Modern Türkiye'de Tasavvufî Canlanma (1950'lerden Bugüne)

Tanım ve Çerçeve

Modern Türkiye tasavvufî canlanması, 1950'lerden itibaren — özellikle 1980 sonrası ivme kazanan ve 2000'li yıllarda yoğunlaşan — tasavvuf geleneğinin kültürel, akademik, yayın, mûsikî ve uluslararası boyutlarda yeniden görünür hâle gelme sürecidir. 1925 tekke ve zâviye kapatma kanunu sonrasında informel kanallarda hayatta kalan tasavvuf kültürü, ikinci yarı yüzyılda hem akademik söyleme hem de kitlesel kültürel tüketime girmiştir.

Bu nota rein kültürel-tarihsel bir incelemedir: yayın faaliyeti, kurumsal yapılaşma, akademik çalışmalar, Mevlevî geleneğinin uluslararası tanınırlığı ve modern Türk şehir-toplumunun tasavvufla yeniden buluşması ele alınır. Siyasî değerlendirme veya parti-yorumlar yapılmaz.

Dönemler

Modern Türkiye tasavvuf canlanması üç-dört dönem hâlinde incelenebilir:

1. 1950-1980: Folkloristik Yeniden Keşif

Bu dönemde tasavvuf, "kültürel-folklorik" çerçevede yeniden gündeme geldi. Anahtar olaylar:

• 1953-1954: Konya'da Mevlânâ Türbesi'nin (artık Mevlânâ Müzesi olarak) yıldönümü törenleri (Şeb-i Arûs, 17 Aralık) başladı. Folkloristik etkinlik çerçevesinde Sema gösterildi.
• 1958-1960: UNESCO'nun Mevlânâ'yı Dünya Şâirleri Yılı kutlamasına dâhil etmesi.
• 1960'lar: Abdülbâki Gölpınarlı'nın (1900-1982) Mevlânâ ve Mesnevi çalışmaları, Mevlevîlik hakkında ansiklopedik eserleri.
• 1970'ler: Tahir'ül Mevlevî, Ahmed Avni Konuk gibi son devir Mevlevî büyüklerinin eserlerinin yeniden basımı.

Bu dönem kültürel arkeoloji dönemidir; tasavvuf "yaşayan bir pratik" olarak değil, "Türk kültürünün zenginliği" olarak çerçevelenir.

2. 1980-2000: Yayın Patlaması ve Yeniden-Pratiğe Geçiş

1980'lerden itibaren tasavvufî yayıncılık patlama yaşadı. İnsan Yayınları, İz Yayıncılık, Sufî Kitap, Dergâh Yayınları gibi yayınevleri klasik metinleri (modern Türkçeye çevrilmiş veya orijinal Arapça-Farsça ile birlikte) basmaya başladılar. Bu dönemin önemli gelişmeleri:

• Mesnevi çevirileri: Veled İzbudak'ın metni, Şefik Can'ın Mesnevî'si, Adnan Karaismailoğlu'nun şerhleri.
• Fusûs'ül-Hikem çevirileri: Mustafa Tahralı, Ekrem Demirli çevirileri.
• İbn Arabi çalışmaları: Suad el-Hakîm'in (Arapça orijinal) ve daha sonra Mahmut Erol Kılıç'ın çalışmaları.
• Klasik tasavvuf metinleri: Hücvirî'nin Keşfü'l-Mahcûb'u, Kuşeyrî'nin Risâlesi, Sülemî, Serrâc gibi erken klasiklerin Türkçeleştirilmesi.

Bu dönem aynı zamanda enformel sohbet meclislerinin geniş şehir-orta sınıfına ulaşmasının dönemidir. Üniversite öğrencileri, beyaz yakalı meslek mensupları kitap-temelli tasavvuf öğrenimine yöneldi.

3. 2000-2020: Akademik Kurumsalleşme

2000'li yıllar, tasavvufun üniversite kürsüsü ile buluştuğu dönemdir. Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi'nde Tasavvuf Anabilim Dalı, Ankara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi'nde Tasavvuf Tarihi kürsüsü ve İstanbul Üniversitesi'nde benzer bölümler kuruldu. Bu kurumsal yapıdan çıkan önemli isimler:

• Süleyman Uludağ (1937-): Bursa Uludağ Üniversitesi'nde uzun yıllar tasavvuf hocalığı yaptı. Tasavvuf Terimleri Sözlüğü (1991), İslâm Düşüncesinin Yapısı, klasik metin çevirileri ile alanı standartlaştıran isim.
• Mahmut Erol Kılıç (1961-): Sûfî ve Şiir, Tasavvuf Düşüncesi, Anadolu'nun Ruhu gibi eserlerle hem akademik hem geniş okuyucuya hitap eden yazar. İSAM (İslam Araştırmaları Merkezi) bünyesinde uzun yıllar çalıştı.
• Ekrem Demirli (1969-): İbn Arabî uzmanı; Fusus, Fütûhât-ı Mekkiyye, Konevî çevirileri ile İbn Arabî külliyatını Türkçe'ye kazandıran isim.
• Hülya Küçük, Mustafa Aşkar, Reşat Öngören, Süleyman Derin, Necmettin Bardakçı, Hasan Kâmil Yılmaz gibi tasavvuf akademisyenleri.

İSAM (Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi merkezi) projesi 1988-2017 arasında 44 cilt olarak tamamlandı ve tasavvuf maddeleri Türkçe akademik tasavvuf literatürünün referans omurgasını oluşturdu.

4. 2020 Sonrası: Dijital ve Uluslararası Boyut

Son dönemde tasavvuf canlanmasının yeni boyutları:

• Dijital sohbet meclisleri: YouTube, podcast ve sosyal medya üzerinden tasavvuf dersleri (Ekrem Demirli'nin Fusûs okumaları, Mahmut Erol Kılıç'ın söyleşileri, çeşitli akademisyenlerin online dersleri).
• Uluslararası Mevlânâ tanınırlığı: UNESCO 2007 Mevlânâ Yılı, 2008'de Mevlevî Semâ Töreni'nin İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası listesine alınması.
• İngilizce yayın: Türk tasavvuf akademisyenlerinin İngilizce yayın faaliyetinin artması (Mahmut Erol Kılıç'ın The Sufi Path of Knowledge in Ottoman Sufism gibi).
• Yabancı tasavvuf öğrencilerinin Türkiye'ye gelişi: Konya, İstanbul ve Bursa'da yabancı Mevlevî adaylarının eğitim alması.

