Altay Şamanizmi — Ülgen, Erlik ve Dokuz Katlı Gök

Tanım ve Etnografik Çerçeve

Altay Şamanizmi veya Altay-Türk Şamanizmi, Güney Sibirya'nın Altay Dağları bölgesinde yaşayan Türk dilli halkların — bilhassa Altaylar (Altay-Kiji), Telengitler, Tubalar, Kumandinler, Çelkanlar, Tölösler, Şorlar ve kısmen kuzey komşuları Hakaslar ile Tuvalıların — şamanik geleneklerine verilen kolektif addır. Coğrafi olarak Rusya Federasyonu içindeki Gornıy Altay (Altay Cumhuriyeti) ile Altay Kray'da, ayrıca Moğolistan'ın batısında ve Çin'in Xinjiang bölgesindeki Altay Eyaleti'nde yaşayan bu halkların ortak inanç sistemi, modern akademik literatürde "Türk-Moğol şamanizminin tip-modeli" olarak kabul edilir.

Altay Şamanizmi'nin sistemli olarak akademiye girişi, 19. yüzyıl Rus oryantal-etnografya geleneğine borçludur. Bu geleneğin öncüsü, Tomsk'ta Pravoslav misyoner olarak görev yapan Vasiliy İvanoviç Verbitsky (1827-1890) idi. Verbitsky, Altay halkları arasında kırk yıl boyunca yaşamış, onların dilini, inançlarını ve ritüellerini sistemli olarak kaydetmiştir. Slovar' altayskogo i aladagskogo narechiy tyurkskogo yazyka (Altay-Aladag Türkçe Sözlüğü, 1884) ve ölümünden sonra yayımlanan Altayskie inorodtsy (Altay Yerli Halkları, 1893) eserleri, Altay teonomik kozmolojisinin ilk geniş kapsamlı yazıya geçirilmesidir. Misyoner perspektifine sahip olmasına rağmen, Verbitsky'nin malzemesi sonraki etnografların ana referansı olmuştur.

Verbitsky'den sonra alanın öncüsü, kendisi de Altaylı olan ressam-etnograf Andrey Viktoroviç Anohin (1869-1931) idi. Anohin, 1900-1929 arasında Altay'da gerçekleştirdiği saha çalışmasının ürünü olarak Materialy po shamanstvu u altaytsev (Altaylar Arasında Şamanizm Üzerine Materyaller, 1924) adlı klasik monografisini yayımladı. Anohin'in çalışması, Altay kozmolojisinin teolojik mimarisini — Ülgen, Erlik, dokuz katlı gök, kam'ın selestiyel asansiyonu — Avrupa diline kazandırmıştır.

Sovyet döneminin son büyük Altay etnografı Leonid Pavloviç Potapov (1905-2000), 1991'de yayımladığı Altayskiy shamanizm (Altay Şamanizmi) eseriyle akademik tradisyonun kuvvetli ve sistematik bir sentezini sundu. Potapov, Anohin'in materyalini eleştirel bir okumayla geliştirdi ve Stalinist baskı altında kısmen yer altına çekilmiş geleneğin 20. yüzyıl ortasında sürdürdüğü canlılığı belgeledi.

Batı'da Altay Şamanizmi, Mircea Eliade (1907-1986)'in Shamanism: Archaic Techniques of Ecstasy (Fransızca 1951, İngilizce 1964) eserinde dünya şamanik geleneklerinin morfolojik prototipi olarak işlenmiştir. Eliade'in tezi, Altay'da görülen "şamanik ölüm-yeniden doğuş arketipi", "selestiyel asansiyon", "davul ritmi" gibi unsurların evrensel bir arkaik mistik teknolojinin Avrasya billurlaşması olduğudur.

Kozmoloji: Üç Âlem ve Dokuz Katlı Gök

Altay kozmolojisinin temel yapısı, geleneksel Türk-Moğol şamanizmin üç katlı evreni — gök, yer, yeraltı — üzerine kuruludur. Ancak Altay sisteminin özgün kavramsal zenginliği, gök âleminin dokuz katlı (bazı geleneklerde on iki, on yedi, kırk dört katlı) hiyerarşik bir yapı olarak detaylandırılmasında ortaya çıkar.

