Madhyamaka Orta Yol

Tanım

Madhyamaka (Sanskrit: मध्यमक, "Orta Yola Mensup"), Mahāyāna Budizmi'nin iki temel felsefe okulundan biridir — diğeri Yogācāra'dır. Okul, Nāgārjuna (yaklaşık 150-250) ve öğrencisi Āryadeva (3. yüzyıl) tarafından kurulmuştur ve bütün fenomenlerin svabhāva (öz-doğa, bağımsız öz) sahibi olmadığını, dolayısıyla śūnya (boş) olduklarını öne sürer. Bu "boşluk" doktrini, varlık ve yokluk uçlarından kaçınan bir "orta yol"u oluşturur; Buddha'nın Saṃyutta Nikāya'da "varlık ve yokluğun her ikisinden uzak, bir orta yol vardır" sözünün felsefi olarak detaylandırılmasıdır.

Bu orta yol pratik etiğin orta yolu (aşırı çile ve aşırı haz arasındaki yol) ile karıştırılmamalıdır; o, Buddha'nın ilk vaazıyla bağlantılı pratik bir doktrindir. Nāgārjuna'nın Madhyamaka'sı ise metafizik bir orta yoldur: atthi (var) ve natthi (yok) ekstremlerinden, ezelilik (śāśvatavāda) ve hiççilik (ucchedavāda) uçlarından kaçınarak fenomenleri bağımlı doğuş (pratītyasamutpāda) çerçevesinde anlamayı önerir.

Nāgārjuna'nın temel eseri Mūlamadhyamakakārikā (Orta Yolun Temel Beyitleri, kısaca MMK), 27 bölümde yaklaşık 450 beyitle Budist ve Hindu felsefi kategorilerini (hareket, neden, eylem, zaman, ben, nirvāṇa) sistematik biçimde söker ve hiçbirinin svabhāva sahibi olmadığını gösterir. Jay Garfield'in The Fundamental Wisdom of the Middle Way (1995) İngilizce çevirisi ve Jan Westerhoff'un Nāgārjuna's Madhyamaka (2009) felsefi yorumu çağdaş akademinin temel referanslarıdır.

Tarihsel ve Doktriner Bağlam

Nāgārjuna'nın tam biyografisi tarihsel olarak belirsizdir. Tibet ve Çin kaynaklarındaki efsanevî anlatılar onu güney Hindistan'ın Andhra bölgesine, Nāgāloka (Nāga-âlemi, yılan-cinleri) ile bağlantılı bir figüre yerleştirir. Akademik konsensüse göre Nāgārjuna 150-250 yılları arasında yaşamış, Sātavāhana Hanedanlığı'nın hâkimiyeti döneminde Andhra Pradeş'te faaliyet göstermiş ve büyük olasılıkla Nāgārjunakoṇḍa manastır kompleksinin kurucusu olmuştur.

Nāgārjuna'nın felsefi mirası dört bağlamda anlaşılır:

1. Erken Mahāyāna sūtralar: Prajñāpāramitā Sūtraları (Aşağı yukarı MÖ 100 - MS 100), boşluk doktrinini öğretirler. Nāgārjuna'nın projesi, bu sūtraların aforistik öğretisine śāstra (sistematik tez) düzeyinde bir destek getirmektir.

2. Erken Buddhist felsefe: Abhidharma (Theravāda ve Sarvāstivāda) okulları, fenomenleri dharma'lara (en küçük ontolojik birimlere) bölmüş ve bu dharmaların svabhāva sahibi olduğunu öne sürmüştü. Nāgārjuna, dharmaların svabhāva'sını reddederek Abhidharma realizmine karşı çıkar.

3. Hindu felsefe: Nyāya, Vaiśeṣika ve Sāṃkhya okullarına karşı Vigrahavyāvartanī (Tartışmaların Çözümü) ve Vaidalyaprakaraṇa'da spesifik polemikler yürütür.

4. Buddha'nın Kaccāyanagotta Sutta'sı (SN 12.15): Buddha'nın "dünyaya iki uca dayanır: var ve yok; ama gerçek görüşlü kişi her ikisini de aşar" beyanı, Nāgārjuna'nın Madhyamaka'sının kanonik dayanağıdır.