Diyanet ve Tasavvuf İlişkisi

Resmî dini kurum olarak Türkiye Diyanet İşleri Başkanlığı, kuruluşundan (1924) itibaren tasavvuf konusunda nüanslı bir tutum sergilemiştir. 1925 tekke kapatma kanunu çerçevesinde kurumsal tarîkat faaliyetlerine resmî onay vermez; ancak kavramsal-akademik tasavvufu İslâmî kültürün bir parçası olarak benimser. Diyanet bünyesinde:

• Diyanet İslâm Ansiklopedisi: Yüzlerce tasavvuf maddesi içerir; klasik tasavvuf metinlerinin akademik referans çerçevesini sunar.
• Hutbe ve sohbet kültürü: Mevlânâ, Yunus Emre, Hacı Bektâş, Hacı Bayrâm gibi klasik figürlere yapılan referanslar.
• Tasavvuf-eğitimi: İmam-Hatip Liseleri ve İlâhiyat Fakülteleri müfredatında tasavvuf dersi.
• Yûnus Emre Yılı (2021): UNESCO ile koordineli kutlama, Diyanet'in geniş katılımı.

Brian Silverstein, Islam and Modernity in Turkey (2011) çalışmasında bu ilişkiyi "akademik-kavramsal benimseme — kurumsal-pratik mesafe" şeklinde analiz eder. Yani Diyanet, tasavvufu klasik İslâmî mirasın bir parçası olarak tanır ve aktarır; ancak tekke-merkezli kurumsal yapıyı yeniden tesis etmez.

Yayın Coğrafyası

Modern dönemde tasavvuf yayınları farklı eksenler etrafında kümelenir:

a) Klasik Metin Tercümeleri

Mesnevi (Mevlânâ), Fusus (İbn Arabî), Fütûhât-ı Mekkiyye, Hikem-i Atâiyye, İhyâ-i Ulûm (Gazâlî), Risâle-i Kuşeyrî, Kûtu'l-Kulûb, Avârifu'l-Maârif (Sühreverdî), Mektûbât (İmâm-ı Rabbânî), Letâifu'l-Minen (Şarânî).

b) Anadolu Tasavvufu

Yunus Emre dîvânı, Eşrefoğlu Rûmî, Niyâzî-i Mısrî, Aziz Mahmud Hüdâyî, Şâh-ı Velâyet, Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî üzerine eserler.

c) Modern Tasavvuf Düşüncesi

Süleyman Uludağ, Mahmut Erol Kılıç, Ekrem Demirli'nin orijinal eserleri; İbn Arabî çalışmaları; vahdet-i vücûd tartışmaları.

d) Karşılaştırmalı Tasavvuf

İbn Arabi - Advaita Vedanta karşılaştırması, Mevlânâ - Budist meditasyon karşılaştırması gibi karşılaştırmalı tasavvuf çalışmaları. Mahmut Erol Kılıç'ın Sûfî ve Şiir, Mark Sedgwick'in Sufism in the Modern World (2017) bu damarı temsil eder.

Akademik İsimler Detaylı

Süleyman Uludağ

Uludağ Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi'nde uzun yıllar tasavvuf hocalığı yapan Uludağ, Tasavvuf Terimleri Sözlüğü (1991, genişletilmiş baskı 2002), Hucvirî'nin Keşfü'l-Mahcûb çevirisi (1982), Kuşeyrî'nin Risâle'sinin çevirisi (1981), Tirmizî'nin Hatmü'l-Velâye çevirisi gibi temel klasik kaynakları Türkçeye kazandırdı. Onun çalışmalarıyla Türkçe tasavvuf terminolojisi standartlaştı.

Mahmut Erol Kılıç

Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi'nde tasavvuf profesörü olan Kılıç, akademik nitelikli çalışmaları geniş okuyucuya ulaştıran bir köprü-figürdür. Eserleri: Sûfî ve Şiir: Osmanlı Tasavvuf Şiirinin Poetikası (2008), Tasavvuf Düşüncesi (2014), Anadolu'nun Ruhu (2013), Hayatın Satır Araları (2015). İbn Arabi üzerine doktora tezi ile akademik kariyere başladı, sonra İstanbul Üniversitesi öğretim üyeliği yaptı, halen Marmara Üniversitesi'nde.

Ekrem Demirli

İbn Arabi uzmanlığıyla bilinen Demirli, Fusûs'ül-Hikem'in tam Türkçe çevirisi (2006), Fütûhât-ı Mekkiyye'nin 18 ciltlik çevirisi (2006-2019), Konevî'nin Vahdet-i Vücûd ve Esasları çevirisi gibi devasa projeleri tamamlayan akademisyendir. İstanbul Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi'nde tasavvuf profesörüdür. Onun çevirileriyle Türk akademik tasavvufu İbn Arabî külliyatına doğrudan erişim kazandı.

Hasan Kâmil Yılmaz

Marmara Üniversitesi'nde uzun yıllar tasavvuf hocalığı yapan, Diyanet İşleri Başkan Yardımcılığı görevini de üstlenen Yılmaz, Ana Hatlarıyla Tasavvuf ve Tarîkatler (1994) gibi eserlerle alanın temel ders kitaplarını oluşturdu.

Mevlevî Geleneğinin Uluslararası Boyutu

Mevlevî geleneği, modern dönemde Türkiye tasavvuf canlanmasının uluslararası vitrini olmuştur. Konya'daki yıllık Şeb-i Arûs törenleri (her yıl 7-17 Aralık) binlerce yabancı ziyaretçi çeker. Sema törenleri Avrupa, ABD, Japonya, Latin Amerika'ya kadar gösterilmektedir. UNESCO 2008'de Mevlevî Semâ Töreni'ni İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası listesine aldı.

Konya merkezli Uluslararası Mevlânâ Vakfı ve Mevlânâ Türbesi Müzesi ziyaretçi sayısı yıllık 2 milyonu aşar; bu, Mevlânâ'nın küresel kültürel ikon haline gelmesinin bir göstergesidir. Coleman Barks'ın İngilizce Rumi tercümeleri (Türkçe değil İngilizce küresel okuyucuya yönelik) Mevlânâ'yı ABD'de en çok satan şâirlerden biri yaptı.

