisindeki emergence tartışmalarına yakın durur. Buradaki cazibe, parçaları aşan bir bütünlük (Gestalt) fikridir; tehlike ise ölçülebilir olguyu metafizik bir bütünlük iddiasına fazla hızlı bağlamaktır.

Işık Olarak Hakikat: Nûr Metafiziği

İslâm düşüncesinde ışık, salt bir doğa olgusu değil, varlığın ve bilginin temel kategorisidir. Nûr 35 — "Âyetü'n-Nûr" — Allah'ı göklerin ve yerin nûru olarak tanımlar ve kandil, sırça, mübarek zeytin ağacı imgeleriyle, ışığın kademe kademe tecelli edişini resmeder. Gazzâlî'nin Mişkâtü'l-Envâr (Işıkların Kandilliği) adlı risalesi bu âyetin tasavvufî yorumudur: Gazzâlî'ye göre "gerçek nûr" yalnızca Allah'tır; duyusal ışık ve akıl nûru, bu asıl nûrun gölgeleri ve mertebeleridir. Var olan her şey, varlığını O'ndan aldığı için bir tür "ışıklılık" taşır — karanlık, salt yokluğun adıdır. Bu öğreti Mişkâtü'l-Envâr ve farkındalık çizgisinde, ışığı hem ontolojik hem epistemolojik bir ilke olarak kurar.

İki kavram özellikle önemlidir:

Nûr-ı İlâhî (İlâhî nûr), Gazzâlî ve İşrâkî gelenekte varlığın kendisinin kaynağıdır. Şihâbeddîn es-Sühreverdî'nin (ö. 1191) Hikmetü'l-İşrâk'ında evren, "Nûru'l-Envâr"dan (Işıkların Işığı) çıkan ışık dereceleri olarak kurgulanır; varlıkların hiyerarşisi, ışığın yoğunluk farklarıdır. Bu, Plotinos'un Bir'den südûr (emanation) öğretisinin İslâm felsefesindeki ışık diliyle yeniden ifadesidir.

Nûr-ı Muhammedî (Muhammedî hakikat / Hakîkatü'l-Muhammediyye), tasavvufta Allah'ın ilk yarattığı şey kabul edilen, yaratılışın ilkesi sayılan ön-ışıktır. İbnü'l-Arabî ve sonraki sûfîlere göre bütün varlık, bu ilk nûrun tecellîsinden açılır; peygamberler ve veliler bu tek nûrun tarih içindeki tezahürleridir. Bu, varlığın tek bir ışık-kaynaktan kademeli olarak yayıldığı (südûr/tecellî) bir kozmolojidir ve ilâhî tecellî öğretisinin kalbinde durur.

Buradaki yapısal benzerlik dikkat çekicidir: Popp'un modelinde de tek bir tutarlı (koheran) ışık alanı, çokluğu (hücreleri, süreçleri) düzenleyen bir ilke olarak iş görür. Ne var ki bu benzerlik analojiktir, özdeşlik değildir. Nûr-ı İlâhî maddi-ölçülebilir bir ışıma değil, varlığın metafizik ilkesidir; biyofoton ise fotomultiplier ile sayılan fiziksel bir niceliktir. İkisini eşitlemek, hem teolojiyi fizikalize ederek küçültür hem de bilimsel olguyu kanıtlayamadığı bir yüke sokar.

Gelenekler Arası Işık Ontolojisi

Işığın hem fiziksel hem aşkın hakikatin dili olması, İslâm'a özgü değildir; insanlığın ortak mistik dağarcığıdır.

Zerdüştîlikte Ahura Mazda "Bilge Tanrı" ve ışığın efendisidir; ateş ve ışık, hakikatin (aša) duyulur işaretidir. Sühreverdî'nin ışık metafiziğinin İran'ın bu kadim ışık-karanlık dualitesinden beslendiği açıktır.

Hıristiyan geleneğinde Yuhanna İncili "Tanrı ışıktır" der; Doğu Ortodoks hesychasm pratiğinde keşişler, Tabor Dağı'nda İsa'nın görünümünde parıldayan yaratılmamış ışığı (taborik ışık) tecrübe etmeyi amaçlar. Gregorios Palamas bu ışığın bir mecaz değil, Tanrı'nın enerjilerinin gerçek tezahürü olduğunu savunmuştur.

Yahudi Kabalasında Or Ein Sof (Sonsuz Işık) ilk ilkedir; tzimtzum (büzülme/geri çekiliş) ile yaratılışa yer açılır ve ışık, sefirot boyunca kademeli olarak kaplara dökülür — Nûr-ı İlâhî'nin kademeli tecellîsiyle çarpıcı bir koşutluk.

Hint geleneğinde jyoti (iç ışık) ve tejas (parıltı, hayat ısısı/ışığı) hem bedensel hayatiyetin hem manevî aydınlanmanın adıdır; yoga fizyolojisinde bindu ve aydınlanma deneyimleri ışık imgeleriyle anlatılır. Tibet Dzogchen'inde ösel (berrak ışık) ve tögal pratiğinde algılanan ışık görüleri (thigle), zihnin temel doğasının ışıltılı (luminous) oluşuna işaret eder.