Anohin'in derlediği şamanik ilahilere göre dokuz gök katı yukarı doğru şu şekilde sıralanır:

1. Birinci Kat — Gök gürültüsü ve şimşek (Yayık'ın bulunduğu yer)
2. İkinci Kat — Aydedik ile yıldızların yer alıdı (Ay-Atam ve Kün-Ene)
3. Üçüncü Kat — Güneşin görüldüğü kat
4. Dördüncü Kat — Suyla-han'ın memleketi
5. Beşinci Kat — Kara-Kuş'un yuvası
6. Altıncı Kat — Maytere ile Erlikçi Bay-Tülbey arasındaki katın merkez bölgesi
7. Yedinci Kat — Ülgen'in oğullarının (Karşıt, Pyura-Kan) yer aldığı kat
8. Sekizinci Kat — Altın kapılı, gümüş köprülü saraylar bölgesi
9. Dokuzuncu Kat — Ülgen'in altın tahtının bulunduğu doruk

Kam, ritüel sürecinde bu dokuz katı sırayla aşmak, her kapıda ilgili kapıcı ruhu (kapı-iyesi) selamlayıp izin almak zorundadır. Eliade, Shamanism'in "Symbolisms and Techniques of the Magical Flight" bölümünde Altay kam'ının dokuz-katlı yolculuğunu Hindu Tantra'nın yedi çakra mimarisi ve Hıristiyan-Yahudi mistik geleneğin yedi gök yolculuğu (Apokalipsin yedi mührü, Yahudi merkabah literatürünün yedi hekhalot'u, İbn Arabî'nin yedi tavırı) ile yapısal olarak paralel kılar.

Yeraltı âlemi de simetrik biçimde yedi (bazen dokuz) kata bölünür ve Erlik'in saltanat sürdüğü kayıp ruhların bölgesi olarak konumlandırılır. Erlik'in dokuz oğlu (Karaş, Kerey-Kaan, Pay-Maatır, Şedey-Kaan vb.) ve dokuz kızı, alt âlemin alt-yönetimini idare eder.

Üç âlemin birbirine bağlandığı kozmik aks, Bay Terek veya Aal Luuk Mas adıyla anılan Dünya Ağacı'dır. Bu ağaç, kökleri yeraltında Erlik'in sarayına dek uzanan, gövdesi orta âlemden geçen, dalları dokuz gök katından sonra Ülgen'in tahtına ulaşan kozmik bir bağdır. Bay Terek'in ana modeli, fizikî olarak Altay'da yetişen kutsal karaçam (lat. Larix sibirica) veya ardıç ağacıdır; kam'ın davulunun gövdesi geleneksel olarak bu ağaçların kutsal türlerinden yapılır.

Ülgen — İyiliğin Lordu

Ülgen (Altay diyalektlerine göre Bay-Ülgen, Ülgön, Ülken; "Büyük", "Yüce" anlamında), Altay panteonunun iyiliğin baş ilahı, dokuzuncu gök katının saltanat süren tanrısıdır. Ülgen, Tengri'nin Altay coğrafyasındaki özgün billurlaşmasıdır; bazı geleneklerde Tengri ile özdeşleştirilir, bazılarında ise Tengri'nin altında konumlandırılır.

Ülgen'in ikonografik tasviri yoktur — kam, dokuzuncu kata yapacağı manevî yolculukta Ülgen'i "altın taht üzerinde, ışıkla parlayan, beyaz saçlı" olarak görür, ancak bu betimleme ritüel-içi bir vizyondur, dış-fizikî bir tasvirin objesi değildir. Tengrist aniconisme (tasvirsizlik) Altay'da da geçerlidir.

Ülgen'in temel sıfatları:

• İyiliğin kaynağı: Bereket, sıhhat, çoğalmanın verici-alıcısı
• Yaratıcı: Bazı varyantlarda dünyayı Erlik'in yardımıyla yaratan; bazılarında ise tek başına yaratıcı
• Adâletin sahibi: Toplum içindeki adâletsizlikleri görür ve cezalandırır
• Atın sahibi: Beyaz at Ülgen'in sembolü; mevsimsel ritüellerde beyaz at kurban edilir

Ülgen'in çocukları arasında en önemlileri şunlardır: Karşıt (yıldızların ve şimşeğin ilahı), Pyura-Kan (av ve orman ilahı), Suyla-Han (sürülerin koruyucusu), Yayık (Yayık-Han; insanlar ile Ülgen arasındaki aracı, kam'ın "bineği" olan beyaz at), Tang Bay Tüsi (şafak ışığının taşıyıcısı), May-Ene veya May-Ana (kadınların ve doğumların koruyucusu — Umay kavramının Altay'daki yansıması).