Madhyamaka okul tarihinde iki büyük alt-ekol oluşmuştur:

• Svātantrika (Bhāvaviveka, 6. yüzyıl): Boşluğu olumlu mantıksal kıyaslarla (svatantra-anumāna) kanıtlama girişimi. Tibet'te Jñānagarbha ve Śāntarakṣita ile gelişti.

• Prāsaṅgika (Buddhapālita, Candrakīrti, 6.-7. yüzyıl): Boşluğun yalnızca rakip pozisyonların iç çelişkilerini göstermek (prasaṅga) yoluyla doğrulanabileceğini, kendi adına olumlu bir tez ileri sürmediğini savunur.

Tibet'te Tsongkhapa (1357-1419) Prāsaṅgika'yı Gelug okulunun resmî pozisyonu yapmış, Mipham (1846-1912) ise Nyingma perspektifinden farklı bir okuma sunmuştur. Çağdaş Dalai Lama'nın felsefi pozisyonu Tsongkhapa'nın Prāsaṅgika'sının modern yorumudur.

Anahtar Kavram 1: Śūnyatā ve Pratītyasamutpāda

Madhyamaka'nın merkez denklemi MMK 24.18'de açıkça ifade edilir:

yaḥ pratītyasamutpādaḥ śūnyatāṃ tāṃ pracakṣmahe / sā prajñaptir upādāya pratipat saiva madhyamā (Bağımlı doğuş olarak görünen, biz onu boşluk olarak adlandırıyoruz; bu kavramsal-atamadır, ödünç alınmıştır; ve bu, orta yoldur.)

Bu beyit Madhyamaka'nın özetidir. Pratītyasamutpāda (bağımlı doğuş), her fenomenin diğer fenomenlere bağlı olarak ortaya çıktığını; hiçbirinin tek başına, bağımsız öz ile var olamayacağını ifade eder. Śūnyatā (boşluk), tam olarak bu bağımsız özün yokluğudur. Prajñapti-upādāya (kavramsal-atama, ödünç-alma), her fenomenin gerçekliğinin epistemik bir adlandırma süreci olduğunu vurgular: bir araba, parçalarının belirli bir dizilişine verilen addır; parçalardan ayrı, kendi başına bir "araba" yoktur.

Jay Garfield'in vurgusuyla, Madhyamaka'da boşluk negatif bir madde değil — bir tür "yokluk" değil — bağımlı doğuşun pozitif bir tasviridir. "X boştur" "X bağımlı doğmuştur" demektir. Bu yüzden boşluk bir tür nihilizm olarak okunduğunda Madhyamaka'nın yapısı temelden yanlış anlaşılmış olur.

Anahtar Kavram 2: İki Gerçeklik (Satyadvaya)

Madhyamaka'nın epistemolojik omurgası satya-dvaya (iki gerçeklik) doktrinidir. MMK 24.8'de Nāgārjuna açıklar:

dve satye samupāśritya buddhānāṃ dharmadeśanā / lokasaṃvṛtisatyaṃ ca satyaṃ ca paramārthataḥ (Buddhalar dharma'yı iki gerçekliğe dayanarak öğretirler: dünyevî-kapsayıcı [saṃvṛti] gerçeklik ve nihaî [paramārtha] gerçeklik.)

Saṃvṛti satya (örtücü/kapsayıcı/uzlaşımsal gerçeklik), günlük deneyimin gerçekliğidir: arabalar gerçekten var, ben gerçekten yürüyorum, ışık gerçekten parlıyor. Bu gerçekliğin reddi, sıradan yaşamı imkansız hale getirir.

Paramārtha satya (nihaî gerçeklik), hiçbir fenomenin svabhāva sahibi olmadığı, her şeyin bağımlı doğmuş ve dolayısıyla boş olduğu gerçekliğidir.

Bu iki gerçeklik birbirine zıt değil, birbirini tamamlayıcıdır. Saṃvṛti olmadan paramārtha öğretilemez (dilin tüm araçları saṃvṛti düzeyindedir); paramārtha olmadan saṃvṛti yanılgıya dönüşür (gündelik gerçeklik mutlaklaştırılır). Candrakīrti'nin Madhyamakāvatāra'sında ve Guy Newland'in The Two Truths (1992) çalışmasında bu ilişki detaylandırılır.