Karşılaştırmalı Perspektif: Diğer Müslüman Toplumlarda Tasavvuf Canlanması

Türkiye'deki tasavvuf canlanması küresel bir bağlam içinde gerçekleşmiştir. Mark Sedgwick Sufism in the Modern World (2017) çalışmasında benzer canlanmaları tespit eder:

• Mısır: Kahire'de Şâzelî ve Burhâniyye tarîkatlarının modern devlet çerçevesinde sürdürdükleri faaliyet.
• Fas: Kraliyet himayesinde Bûdşîşiyye, Tîcâniyye gibi tarîkatların kurumsal varlığı.
• Pakistan: Çiştî ve Nakşibendî silsilelerinin akademik-yayın faaliyetleri (Ahmed Faruqi Sirhindî külliyatı).
• Endonezya: Kadirîlik, Nakşibendîliğin pesantren (medrese) sistemleri içinde yaşaması.
• Batı Avrupa ve ABD: Inayat Khan (Sufi Order International), Bawa Muhaiyaddeen (Bawa Muhaiyaddeen Fellowship), Pîr Vilâyat İnâyat Han, Şeyh Nâzım el-Hakkânî (Nakşibendî-Hakkânî silsilesi) gibi figürler aracılığıyla tasavvufun Batı'ya açılımı.

Türkiye'nin bu küresel canlanmadaki özgün katkısı: Akademik-üniversite kürsüsünde tasavvufun kurumsallaşması, Mevlevî geleneğinin folklorik-kültürel çerçevede uluslararası tanınmasıdır.

Şehir Tasavvufu ve Genç Kuşak

2010'lardan itibaren özellikle İstanbul, Ankara, Bursa, İzmir gibi büyük şehirlerde genç şehirli kuşak tasavvufla iletişim kurma biçimi değişti:

• Üniversite tasavvuf kulüpleri: Boğaziçi, ODTÜ, İstanbul Üniversitesi, Marmara, İhsan Doğramacı Bilkent gibi üniversitelerde Mesnevi okumaları, İbn Arabi çalışma grupları.
• Sema törenleri: Sadece kültürel etkinlik değil, manevi pratik olarak da katılım.
• Online sohbet meclisleri: YouTube üzerinden Ekrem Demirli'nin Fusûs derslerinin yüzbinlerce izlenmesi.
• Yayın okuma kültürü: Genç okuyucunun Mesnevi, Fusus, Yûnus dîvânı gibi metinlere bireysel-okur olarak yaklaşması.

Bu, 1925 sonrası informel-aile kanallarından farklı, daha bireysel-kültürel bir tasavvuf yaklaşımıdır.

Mûsikî ve Estetik Boyut

Tasavvufî mûsikî modern canlanmanın belki en görünür kanalıdır:

• İlâhî ve na't ekipleri: Diyanet TV, TRT, özel radyolarda yer alır.
• Klasik Türk mûsikîsi tasavvuf repertuarı: Münîr Nureddin Selçuk, Bekir Sıdkı Sezgin, Kani Karaca, Mehmet Kemiksiz gibi sanatçılar Mevlevî ayîn-i şerîflerini ve genel tasavvufî mûsikîyi seslendirdi.
• Modern formlar: Mercan Dede gibi sanatçıların Mevlevî-elektronik füzyonları.
• Konya Mistik Müzik Festivali: Yıllık uluslararası tasavvufî mûsikî buluşması.

Tartışmalar

Modern Türkiye tasavvuf canlanmasının kendine has tartışma alanları:

1. "Otantiklik": Tarîkat-kurumsal yapı olmaksızın yapılan tasavvuf öğreniminin geleneksel mürşid-mürid ilişkisini ne kadar koruduğu meselesi.
2. "Akademisizasyon": Tasavvufun kürsü-pratiği haline gelmesinin pratik-manevi boyutu nasıl etkilediği.
3. "Kültürelleşme": Sema gibi pratiklerin folklorik gösteri biçiminde sunulmasının manevi içeriği aşındırıp aşındırmadığı.
4. Çeviri-doğruluğu: Klasik tasavvuf metinlerinin modern Türkçeye çevrilmesinde anlamsal kayıpların tartışılması.

Mahmut Erol Kılıç Tasavvuf Düşüncesi'nde (2014) bu meseleleri ele alır ve şu görüşü savunur: modern Türkiye tasavvufu, tarihsel tekke-modeli ile bireysel-kitap-temelli model arasında bir geçiş formu geliştirmektedir; bunun avantajları (geniş erişim, akademik derinlik) ve riskleri (silsile-aktarımının zayıflaması) birlikte değerlendirilmelidir.

İstanbul Tasavvuf Coğrafyası: Çevre ve Mekânlar

Modern Türkiye tasavvuf canlanmasının kalbi İstanbul'dur. Şehirde farklı tasavvuf-eğilimli çevrelerin oluşturduğu bir manevi-kültürel coğrafya gelişti:

Eyüp - Üsküdar - Beylerbeyi Hattı

Bu hat boyunca klasik İstanbul tasavvuf kültürü canlandırıldı:

• Eyüp Sultan Türbesi: Sahabe-i Kirâm'dan Ebû Eyyûb el-Ensârî'nin türbesi; Pazartesi-Perşembe günleri yoğun ziyaret, zikir meclisleri.
• Aziz Mahmud Hüdâyî Türbesi (Üsküdar): Celvetî tarîkatının pîri; cuma günleri yoğun ziyaret. Çevresinde Hüdâyî Vakfı kuruldu.
• Karacaahmet Mezarlığı: İstanbul'un en büyük tarihi mezarlığı; pek çok tasavvuf büyüğünün medfun olduğu yer.
• Beylerbeyi: Yahya Kemal'in Boğaziçi tasavvuf kültürünü işlediği semt.

Fatih - Beyazıt - Sirkeci Hattı

Entelektüel-akademik tasavvuf merkezleri:

• İSAM (İslâm Araştırmaları Merkezi): Bağlarbaşı'nda Türkiye Diyanet Vakfı bünyesinde. İslâm Ansiklopedisi projesinin merkezi.
• İstanbul Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi: Ekrem Demirli ve diğer tasavvuf akademisyenlerinin görev yaptığı kurum.
• Süleymaniye Câmii çevresi: Tarihi medreseler ve kütüphaneler bölgesi.
• Sahaflar Çarşısı: Eski tasavvuf eserleri için klasik mekân.

Erenköy - Çamlıca - Bağdat Caddesi Hattı

Kentsel-modern tasavvuf çevreleri:

• Erenköy çevresi: Mahmud Sâmi Ramazânoğlu silsilesinin önemli toplanma noktası.
• Çamlıca: Akademik-entelektüel kanaat önderlerinin oturduğu bölge.
• Bağdat Caddesi: Modern şehir-tasavvufunun en kentleşmiş yüzü.

Bu üç-bölgeli yapı, modern Türkiye tasavvufunun klasik-aksiyel + akademik-entelektüel + modern-kentsel üç-boyutlu karakterini yansıtır.