May-Ene (Umay) figürü, Altay panteonunun en kadim katmanlarından birini temsil eder ve Türk-Moğol coğrafyasında genel olarak kabul edilen Umay/İduk Yer-Sub ana-tanrıçası kompleksinin tipik bir formudur. Anohin'in derlediği Altay ilahileri Umay'ı "süt-anne" olarak tanımlar ve çocukların doğum sürecinde onun manevî nefesinin bebeğe geçtiğine inanılır.

Erlik — Yeraltının Hâkimi

Erlik (Erlik-Bey, Erlik Kaan, Erlikçi; Moğol formu: Erleg, Erleg Khan), Altay panteonunun karanlık güçlerin baş ilahı, yeraltı âleminin saltanat süren tanrısıdır. Erlik kavramı, Türk-Moğol şamanizminin en ayırıcı teolojik özelliklerinden biri olan Ülgen-Erlik dualitesinin negatif kutbunu oluşturur.

Erlik'in mitolojik kökenine ilişkin Altay anlatılarında en yaygın versiyon şudur: Başlangıçta Erlik, Ülgen'in büyük kardeşi (veya bazı varyantlarda oğlu) idi; ancak Ülgen'in dünyayı yaratma sürecinde işbirliği yapmak yerine isyan etti, bu yüzden gökten uzaklaştırıldı ve yedi katlı yeraltına gönderildi. Bu mitolojik kalıp, Eliade'in Shamanism ve daha sonra The Two and the One (1962) eserlerinde Avrasya "dualistik mitos" kompleksinin tipik bir örneği olarak işlenmiştir; Zerdüştlüğün Ahura Mazda - Ahriman (Angra Mainyu) düalitesinin, Bogomil-Katar Hıristiyan düalist heretik gelenekleriyle, Mani'nin (Manichaeism) düalist kozmolojisiyle olan paralelliklerine işaret eder.

Erlik'in temel sıfatları:

• Ölümün getirici-alıcısı: Erlik'in elçileri ("kara ruhlar") ölen kişilerin canlarını yeraltına götürür
• Hastalıkların sahibi: Erlik'in dokuz oğlu, dokuz farklı hastalık kompleksinin yöneticisidir
• Korkutucu ikonografi: Siyah saçlı, kanlı gözlü, ya bir kara öküz ya da kara aygır üzerinde dolaşan, demir kamçısıyla yer altı dünyasını yöneten figür

Önemli bir nokta: Erlik mutlak "şer" değildir. O da Ülgen ile birlikte kozmik düzenin gerekli bir parçasıdır; ölüm olmasaydı yaşamın değeri olmazdı. Bu açıdan Altay teolojisi mutlak iyi-kötü düalitesini değil, kozmik tamamlayıcılık (complementarity) öğretisini barındırır. Potapov, Altayskiy shamanizm'de bu noktayı vurgular: Altay düalitesi, Zerdüştî mutlak dualitenin aksine, dinamik bir denge öğretisidir; aynı I Ching'in yin-yang düalitesi gibi.

Kam'ın işlevlerinden biri, hasta birinin ruhunu Erlik'ten geri almak — bunun için kam yeraltına yolculuk yapar, dokuz kapıyı (bekçi ruhlarıyla pazarlık ederek) açar, Erlik'in huzuruna kabul edilir ve oradan canı kurtarmaya çalışır. Eğer pazarlık başarılı olursa hasta iyileşir; başarısız olursa hasta vefat eder. Bu pazarlık modeli, Eliade'in tarif ettiği "şamanik aracılık" mekanizmasının arketipidir.

Kam — Aracı Figür

Altay'da şaman, kam veya bazen bü olarak adlandırılır. Kam'ın seçilmesi, eğitimi, ritüel pratiği ve kostümü, Altay Şamanizmi'nin akademik çalışmalarda en yoğun ele alınan boyutu olmuştur.