İki gerçeklik doktrini, dolayısıyla, Madhyamaka'nın bir nihilizm olmadığını gösterir. Boşluk öğretisi gündelik gerçekliği iptal etmez; onu bağımlı olarak yeniden konumlandırır.

Anahtar Kavram 3: Catuṣkoṭi'nin Reddi

Klasik Hint mantığında her önerme dört seçenekten birini kabul eder: (A) doğru, (B) yanlış, (C) hem doğru hem yanlış, (D) ne doğru ne yanlış. Bu, catuṣkoṭi (dört-ucu) ya da tetralemma'dır. Nāgārjuna'nın metodolojik radikalliği, herhangi bir metafizik önerme için bu dört seçeneği de reddetmesidir.

MMK 27.13 ünlü örneği verir:

"Buddha öldükten sonra: (A) vardır demek doğru değildir, (B) yoktur demek doğru değildir, (C) hem vardır hem yoktur demek doğru değildir, (D) ne vardır ne yoktur demek de doğru değildir."

Bu dörtlü red, kavramsal aklın (prapañca) sınırlarını sergilemenin yöntemidir. Jay Garfield, Empty Words (2002) eserinde catuṣkoṭi'nin Wittgenstein'cı bir okumayla "mantıksal dilbilim oyunu" olarak değil, metafizik kavramların yapısal yetersizliğinin bir gösterimi olarak anlaşılması gerektiğini belirtir.

Graham Priest gibi paraconsistent (çelişkiye-tahammüllü) mantıkçılar, catuṣkoṭi'yi standart iki-değerli mantığın ötesinde bir mantıksal araç olarak yorumlamayı önerirler; ancak bu okuma Madhyamaka'ya empoze edilmiş modern bir lensdir.

Karşılaştırmalı Perspektif: Advaita Vedanta ile İlişki

Madhyamaka ile Advaita Vedanta arasındaki ilişki bin yıldır tartışmalıdır. T. R. V. Murti The Central Philosophy of Buddhism (1955) eserinde Madhyamaka'nın bir tür apofatik mutlakçılık olduğunu, Vedanta'nın non-dualizmiyle nihaî olarak özdeş olduğunu öne sürmüştür. Bu okuma Sarvepalli Radhakrishnan ve perennialist düşünürler tarafından da paylaşılır.

Karşı kanat (David Burton, Jay Garfield) ise Madhyamaka'nın bir mutlak öne sürmediğini, boşluğun da boş olduğunu (śūnyatā śūnyatāyā) ve dolayısıyla Brahman gibi pozitif bir nihaî gerçekliği reddettiğini vurgular. Şankara'nın Brahmasūtra Bhāṣya'da Madhyamaka'yı vainaśika (nihilist) olarak nitelendirmesi, klasik tartışmanın başlangıç noktasıdır.

Neti neti olumsuzlama metoduyla Madhyamaka'nın prasaṅga metodu yapısal olarak benzerdir. Fark mutlak'ın statüsüdür: Advaita için olumsuzlama sonunda saf Brahman parlar; Madhyamaka için her parlayan bile boştur.

Karşılaştırmalı Perspektif: Tasavvuf

İslam tasavvufunda İbn Arabî'nin "hem O hem O değil" (huwa wa lā huwa) formülasyonu, catuṣkoṭi'nin yapısıyla derinden örtüşür. Hak hem âlem ile özdeştir (tecellî açısından) hem âlemden başkadır (Zât-ı Ahadiyyet açısından). Fütûhât-ı Mekkiyye'de bu çift-yönlü formülasyon Madhyamaka'nın iki gerçeklik doktriniyle paralel bir epistemolojik yapı sunar.

Daha açık bir paralel, Mevlânâ'nın Mesnevî'sinde "ne O'dur ne O değildir" (nā ū ast nā ġayr-ı ū) deyişinde bulunur. T. Izutsu'nun Sufism and Taoism (1983) çalışmasında, İbn Arabî'nin ontolojisi ile Çin Hua-yen Budizmi'nin (bir tür gelişmiş Madhyamaka okuması) arasındaki karşılaştırma derinleştirilmiştir.