Bursa: Osmanlı'nın Manevi Eski Başkenti

Bursa, modern tasavvuf canlanmasında özel bir konuma sahiptir:

• Üftâde-Emir Sultan Bölgesi: Hüdâyî'nin mürşidi Üftâde Hazretleri ve Emir Sultan türbeleri.
• Bursa Uludağ Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi: Süleyman Uludağ'ın uzun yıllar görev yaptığı, Türkiye'de tasavvuf-akademisinin en güçlü merkezlerinden.
• Yeşil Türbe ve Yeşil Câmi Çevresi: Osmanlı erken-dönem tasavvuf-mimarisinin başyapıtı.
• İsmail Hakkı Bursevî (1653-1725) ve Celvetîlik: Klasik Bursa tasavvufunun temelleri.

Bursa Akademisi, İbn Arabi ve vahdet-i vücûd çalışmaları konusunda Süleyman Uludağ'ın halefi nesil tarafından sürdürülmektedir.

Konya: Mevlevî Merkezi

Konya, Mevlevî geleneğinin manevi başkenti olarak modern dönemde özel bir konuma sahip:

• Mevlânâ Müzesi: 1926'dan itibaren. Yıllık 2 milyondan fazla ziyaretçi.
• Şeb-i Arûs Törenleri (7-17 Aralık): Uluslararası katılımla yıllık Sema festivali.
• Konya Mistik Müzik Festivali: Eylül ayında, dünya tasavvufî mûsikîsinin buluşma noktası.
• Mevlânâ Üniversitesi (kuruluş 2009) ve sonraki Konya üniversiteleri: Mevlevî akademik çalışmaları.
• Selçuk Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi: Mevlânâ üzerine akademik araştırma merkezi.
• Uluslararası Mevlânâ Vakfı: Mevlevî kültürel-kurumsal faaliyetleri.

Konya bu çerçevede sadece bir Türkiye-merkezi değil, küresel Mevlevî kültürünün merkezi rolünü üstlenmiştir.

Klasik Metinlerin Yeniden-Hayata Geçirilmesi

Modern Türkiye tasavvuf canlanmasının belki en somut göstergesi, klasik tasavvuf metinlerinin modern Türkçeye sistemli çevirileridir. Bu projenin önemli aşamaları:

İbn Arabî Külliyatı

Ekrem Demirli'nin İstanbul Üniversitesi'ndeki çalışmaları ile İbn Arabi külliyatı sistematik şekilde Türkçeye kazandırıldı:

• Fusûs'ül-Hikem (2006): Tam ve şerhli Türkçe çeviri.
• Fütûhât-ı Mekkiyye (2006-2019, 18 cilt): İslâm tasavvufunun en kapsamlı eseri; Türkçe akademik kaliteyle çeviri.
• Konevî Külliyatı: Sadrettin Konevî'nin (İbn Arabî'nin halifesi) eserleri.
• Cendî, Kayserî, Bali Efendi şerhleri: Fusûs şerh-geleneğinin Türkçe yayını.

Bu, dünya genelinde İbn Arabî külliyatının en kapsamlı modern-dil çevirilerinden biridir; İngilizce'de bile Fütûhât tam tercümesi yoktur (William Chittick ve Stephen Hirtenstein gibi akademisyenler kısmi tercümeler yaptılar).

Mesnevî Tercümeleri

Mesnevi'nin Türkçeye birden fazla çevirisi modern dönemde gerçekleşti:

• Veled İzbudak Çevirisi (1942-1946, 6 cilt): Akademik-edebî tercüme.
• Şefik Can Çevirisi (2001, 6 cilt): Tahir'ül Mevlevî'nin başlattığı şerh-tercüme projesinin tamamlanması.
• Adnan Karaismailoğlu Çevirisi: Kırıkkale Üniversitesi'nden akademik çeviri.
• Hicabi Kırlangıç Çevirisi: Yeni akademik tercüme.

Mevlânâ'nın diğer eserleri (Fîhi Mâ Fîh, Mecâlis-i Seb'a, Mektûbât) da Türkçeye kazandırıldı.

Kuşeyrî ve Hücvirî Klasikleri

Süleyman Uludağ'ın çevirileri:

• Kuşeyrî Risâlesi (1981): Klasik tasavvuf el-kitabı.
• Keşfu'l-Mahcûb (1982): Hücvirî'nin Farsça ilk büyük tasavvuf eseri.

Bu iki klasik, erken klasik tasavvufun temel-eserleri olarak Türkçe akademik literatüründe artık kolayca erişilebilir.

Anadolu Tasavvufu Klasikleri

• Yûnus Emre Dîvânı: Mustafa Tatçı ve diğer akademisyenlerin eleştirel basımları.
• Niyâzî-i Mısrî Dîvânı: Kenan Erdoğan ve diğer akademisyen-çevirmenlerin yayını.
• Eşrefoğlu Rûmî Dîvânı: Mustafa Güneş yayını.
• Hacı Bayrâm-ı Velî ve Sünbül Sinan Külliyatı: Çeşitli akademik basımlar.
• Aziz Mahmud Hüdâyî Eserleri: Tasavvufî sohbetler, ilâhîler.

Hindistan-İran Tasavvufu

• İmam Rabbânî Mektûbât: Türkçe seçme tercümeler.
• Mevlâna Hâlid-i Bağdâdî: Eserleri ve mektubları.
• Şâh Veliyullâh ed-Dehlevî: Bazı eserleri.

Akademik Konferanslar ve Etkinlikler

Modern Türkiye tasavvuf canlanması yoğun bir akademik konferans-faaliyeti içerir:

• Uluslararası Mevlânâ Sempozyumu: Yıllık, Konya'da düzenlenen.
• İbn Arabî Sempozyumu: İstanbul Üniversitesi ve diğer üniversitelerde düzenlenen.
• Yûnus Emre Sempozyumu: 2021 Yûnus Emre Yılı çerçevesinde yoğunlaşan akademik etkinlikler.
• Hacı Bektâş-ı Velî Sempozyumu: Hacıbektaş'ta yıllık.
• Türk Tasavvuf Tarihi Kongreleri: Çeşitli üniversitelerin koordinasyonunda.

Bu konferanslara hem Türk akademisyenler hem de uluslararası tasavvuf-araştırmacıları (William Chittick, Sachiko Murata, Carl Ernst, Annemarie Schimmel'in geç dönem öğrencileri vs.) katılıyor.

Tasavvufî Dergiler ve Yayın Organları

Modern dönemde tasavvufî yayın faaliyeti dergi-kanalı üzerinden de güçlendi:

• Tasavvuf: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi: 2000'lerden itibaren, akademik tasavvuf-çalışmalarının önemli yayın organı.
• Mevlevî Yolu: Konya merkezli yayın.
• Yeni Dünya Dergisi ve diğer kültürel-yayın çevreleri.