Seçilme: Şamanik Hastalık

Kam mesleği iki yolla devralınır: (a) kalıtım yoluyla — bir kam'ın çocuklarından birine "kam soyu" (Altayca: kut) geçer; (b) ruhlar tarafından seçilme yoluyla — aday genelde 15-25 yaşları arasında ciddi bir psiko-fizik kriz yaşar. Bu kriz, "şamanik hastalık" olarak adlandırılır ve şu belirtileri içerir:

• Uzun süre rüya görme, kabuslar, vizyonlar
• Bedeninin parçalandığı, kemiklerinin sayıldığı, etinin pişirildiği yönünde rüya
• Geçici delilik, halüsinasyon
• Aşırı zayıflık, oruç tutamama
• Bazen psişik krizler, sara nöbetleri

Anohin'in derlediği örnekler arasında Altaylı kam İmidey adlı bir kadının anlattığı inisiyasyon rüyası şöyledir: "Erlik'in elçileri beni alıp götürdüler. Beni dokuz parçaya ayırdılar, kemiklerimi saydılar, eksik buldukları bir kemiği kendi malzemelerinden eklediler. Sonra etimi pişirip yediler, kemiklerimi yeniden bir araya getirdiler. O kemiklerden yeni bir bedenim oluştu. İşte o yeni beden ile şimdi yaşıyorum."

Bu "parçalanma-yeniden montaj" motifi, Eliade'in Shamanism kitabında "şamanik ölüm-yeniden doğuş" arketipi olarak adlandırılır ve Hindu sannyasin inisiyasyon ritüelinin sembolik ölümü, Hıristiyan vaftiz sembolizminin "eski insanın ölmesi, yeni insanın doğması" şeması, Yunus Emre'nin "İlim ilim bilmektir / İlim kendin bilmektir / Sen kendini bilmezsin / Ya nice okumaktır" şiirindeki kendini-tanıma sürecinin metaforik ölümü gibi geniş bir karşılaştırmalı çerçeveye yerleştirilir.

Eğitim

İnisiyatik krizden sonra aday, deneyimli bir kam'ın yanına çırak olarak verilir. Eğitim 3-7 yıl sürer ve şu unsurları kapsar:

• Kozmolojik haritanın ezberlenmesi (dokuz gök katı, yedi yeraltı katı, kapı bekçileri)
• İlahi (alkış) repertuvarının öğrenilmesi (yüzlerce ilahi)
• Davul yapımı ve davulun "canlandırılması" ritüeli (her davul kendine has bir manevî varlıktır)
• Kostüm yapımı ve kostüm parçalarının sembolizminin öğrenilmesi
• Trans tekniklerinin pratikleştirilmesi

Eğitim sonunda aday, ailesinin ve topluluğunun huzurunda bir kabul ritüeli geçer; bu ritüelde davulunu ilk kez çalar ve şamanlık ihtisasını kanıtlar.

Davul (Tüngür)

Kam'ın temel aleti olan davul, Altayca tüngür veya çalu olarak adlandırılır. Tüngür, oval/yumurta şekilli, geniş tek yüzlü, deri kaplı bir vurgulu çalgıdır. Çapı 50-80 cm arasında değişir. Geyik veya at derisinden yapılır; çerçevesi ardıç veya karaçam ağacından inşa edilir.

Davulun ön yüzeyi, kam'ın kozmolojik haritasıdır: Üst kısımda dokuz gök katı (genelde Ülgen, Yayık, güneş-ay, dünya ağacı ile), orta kısımda yer-su sembolleri (dağ, ırmak, hayvan figürleri), alt kısımda yedi yeraltı katı (Erlik, kapı bekçileri) çizilidir. Bu çizimler, kam'ın ritüel sürecinde "haritasını okuduğu" bir alandır; davul, hem kozmik harita hem yolculuk aracıdır.

Davulun ritmi, kam'ı trans haline götüren temel araçtır. Norobilimsel çalışmalar (Michael Harner'ın 1980'lerde başlattığı "Sonic Driving" araştırması), 4-7 Hz frekansındaki ritmik vurgunun beyin dalgalarını teta-bandına (insanın doğal trans frekansı) yönlendirdiğini göstermiştir. Altay kam'ları, yüzyıllardır deneyimle keşfettikleri bu ritmik tekniği kullanmaktadır.