Karşılaştırmalı Perspektif: Taoizm ve Hristiyan Apofatik Teoloji

Lao Tzu'nun Tao Te Ching'inin açılış cümlesi dao ke dao fei chang dao ("söylenebilen Tao, ezelî Tao değildir"), Madhyamaka'nın dil-eleştirisiyle birebir aynı yapıdadır. Hem Tao hem śūnyatā, kavramsal yakalamadan kaçar.

Pseudo-Dionysius Areopagita'nın De Mystica Theologia eserindeki Tanrı tanımlarının olumsuzlanması, Nāgārjuna'nın metafizik kategorilerinin olumsuzlanmasıyla yapısal akrabalık taşır. Meister Eckhart'ın Gott jenseits von Gott (Tanrı'nın ötesindeki Tanrı) kavramı, paramārtha-saṃvṛti diyalektiğine yakındır.

Modern Yorumlar

Jay Garfield (1995, 2002, 2015), Madhyamaka'yı analitik felsefenin diliyle yeniden ifade eden çağdaş baş yorumcudur. Garfield, Madhyamaka'yı bir tür metafizik anti-realizm olarak okur: hiçbir fenomenin zihinden bağımsız öz-doğası yoktur, ama bu fenomenlerin gerçek-dışı olduğu anlamına gelmez.

Jan Westerhoff (2009, 2018), Nāgārjuna'nın felsefesini Hume ve modern analitik metafizikle karşılaştırarak okur. Westerhoff'a göre Madhyamaka, hem ontolojik hem de epistemolojik bir anti-fundamentalizmdir: hiçbir nihaî dayanak yoktur, çünkü her dayanak başka bir şeye bağlıdır.

Graham Priest ve Mark Siderits, catuṣkoṭi'yi paraconsistent mantık çerçevesinde analiz etmişler ve Madhyamaka'nın klasik iki-değerli mantığın ötesinde tutarlı bir mantıksal pozisyon oluşturduğunu savunmuşlardır.

Frits Staal'ın karşılaştırmalı mantık ve mistisizm araştırmaları, Madhyamaka'yı Sanskrit gramerinin ve Hint mantığının uç noktası olarak görür.

Tibet geleneğinde 14. Dalai Lama'nın The Middle Way: Faith Grounded in Reason (2009) eseri, Gelug Prāsaṅgika okumasının çağdaş popüler ifadesidir.

Eleştiriler

1. Hindu eleştirisi: Şankara, Madhyamaka'yı sarva-śūnya-vāda (her şey boş öğretisi) olarak nitelendirir ve bunun bir tür gizli nihilizm olduğunu ileri sürer. Vedanta'nın yanıtı, Brahman gibi pozitif bir mutlak'ın gerekliliğidir.

2. Yogācāra eleştirisi: Vasubandhu ve Asaṅga'nın temsilcisi olduğu Yogācāra okulu, boşluğun tek başına yeterli olmadığını, ortada bir vijñāna (bilinç) sürekliliği bulunduğunu savunur. Trisvabhāva (üç-doğa) doktrini, Madhyamaka'nın boşluk ontolojisini bilince bağlayan bir orta yol arar.

3. Modern analitik eleştirisi: Bazı çağdaş filozoflar (örneğin Mark Siderits kısmen), Madhyamaka'nın özsüzlük tezinin kendisinin de bir tezdir ve dolayısıyla kendi mantığıyla çürütülmesi gerekir argümanını ileri sürerler. Madhyamaka cevabı, prasaṅgika metodunun bir tez ileri sürmediği, sadece rakip tezlerin iç çelişkilerini gösterdiğidir.

4. Theravāda eleştirisi: Erken Buddhist okullar, Mahāyāna Madhyamaka'sının Buddha'nın asıl öğretisinden bir sapma olduğunu, anatman (ben-yokluğu) öğretisinin yeterli olduğunu, ek bir boşluk doktrininin gereksiz olduğunu savunurlar.

Bütün bu eleştirilere rağmen Madhyamaka, Mahāyāna Budizmi'nin felsefi omurgası, Tibet ve Doğu Asya Budist geleneklerinin (özellikle Çin'in San-lun okulu, Hua-yen ve Zen aracılığıyla) ortak metafizik referansı olmaya devam etmektedir. Çağdaş karşılaştırmalı felsefede Madhyamaka, Wittgenstein, Derrida ve postmodern anti-fundamentalizm tartışmalarıyla canlı bir diyalog içindedir.