Sufî Sohbet Geleneğinin Modern Formları

Klasik şeyh-mürid sohbeti formunun modern dönüşümleri:

a) Akademik Ders-Konferans

Üniversite kürsüsünde tasavvuf hocalığı yapan akademisyenlerin (Mahmut Erol Kılıç, Ekrem Demirli, Mustafa Aşkar, Süleyman Derin, Reşat Öngören) düzenli dersleri; eski sohbet-meclisinin akademik formdaki tezahürü olarak değerlendirilebilir.

b) Online Sohbet ve Podcast

YouTube üzerinden Ekrem Demirli'nin Fusûs okumaları (yüzbinlerce takipçi), Mahmut Erol Kılıç'ın söyleşileri, çeşitli imamların online tasavvuf dersleri.

c) Tasavvuf Kitap Okuma Grupları

Üniversite kulüpleri, kültürel dernekler, hatta sosyal medya üzerinden organize edilen okuma grupları. Mesnevi, Fusus, Hücvirî, Kuşeyrî gibi metinlerin haftalık okuma programları.

d) Tasavvuf Sohbet Geceleri

Çeşitli kültür merkezlerinde, dernekler bünyesinde, vakıf-mekânlarında düzenlenen aylık-haftalık sohbet geceleri.

Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi ve Tasavvuf

TDV İslâm Ansiklopedisi (1988-2017, 44 cilt + ek-cilt), Türkiye'de tasavvuf alanında en kapsamlı akademik referans-çalışmasıdır. Bu ansiklopedinin tasavvuf maddeleri:

• Tarîkatlar: Mevlevilik, Nakshibendilik, Bektasilik, Kadirilik, Halvetilik, Rifâîlik, Sâdiyye, Mevleviyye, Çiştiyye, Sühreverdiyye gibi tarîkatların kapsamlı incelemeleri.
• Şahsiyetler: Mevlana Celaleddin Rumi, İbn Arabi, Haci Bektas Veli, Yunus Emre, Cüneyd-i Bağdâdî, Bayezid-i Bistâmî, İmâm Rabbânî, Hacı Bayrâm-ı Velî gibi yüzlerce sufî biyografisi.
• Kavramlar: Vahdet-i Vucud, Fena, Beka, Zikir, Sema, Marifetullâh, Tevhîd gibi temel tasavvufî kavramların detaylı maddeleri.
• Eserler: Mesnevi, Fusus, Fütûhât, Kûtu'l-Kulûb, İhyâ-i Ulûm, Avârifu'l-Maârif, Risâle-i Kuşeyrî gibi temel-eserlerin tanıtımları.

Bu projenin başında uzun yıllar Bekir Topaloğlu, Halil İnalcık ve diğer Türk akademik çevresinin önde gelen isimleri yer aldı. Tasavvuf maddelerinin pek çoğu Türkiye'deki tasavvuf akademisyenleri tarafından kaleme alındı: Süleyman Uludağ, Mustafa Kara, Hasan Kâmil Yılmaz, Süleyman Derin gibi.

İslâm Ansiklopedisi sonradan dijital ortama da taşındı (islamansiklopedisi.org.tr); böylece dünya genelinde Türkçe okuyan herkes için bedava erişilebilir bir tasavvuf referans-arşivi haline geldi.

Modern Sohbet-Türleri: Yeni Tasavvuf Pratiklerinin Doğuşu

Modern Türkiye tasavvufu, klasik formların yanı sıra yeni pratik-formlar da geliştirdi:

a) Kitap-Tabanlı Tasavvuf ("Kitap-İhsân" Yolu)

Kurumsal mürşid yokken, klasik tasavvuf kitaplarının rehberliğinde bireysel manevi-yolculuk: Mesnevi, Hikem-i Atâiyye, İhyâ-i Ulûm, Mektûbât-ı Rabbânî gibi metinlerin dikkatli-tasavvufî bir tutumla okunması. Bu, klasik şeyh-mürid silsilesinin kitap-aracılı modern uyarlamasıdır.

b) Sema-Konser İzleme: Estetik-Manevi Bir Pratik

Mevlevî Sema törenlerini izlemek, sadece bir kültürel gösteri değil, estetik-manevi bir pratik olarak yaşanır. Özellikle Konya Şeb-i Arûs törenlerinde binlerce kişinin sema-izleme deneyimi modern bir kollektif-tasavvuf formu sayılabilir.

c) Tasavvuf Felsefe-Düşünce Buluşmaları

Felsefi-akademik çevrelerde tasavvuf düşüncesinin felsefe ile diyalog-formları: Heidegger ve İbn Arabî, Schuon ve Mevlânâ, Eckhart ve Yûnus Emre karşılaştırmalı okumaları.

d) Kalp Egzersizi-Murâkabe Atölyeleri

Murâkabe (kalbi gözlem) pratiğinin meditasyon-stil atölyelerde sunulması; bazen seküler-mindfulness diliyle, bazen klasik tasavvufî dille.

Karşılaştırmalı: ABD ve Avrupa'da Türkiye-Kökenli Tasavvuf

Modern Türkiye tasavvuf canlanması küresel boyut da kazandı:

ABD Cerrâhî Halveti Tarîkatı

Muzaffer Özak Efendi (1916-1985) tarafından 1980'lerde New York'a getirilen Cerrâhî-Halvetî gelenek, Halveti-Jerrahi Order of America olarak Spring Valley'de faaliyet gösterir. Halefleri Tosun Bayrak (1926-2018), Lex Hixon (1941-1995), Şerefuddin Suudi vd. Üç haftalık periyotlarla zikir ve sohbet toplantıları, deveran zikri, klasik metinleri okuma.

Hakkânî-Nakşibendî Tarîkatı

Kıbrıslı Şeyh Nâzım el-Hakkânî (1922-2014) ve halefi Şeyh Hişâm Kabbânî, Türkiye-Kıbrıs kökenli Nakşibendî-Hâlidiyye silsilesinin uluslararası yayılımını sağladılar: ABD'de Sufî Yaşam Vakfı (Naqshbandi-Haqqani Sufi Order), İngiltere'de St. Anne's House (Londra), Almanya'da çeşitli merkezler.

Sufi Order International (Inayat Khan Mirası)

Inayat Khan (1882-1927) Hint-kökenli olsa da onun "Sufi Message" projesi modern Batı tasavvuf-anlayışını derinden etkilemiştir. Türkiye-kökenli geleneklerle organik bağlantı taşımaz, ama global tasavvuf çevresinin bir parçası.

Mevlevî Order of America

Konya Mevlevî geleneğinin halefi Celaleddin Çelebi (1926-1996) tarafından desteklenen ABD merkezli Mevlevî teşkilatları. Pittsburgh, Boston, San Francisco gibi şehirlerde Sema toplulukları.