Kostüm

Kam'ın ritüel kostümü (Altayca: manyak), çok katmanlı sembolik bir araç-giysi kompleksidir. Tipik unsurları:

• Geyik veya at derisinden cübbe: Hayvan-totemizmin görsel ifadesi; kam, ritüel süresince bu hayvanın manevî gücüne kavuşur
• Demir aksesuvarlar: Zincirler, çıngıraklar, küçük metal levhalar — toplam 30-50 kg ağırlığa ulaşabilir; her metal parçası belirli bir ruh ile bağlantılıdır
• Başlık: Genelde bir karga, kartal veya baykuş başını taklit eden, tüylerle bezenmiş bir başlık; kam'ın "uçma" gücünün sembolü
• Boncuklar ve aynalar: Aynalar (Altayca: tolu), kötü ruhların yansıtılmasında ve teşhisinde kullanılır
• Yüz örtüsü: Bazı geleneklerde kam'ın yüzü bir örtü ile kapatılır — yüz, ritüel süresince "dünyaya kapalıdır"

Uno Harva (1882-1949) tarafından The Shaman's Costume and Its Significance (1922) eserinde detaylı işlenen bu kostüm, sembolik olarak "yeni-bedenleşmiş kam"ı görselleştirir; her parça, kam'ın inisiyatik krizinde ruhların ona verdiği bir özelliği temsil eder.

Ritüel: Selestiyel Asansiyon

Altay kam'ının en yüksek ritüeli, dokuz katlı göğe çıkış (selestiyel asansiyon) ritüelidir. Bu ritüel, genelde bir at kurbanı (bazı durumlarda beyaz koyun) sonrasında, gece yarısı, ay ışığında, açık havada (ya da büyük çadır içinde) gerçekleştirilir.

Ritüel adımları (Anohin'in derlediği şekilde):

1. Hazırlık: Kam, akşam üzeri saunaya benzer bir arınma süreci geçirir. Beyaz at, ailenin önünde dua eşliğinde kesilir; eti yenmez, derisi ağaca asılır (atın ruhunun Ülgen'e ulaşması için).
2. Davul-canlandırma: Kam, davulunu ateşin yanında ısıtır, ona dua eder, davulun ruhunu uyandırır.
3. Yer-Su çağrısı: Kam, önce orta âlemin yer-su ruhlarına selam verir; onlardan izin alır.
4. Yayık'ın çağrılması: Yayık-Han (beyaz at ruhu) çağrılır; kam, ritüel süresince Yayık'a binecektir.
5. Asansiyon başlangıcı: Davul ritmi artar; kam bir oturak veya yer döşeği üzerinde otururken trans haline geçer; ruhuyla beden-dışı yolculuğa başlar.
6. Dokuz kat boyunca yolculuk: Her kata varışta kam ilgili kapı bekçilerini selamlar, hediyeler sunar (sembolik olarak, fiilen değil), izin alarak yukarı çıkar.
7. Ülgen'in huzuru: Dokuzuncu katta Ülgen'in tahtına ulaşır; topluluğun adına dua eder, dilekleri (yağmur, sürü çoğalması, sağlık) iletir.
8. İniş: Aynı dokuz kat yoluyla inilir; orta âleme dönülür.
9. Çıkış (trans-dışı geçiş): Davul ritmi yavaşlar; kam orta âleme bedensel olarak geri döner; rapor verir.

Tüm süreç 4-8 saat sürer; bazı büyük ritüellerde 2-3 gece boyunca tekrar edilir.

Mevsimsel Ritüeller

Altay yıllığının ana ritüeli Tyazıl Bayram (Yeşil Bayram) olarak adlandırılan ilkbahar şenliğidir; Mayıs sonu-Haziran başında, sürülerin yaylaya çıkarılışı sırasında kutlanır. Toplum bir kutsal koruluk veya kutsal dağ eteğinde toplanır; beyaz at veya koyun kurban edilir; ortak kımız (mayalanmış kısrak sütü) içme ritüeli yapılır; kam mevsim duasını okur; çocuklara yeni isim verme ve ergenlik ritüelleri gerçekleşir.

Güz şenliği Sary Bayram (Sarı Bayram), Eylül-Ekim'de, hasat ve sürülerin yayladan inişi sırasında kutlanır; bu sefer Erlik'e de selam verilir (kara koyun kurbanı), ölmüş ataların ruhları çağrılır.

Karşılaştırmalı Perspektif

Altay ↔ Sibirya Şamanizmleri (Tuva, Hakas, Yakut)

Altay Şamanizmi, Güney Sibirya'nın diğer Türk şamanik gelenekleriyle yapısal olarak çok yakındır. Tuva-Hakas maneviyat ve Yakut-Saha maneviyat kompleksleri, Altay sistemi ile aynı kozmolojik çekirdeği (üç âlem, dünya ağacı, kam aracılığı) paylaşır; başlıca farklar yerel tanrı isimlerinde, ritüel detaylarında ve müzikal aksanlarda görülür.