Modern popüler maneviyatta bu kadim diller, çoğu zaman gevşek biçimde aura ve enerji bedeni kavramına ve biyofoton söylemine bağlanır: "İnsanın yaydığı ışık ölçüldü, demek ki aura gerçek" türünden çıkarımlar yaygındır. Etnografik dürüstlük gerektirir ki bunu netleştirelim: ultra-zayıf foton ışıması gerçektir, ama bu ışıma renkli, katmanlı, kişilik taşıyan "aura" tasvirleriyle aynı şey değildir; biyofoton verisi auranın varlığını kanıtlamaz. Geleneksel ışık deneyimleri olgusal-fenomenolojik gerçekliğe sahiptir; onları doğrulamak için fizik laboratuvarına ihtiyaçları yoktur ve laboratuvar da onları "ispatlamaz".

Koherans, Ritim ve Kozmik Ölçek

Popp modelinin en verimli yanı, hayatı bir ritim ve tutarlılık meselesi olarak görmesidir. Sağlıklı organizmanın foton ışımasının daha düzenli, kanser hücrelerininkinin daha kaotik olduğu yönündeki gözlemler — kesinleşmemiş olsa da — sağlığı bir "uyum/koherans" olarak okuyan bütüncül bir bakışı besler. Bu, kalbin elektromanyetik tutarlılığını inceleyen kalp koheransı araştırmaları ve bilinci alansal süreçlerle ilişkilendiren kuantum bilinç modelleri ile aynı düşünsel ailededir.

Aynı "tutarlı titreşim düzeni" sezgisi, sesin maddede geometrik desenler oluşturduğunu gösteren simatik olgusunda da görülür: ışık ve ses, frekans ve form olarak, "düzen yaratan titreşim" temasının iki yüzüdür. Holografik düşünce de buraya eklenir: holografik ilke, bütünün her parçada içerildiği bir bilgi düzeni önerir; Popp'un "organizmayı yöneten ışık alanı" fikri, bu holografik bütünlük sezgisinin biyofizik kılığıdır.

Burada mukayeseli maneviyatın asıl dersi belirir. Nûr metafiziği, kozmosu tek bir kaynaktan kademeli olarak yayılan, her mertebede aynı ilkeyi farklı yoğunlukta yansıtan bir ışık hiyerarşisi olarak kurar — mikrokozmos (insan) ile makrokozmos (âlem) aynı nûrun farklı ölçeklerdeki tecellîsidir. Popp'un hücresel ışık alanı, istese de istemese de, bu kadim "her şey ışıktan ve ışıkla" sezgisinin laboratuvar diline tercümesi gibi okunur. Fakat tercüme, özdeşlik değildir.

Eleştirel Denge: Olgu, Hipotez ve Metafizik

Sonuç olarak üç düzeyi titizlikle ayırmak gerekir. Olgu düzeyinde: canlılar ultra-zayıf foton ışıması yayar; bu, ölçülmüş ve kabul görmüş bir gerçektir. Hipotez düzeyinde: bu ışımanın tutarlı (koheran) olduğu, DNA'dan kaynaklanıp hücreler arası bilgi taşıdığı ve organizmayı yönettiği iddiaları Popp'un öne sürdüğü, ama ana akım biyofizikte kanıtlanmamış spekülasyonlardır. Metafizik düzeyinde: Nûr-ı İlâhî, Nûr-ı Muhammedî, taborik ışık veya Or Ein Sof, ölçülebilir foton akıları değil, varlığın ve bilginin kaynağına dair sembolik-ontolojik hakikatlerdir.

Bu üç düzey arasında köprü kurmak meşrû ve verimlidir — yeter ki köprü bir analoji olarak, açıkça işaretlenerek kurulsun. "İçimizdeki ışığı bilim de ölçtü" demek hem teolojiyi indirger hem bilimi çarpıtır. Buna karşılık, "insanlığın binlerce yıldır hakikati ve hayatı ışık diliyle düşünmesi ile modern biyofiziğin canlıyı bir ışık olgusu olarak yeniden keşfetmesi arasında düşündürücü bir yapısal yankı vardır" demek, hem dürüst hem aydınlatıcıdır. Popp'un biyofotonu, kanıtlanmış kısmıyla bilime, çağrıştırdıklarıyla da insanlığın en eski ışık metafiziğine aittir; ikisini karıştırmadan yan yana tutmak, mukayeseli okumanın asıl hünerdir.

Kaynaklar

• Fritz-Albert Popp, Biologie des Lichts: Grundlagen der ultraschwachen Zellstrahlung (Parey, 1984)
• Fritz-Albert Popp & L. V. Beloussov (ed.), Integrative Biophysics: Biophotonics (Kluwer/Springer, 2003)
• Alexander G. Gurwitsch, "Die Natur des spezifischen Erregers der Zellteilung" (Archiv für Entwicklungsmechanik, 1923)
• Roeland van Wijk, Light in Shaping Life: Biophotons in Biology and Medicine (Meluna, 2014)
• Ebû Hâmid el-Gazzâlî, Mişkâtü'l-Envâr (Işık Nişi / Niche of Lights, çev. D. Buchman, 1998)
• Şihâbeddîn es-Sühreverdî, Hikmetü'l-İşrâk (The Philosophy of Illumination, çev. Walbridge & Ziai, 1999)
• Annemarie Schimmel, Mystical Dimensions of Islam (1975)
• Gershom Scholem, Major Trends in Jewish Mysticism (1941)
• Kur'ân-ı Kerîm: Nûr sûresi 35