Bu uluslararası kanal, Türkiye tasavvufunu lokal-Türkiye fenomeni olmaktan çıkartıp global manevi-kültürel ağın parçası haline getirdi.

Şehir Tasavvuf Sosyolojisi

Modern Türkiye'de tasavvufa ilgi sosyolojik açıdan incelendiğinde:

• Eğitim profili: Yüksek-eğitimli, üniversite mezunu kitle ağırlıkta.
• Yaş profili: Klasik beklentinin tersine, sadece yaşlılar değil; özellikle 25-45 yaş arası genç-orta yaş grupları yoğun ilgi gösteriyor.
• Cinsiyet profili: Klasik şeyh-mürşid kültürü erkek-ağırlıklıyken, modern Türkiye tasavvufu okuma-akademik kanalları üzerinden kadın katılımı son derece yüksek.
• Şehir-köy profili: Büyük şehirlerde (İstanbul, Ankara, İzmir, Bursa, Konya) en güçlü, ama küçük şehirlerde de yayılım var.
• Meslek profili: Eğitim, sağlık, hukuk, akademi, gazetecilik, sanatçı çevreleri özellikle ilgili.

Bu sosyolojik profil, klasik köy-tekke tasavvufundan belirgin şekilde farklı, modern-şehir orta sınıfının tasavvuf-anlayışını gösteriyor.

Tartışmalı Konular

Modern Türkiye tasavvuf canlanması içinde bazı temel sorular:

1. Geleneksel mürşid-mürid ilişkisi olmadan, salt kitap-tabanlı tasavvuf manevi-aktarımı sağlayabilir mi? Klasik tasavvufî görüşe göre kalp-aktarımı ("nazar-ı şefkat") olmadan tasavvuf tam değildir. Modern Türkiye'deki bireysel tasavvuf, bu "otantik aktarım" sorununu nasıl yanıtlar?

2. Akademisizasyon manevi içeriği aşındırır mı? Tasavvufun kürsü-pratiği olması, doğal-manevi yapısını kavramsal-soyut bir akademik çalışma alanına dönüştürmüş olabilir.

3. Folklorizasyon meselesi: Sema törenlerinin uluslararası kültürel turizm objesi haline gelmesi, manevi-pratik boyutunu ne ölçüde koruyor?

4. Yeniden-yorumlanan kavramlar: Vahdet-i Vucud, Fena, murâkabe gibi klasik kavramların modern Türk akademik çerçevesinde nasıl yeniden-yorumlandığı.

5. Karşılaştırmalı-yaklaşım: Tasavvufun Advaita Vedanta, Zen, Hesychasm, Karmelit mistisizmi gibi diğer geleneklerle karşılaştırmalı okunması, manevi öz-vurgu mu yoksa bireysel-seçmeci eklektisizm midir?

Manevi-Pratik Içerimler

Tüm bu tarihsel-akademik-kurumsal canlanmanın pratik-yaşamsal sonuçları:

• Klasik tasavvufî kavramlar (sabır, tevekkül, zikir, murâkabe, fena, beka, muhabbet) modern şehirli için yeniden anlamlandı.
• Mesnevi, Yûnus dîvânı, Hikem-i Atâiyye gibi metinler bireysel manevi-rehber olarak ev kütüphanelerine girdi.
• Tasavvufun ahlâkî-pedagojik boyutu (sabır, şükür, hilm, edep) modern şehir-stresine karşı bir manevi-pratik kaynağı oldu.
• Sema ve diğer estetik-manevi formlar stres-yönetimi ve manevi-iyilik çerçevesinde yorumlandı.
• Karşılaştırmalı tasavvuf çalışmaları, modern Türk bireyi için küresel manevi-gelenek bilincini geliştirdi.

Tasavvuf Eğitiminin Kurumsal Coğrafyası

Modern Türkiye'de tasavvuf eğitimi farklı kurumsal mekânlarda gerçekleşir:

a) İlâhiyat Fakülteleri

Türkiye'nin neredeyse her büyük şehrinde İlâhiyat Fakültesi bulunur (Marmara, İstanbul, Ankara, Uludağ, Selçuk, Erciyes, 9 Eylül, Atatürk, Karadeniz Teknik, Necmettin Erbakan vb.). Hepsinin müfredatında Tasavvuf ve Tasavvuf Tarihi zorunlu dersleri vardır. Bu, modern Türkiye'de tasavvufî bilginin akademik kurumsal aktarımının en geniş kanalıdır.

b) İmam-Hatip Liseleri

Orta eğitim düzeyinde İmam-Hatip Liselerinde tasavvuf-temelli klasik metinler okutulur: Mesnevi, Yunus Emre dîvânı, klasik tasavvuf-şâirleri. Bu, lise yaşında tasavvufla tanışma kanalıdır.

c) Kur'an Kursları

Diyanet kurumlarına bağlı Kur'an Kursları'nda bazı yerlerde tasavvuf-temelli klasik metinler de okunur, klasik ilâhî repertuarı öğretilir.

d) Vakıflar ve Kültür Merkezleri

Türkiye Diyanet Vakfı (TDV), İslâmî Araştırmalar Merkezi (İSAM), Mevlânâ Vakfı (Konya), Hüdâyî Vakfı (Üsküdar), İlim Yayma Vakfı, İslâmî İlimler Araştırma Vakfı gibi sivil kurumlar tasavvuf-eğitimi ve yayın faaliyetlerinin önemli odaklarıdır.

e) Tasavvuf Kursları ve Seminerleri

Çeşitli vakıflar ve kültür merkezleri 8-12 haftalık tasavvuf-giriş kursları, Mesnevi okuma seminerleri, İbn Arabî çalışma grupları organize ediyor.

f) Online Eğitim

2020 sonrası özellikle ivmelenen dijital-tasavvuf eğitimi: YouTube ders-serileri, online Mesnevî halkaları, Zoom üzerinden seminerler, web-tabanlı tasavvuf akademileri.

Bu çoğul-kurumsal yapı, tasavvuf-bilgisinin Türkiye'de belirli bir kuruma değil, geniş bir kurumsal coğrafyaya dağıtılmış bir bilgi-aktarım hattı oluşturduğunu gösterir.

Tasavvufî Pratiğin Kavramsal-Pedagojik Çerçeveleri

Modern Türkiye tasavvufunun bir yenilik-boyutu, klasik tasavvufî pratiklerin pedagojik-kavramsal çerçevelerde sunulmasıdır:

a) Murâkabe Pratiği

Klasik tasavvufî murâkabe (kalbi gözlem) pratiği modern dönemde:

• Klasik form: Şeyh-rehberliğinde, belirli bir yer-mekânda, belirli bir süre (genellikle 40 gün halvet veya günlük belirli vakitlerde).
• Pedagojik form: Akademik konferans, atölye, kitap-rehber eşliğinde 15-30 dakikalık günlük pratikler.
• Karşılaştırmalı form: Budist meditasyon, hindu yoga pratikleri ile karşılaştırmalı sunumlar.