Altay ↔ Moğol Şamanizmi (Böö Mörgöl)

Moğol şamanik gelenek (Tengrizm başlığında işlenen) Böö Mörgöl, Altay sistemiyle ortak Türk-Moğol köklerden beslenir. Ana fark: Moğol gelenek Tengri kavramını daha merkezi tutarken, Altay gelenek Ülgen-Erlik düalitesini öne çıkarır.

Altay ↔ Eliade'nin Evrensel Şamanik Tipi

Mircea Eliade'in Shamanism: Archaic Techniques of Ecstasy (1951) eserindeki temel tezi, dünya üzerindeki tüm şamanik geleneklerin ortak bir morfolojik çekirdeği paylaştığıdır: üç âlemli kozmoloji, dünya ağacı, ölüm-yeniden doğuş inisiyasyonu, ritmik davul-tabanlı trans, beden-dışı yolculuk. Altay Şamanizmi, Eliade'in bu tezi için en temel kaynak ("locus classicus") olarak işlev görür; Eliade'in kitabında Altay materyali en geniş yere sahiptir.

Altay ↔ Hindu Tantra (Çakra Sistemi)

Dokuz katlı gök kozmolojisi ile Hindu Tantra'nın yedi (bazen dokuz) çakra mimarisi arasında, bilgilendirici bir yapısal paralellik bulunur. Her ikisi de "dikey aks boyunca tabakalı manevî gerçeklik" konseptini paylaşır; her ikisi de "kapı bekçileri"nin (Hindu Tantra'da çakraların bija mantra'ları) varlığını kabul eder. Carl Gustav Jung'un The Psychology of Kundalini Yoga (1932) seminerlerinde işaret ettiği gibi, bu paralellik insanın iç deneyiminin evrensel arketipsel yapısının iki ayrı kültürel ifadesidir.

Altay ↔ Anadolu Alevî-Bektaşî Geleneği

Altay Şamanizmi ile Alevî-Bektaşî geleneği arasındaki bağlantı, Türk halk maneviyatı çalışmalarının önemli bir alanıdır. İrene Mélikoff (Hadji Bektach: Un mythe et ses avatars, 1998), Fuad Köprülü (Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar, 1919), Ahmet Yaşar Ocak (Bektâşî Menâkıbnâmelerinde İslam Öncesi İnanç Motifleri, 1983) gibi akademisyenler Cem ritüeli, semâh dansı, ocak kültü, deri-kemer ritüeli (yarın kuşağı), "on iki post" (eski Türk on iki gök katının izinde olabilir) gibi unsurları Tengrist-şamanik mirasın İslâmî çerçevedeki devamı olarak okumuştur. Altay kam'ının davulu ile Bektâşî dervişin sazı, her ikisi de "trans-üretici müzikal alet" olarak işlev paylaşır.

Altay ↔ Modern Trans-Tekniği Araştırması

Michael Harner'ın The Way of the Shaman (1980) eseriyle kurduğu "Core Shamanism" hareketi, Altay ve diğer şamanik geleneklerin pratik tekniklerini Batı'ya aktarmıştır. Norobilim çalışmaları (Hove vd., 2016) Altay tarzı 4-7 Hz davul ritminin teta-bandı beyin dalgalarını uyardığını ve trans haliyle bağlantılı serotonik-dopaminerjik nörotransmitter değişikliklerini ürettiğini belgelemiştir.

Sovyet Dönemi: Baskı ve Hayatta Kalış

1917 Devrimi'nden sonra Sovyet rejimi, tüm dinleri "halk afyonu" olarak gördü ve aktif baskıya tabi tuttu. Altay Şamanizmi bu baskıdan ağır şekilde etkilendi; 1930'larda kam'lar açıkça eziyet edildi, ritüelleri yasaklandı, davullar yakıldı, kostümler müzelere kondu (Sankt-Petersburg Etnografya Müzesi'ndeki Altay koleksiyonu bu dönemden kalmadır). Yine de gelenek tamamen kaybolmadı: Gizli olarak, akrabalar arası dar çevrelerde, özellikle uzak köy ve yayla bölgelerinde, sürdü.

Potapov, Altayskiy shamanizm (1991) eserinde 1950-1980 arası sahada bulduğu kam'ların büyük çoğunluğunun gizli olarak çalıştığını, ancak geleneğin canlılığını koruduğunu belgelemiştir.