Bu, klasik formun demokratikleşmesi, ama aynı zamanda derinleşmeden geniş yayılmasıdır.

b) Zikir Pratiği

Zikir (Allah'ı anma):

• Klasik tarîkat-spesifik formları: Mevlevî dâir-i sema, Nakşibendî hâfî zikir, Halvetî-Cerrâhî deveran, Kadirî sesli zikir.
• Modern bireysel uyarlama: Tesbih çekerek belirli sayılarda zikir (33, 99, 100, 1000), günlük belirli zaman dilimlerinde.
• Tasavvuf-rehberli zikir kitapları: "Esmâ Çalışmaları", "99 İsmin Manevi Anlamları" gibi yayınlar.

c) Sohbet Pratiği

Sohbet (manevi-konuşma):

• Klasik form: Şeyh ev veya tekke meclisinde.
• Modern formlar: Akademik konferanslar, online ders-serileri, kitap-okuma grupları, podcast.

d) Kitap-Okuma Pratiği

Mesnevi, Fusus, Hikem-i Atâiyye gibi metinlerin manevi-okuma olarak yaklaşılması; sıradan okuma değil, tefekkür ve kalp-le birlikte okuma.

Tasavvufî Hayat-Felsefesinin Modern Topluma Etkisi

Modern Türkiye'de tasavvuf, sadece bir manevi-dini gelenek olarak değil, aynı zamanda bir hayat-felsefesi olarak da yer buluyor:

a) İş ve Meslek Hayatında

Mahmut Erol Kılıç ve Hayreddin Karaman gibi yazarların eserlerinde tasavvufî ilkelerin (sabır, tevekkül, hilm, edep, doğruluk) meslek-iş hayatına uygulanma boyutu ele alınıyor.

b) Aile ve İlişkiler

Mevlânâ'nın "sevgi-merkezli" öğretisi, modern Türk ailesinde eş-çocuk ilişkileri için bir manevi rehber olarak okunuyor.

c) Stres-Yönetimi ve Manevi-Sağlık

Tasavvufî pratiklerin (zikir, murâkabe, dua, oruç) modern stres-yönetimi ve manevi-iyilik (well-being) çerçevesinde sunulması.

d) Sanat ve Estetik

Sema, hat sanatı, tezhip, ney-mûsikîsi gibi tasavvufî estetik formlar modern Türk sanat-kültüründe canlı yer almaya devam ediyor. Devlet Konservatuvarları, Mimar Sinan Üniversitesi gibi kurumlar bu sanat-formlarının akademik aktarımını sağlıyor.

e) Çevre ve Doğa

İslâm tasavvufunun "varlık-sevgisi" ve doğa-sevgisi boyutu modern çevreci-manevi söyleme dâhil ediliyor.

Tasavvufun Disiplinler-Arası Diyaloğu

Modern Türkiye'de tasavvuf çeşitli disiplinlerle diyaloğa girdi:

a) Felsefe ile

İbn Arabî'nin vahdet-i vücûd öğretisi modern Türk felsefe-akademisinde Spinoza, Hegel, Heidegger gibi figürlerle karşılaştırmalı okunuyor. İhsan Fazlıoğlu, Tahir Uluç gibi düşünürlerin çalışmaları.

b) Psikoloji ile

Klasik tasavvufî kavramların (nefs, kalp, ruh) modern psikoloji ile karşılaştırılması. Erol Göka, Kemal Sayar gibi psikiyatrist-yazarların eserleri.

c) Sosyoloji ile

Brian Silverstein, Ali Yaman gibi sosyologların tasavvuf-grupları-örgütlenmeleri üzerine alan-çalışmaları.

d) Edebiyat ile

Klasik tasavvuf-şiiri modern Türk edebiyat-eleştirisinde, edebiyat-tarihinde merkez konumda. Tâhirü'l-Mevlevî, Walter Andrews, Mustafa İsen, Kemal Yavuz gibi araştırmacılar.

e) Müzik ile

Klasik Türk mûsikîsi (özellikle Mevlevî ayîn-i şerîfleri, ilâhîler, gazeller) ile tasavvufun derin bağlantısı modern müzikoloji çalışmaları.

f) Karşılaştırmalı Din ile

Tasavvufun Advaita Vedanta, Zen, Karmelit mistisizm, Kabbalah, Budist meditasyon gibi diğer mistik geleneklerle karşılaştırılması. Mahmut Erol Kılıç, Anthony Gergerley, James Cutsinger gibi yazarların çalışmaları.

Tasavvufî Tabi'at: Modern Türkiye Bağlamında

Genel bir tablo olarak, modern Türkiye tasavvufu şu özellikleri taşır:

• Kurumsal: Kısmî: Resmî tarîkat yapısı yok ama vakıflar, dernekler, üniversite bölümleri var.
• Aktarımsal: Karma: Hem klasik şeyh-mürid (kanaat-önderi formunda) hem kitap-temelli bireysel öğrenim.
• Pedagojik: Çoğul: Akademik ders, kitap okuma, sohbet meclisi, online video, atölye-çalışma.
• Coğrafi: Şehir-merkezli: Büyük şehirlerde yoğun, küçük şehir-köylerde ev tasavvufu olarak.
• Demografik: Geniş profil: Üst-orta sınıf, eğitimli, 25-55 yaş aralığı yoğun.
• Estetik: Yoğun: Sema, ilâhî, klasik tasavvuf-şiiri, hat-tezhip.
• Karşılaştırmalı: Açık: Diğer mistik gelenekler ile diyalog vurgusu.
• Küresel: Genişleyen: ABD, Avrupa, Asya'da Türkiye-kökenli tasavvuf hattları.