Modern Canlanma (1991 sonrası)

Sovyetlerin dağılışından sonra, Gornıy Altay Cumhuriyeti'nde (1992'de federal cumhuriyet ilan edildi) Altay Şamanizmi açık bir uyanış yaşadı. Burkhan-Altay (Altay-Bay; "Beyaz İnanç") adlı yeniden-keşfedilmiş bir manevî hareket 1990'larda yaygınlaştı; bu hareket, geleneksel kam ritüellerini, modern ekolojik düşünceyi ve pan-Türkçü kimliği birleştirmektedir. Burkhan-Altay'ın merkezi olan Karakol Vadisi ve Belukha Dağı eteklerindeki kutsal mekânlar, yıllık binlerce hacının ziyaret ettiği canlı kült alanlarıdır.

Belukha Dağı (4506 m, Altay'ın en yüksek dorukları), modern Burkhan-Altay'ın en kutsal merkezi olarak konumlandırılmıştır; bazı pratisyenler Belukha'yı Şambala efsanevi merkezinin gerçek konumu olarak yorumlar. Rus mistik-ressam Nikolay Roerich (1874-1947), 1925-28 yılları arasındaki Orta Asya seyahatinde Belukha'yı "Asya'nın kutsal merkezi" olarak işaretlemiştir.

2010'lar sonrası genç Altaylılar arasında kam mesleğine ilgi arttı; resmî olarak kayıtlı 100'ün üzerinde aktif kam bulunmaktadır. Üniversite-eğitimli yeni kuşak kam'lar, geleneksel ritüel pratiği akademik antropoloji ve ekoloji ile birleştirmektedir.

Eleştiriler ve Akademik Tartışmalar

Altay Şamanizmi araştırmasında bazı önemli akademik tartışmalar:

• Eliade'nin universalist tezi: Eliade'nin Altay'ı "şamanizm-prototipi" olarak konumlandırması, sonraki antropologlar (özellikle Caroline Humphrey, Roberte Hamayon) tarafından eleştirilmiştir. Hamayon, Le chamanisme sibérien (1990) eserinde Eliade'nin "ekstaz" merkezli tanımının Sibirya saha materyalini reduktif şekilde tükettiğini, gerçekte yerli kategorilerin ("oyun", "av", "alış-veriş") daha merkezi olduğunu savunmuştur.

• Tarihi tabakalanma sorunu: Altay sistemindeki hangi unsurların ilk Türk, hangi unsurların Moğol-temaslı, hangi unsurların Pravoslav-misyoner etkisiyle değişmiş olduğunu ayırmak metodolojik bir zorluktur. Verbitsky'nin 19. yüzyıl kayıtları zaten Pravoslav misyon temasından etkilenmiş bir formu yansıtır.

• "Şamanizm" terimi: Bazı modern antropologlar (örn. Alice Kehoe, Shamans and Religion, 2000) "şamanizm" teriminin Tunguz "şaman" kelimesinden yapay olarak genelleştirildiğini, gerçekte her bölgenin kendi yerli sistemiyle anlaşılması gerektiğini savunur.

Pratik İçerimler

Altay Şamanizmi modern manevî düşünceye birkaç temel katkı sunar:

1. Derin ekoloji: Yer-Su ruhlarına saygı eksenli ahlâkın arkaik formu; modern ekolojik bilince "yerel kutsallıklar" perspektifini eklemler
2. Beden-dışı deneyim: Kam'ın selestiyel asansiyonu, modern NDE (yakın-ölüm deneyimi) ve OBE (beden-dışı deneyim) araştırmalarına arkaik bir kıyaslama noktası sağlar
3. Ritmik trans: Davul-merkezli ritmik trans pratiği, modern müzik-terapi ve nöro-feedback yaklaşımları için bir örnek model
4. Düalitenin tamamlayıcılığı: Ülgen-Erlik kompleksi, mutlak dualiteden farklı bir kozmik tamamlayıcılık anlayışını sunar

Altay Şamanizmi, akademik açıdan Türk-Moğol manevî kompleksinin en iyi belgelenmiş formudur; modern anlamda da Sibirya yerli geleneklerinin canlılığını sürdüren yaşayan bir gelenektir. Mircea Eliade'in deyişiyle, "Altay'ın dokuz katlı gökyüzü, dünya şamanik mirasının haritasına en açık biçimde yazılmış olan ayetdir."