Önemli Çağdaş Mevlânâ Yorumcuları

Modern Türkiye tasavvuf canlanmasında Mevlânâ-yorumculuğu özel bir yer tutar. Her yorumcunun kendi vurgusu ve okuyucu-kitlesi var:

a) Abdülbâki Gölpınarlı (1900-1982)

Akademik-filolojik yaklaşımıyla bilinir. Mevlânâ Celâleddin (1951), Mevlânâ'dan Sonra Mevlevîlik (1953), Mevlevî Âdâb ve Erkânı (1963), Mesnevî ve Şerhi gibi eserleri Türkiye'deki ciddi Mevlânâ-akademisinin temel kaynaklarıdır.

b) Tahir'ül Mevlevî (1877-1951)

Mevlevî silsilesinden gelen, klasik Mevlânâ-şârihi. Şerh-i Mesnevi (Şefik Can tarafından tamamlanan 6 ciltlik şerh) Türkçe Mesnevî-şerhleri arasında en kapsamlı çalışmalardan biridir.

c) Şefik Can (1909-2005)

Tahir'ül Mevlevî'nin halefi. Mesnevi Tercümesi (6 cilt), Mevlana Hayatı ve Şahsiyeti, Fikirleri, Eserlerinden Seçmeler. Hem akademik hem de geniş okuyucu kitlesine yönelik eserler.

d) Ahmed Avni Konuk (1868-1938)

İbn Arabî ve Mevlânâ uzmanı. Mesnevî-i Şerîf Şerhi (13 cilt, vefatından sonra yayınlandı). Klasik Osmanlı şerh-geleneğinin son büyük temsilcisi.

e) Adnan Karaismailoğlu

Kırıkkale Üniversitesi'nden Mesnevî-tercümesi (2007). Modern akademik-filolojik tercüme.

f) Mahmut Erol Kılıç

Mevlânâ'nın felsefi-tasavvufî düşüncesini İbn Arabî sistemi içinde okur. Sufi ve Şiir (2008), Anadolu'nun Ruhu (2013) gibi eserlerle.

g) Dilek Tunalı, Hicabi Kırlangıç

Akademik-modern Mevlânâ çevirileri.

Bu farklı yorumcu kuşağı, modern Türkiye tasavvuf canlanmasında Mevlânâ üzerinden tasavvuf-eğitiminin çoğul-yorum kanallarını oluşturuyor.

İbn Arabî Etrafındaki Çağdaş Türk Akademisi

Diğer büyük tasavvuf-figürü İbn Arabi etrafında da Türkçe akademik bir tradisyon gelişti:

Ekrem Demirli

İstanbul Üniversitesi İlâhiyat'tan. İbn Arabî külliyatının Türkçe çevirilerinin başlıca uygulayıcısı: Fusûs'ül-Hikem (2006), Fütûhât-ı Mekkiyye (18 cilt, 2006-2019), Sadreddin Konevî külliyatı.

Mahmut Erol Kılıç

İbn Arabî üzerine doktora tezi (Marmara Üniversitesi). İbnü'l-Arabi'de Varlık ve Mertebeleri gibi çalışmalar.

Mustafa Tahralı

Fusûs'un erken Türkçe çevirileri. Vakit Yayınevi'nde yayınlanan çalışmalar.

Tahir Uluç

Konya Selçuk Üniversitesi'nden, İbn Arabî felsefesi üzerine akademik araştırmalar.

Mahmud Erol Kılıç Halefi Kuşak

Kılıç'ın doktora-öğrencileri ve İstanbul-Marmara-Ankara üniversitelerindeki diğer İbn Arabî araştırmacıları (Halil İbrahim Şimşek, Salih Çift, Hasan Hüseyin Sönmez vd.).

Bu, Türkçe akademik İbn Arabî çalışmalarını, dünya çapında en zengin akademik hatlardan biri yapıyor — İngilizce-akademik İbn Arabî çalışmaları (William Chittick, James Morris, Stephen Hirtenstein, Michel Chodkiewicz) ile yarışan bir Türkçe akademik birikim mevcut.

Tasavvuf-Yayıncılığın Profesyonelleşmesi

Modern Türkiye tasavvuf canlanmasının kurumsal bir göstergesi, tasavvuf-yayıncılığının profesyonelleşmesidir. Önemli yayınevleri ve özellikleri:

İSAM Yayınları

Türkiye Diyanet Vakfı bünyesinde. Akademik-referans nitelikli yayınlar. İslâm Ansiklopedisi'nin yayıncısı.

İnsan Yayınları

Modern Türk düşünce ve tasavvuf yayınlarının önemli yayınevi. Klasik ve modern eserleri birleştirir.

İz Yayıncılık

Klasik tasavvuf metinlerinin Türkçe çevirilerinin önemli yayınevlerinden biri.

Sufî Kitap

Doğrudan tasavvuf-eserlerinde uzmanlaşmış yayınevi. Çağdaş tasavvuf-yazını ile klasik metinlerin köprüsü.

Dergâh Yayınları

Klasik Türk-İslâm kültürü ve tasavvuf çalışmalarının önemli yayınevi. Akademik nitelikli.

Kitabevi-Litera

Felsefe-tasavvuf kavşağında yayınlar.

Hayykitap

Genç-okuyucuya yönelik tasavvuf-popüler kitapları.

Demos

Genel düşünce yayınlarında tasavvuf konularını da işliyor.

Bu yayınevi-haritasının çeşitliliği, modern Türkiye tasavvufunun çoğul-okuyucu-kitlesine ulaşabilen geniş bir kurumsal-altyapı kurduğunu gösterir: akademisyenden öğrenciye, klasik-okuyucudan modern-arayışçıya, Türkiye'deki okuyucudan diaspora-okuyucuya.

Tasavvuf-Yayıncılığında Önemli Çeviri Projeleri

Son iki on yılda gerçekleştirilen büyük çeviri projeleri:

• Fütûhât-ı Mekkiyye Türkçesi (18 cilt, 2006-2019, Ekrem Demirli): İslâm tasavvufunun en kapsamlı eserinin tam Türkçe çevirisi.
• Mektûbât-ı Rabbânî Türkçesi: İmam Rabbânî'nin temel eserinin Türkçeleştirilmesi.
• İhyâ-i Ulûm Türkçesi: Gazâlî'nin ana eserinin çeşitli yeni-Türkçe çevirileri.
• Avârifu'l-Maârif Türkçesi: Sühreverdî'nin sufî el-kitabının çevirileri.
• Kitâbü'l-Lümâ' Türkçesi: Serrâc'ın erken klasik tasavvuf-metninin Türkçeleştirilmesi.

Bu projelerin tamamı, kurumsal-tarîkat yapısı olmasa da Türkiye tasavvuf-okuyucusunun klasik metinlere doğrudan erişimini sağlamak amacıyla yürütülmüştür.

Modern Türk Tasavvufunun Küresel Ağdaki Yeri

Global manevi-akademik haritada modern Türkiye tasavvufunun yeri belirgindir. Birkaç eksende analiz edilebilir:

a) Akademik-Çeviri Üretimi

İngilizce dünyada Annemarie Schimmel (1922-2003) ve onun ardılları (William Chittick, Carl Ernst, Alexander Knysh, Mark Sedgwick) önemli bir tasavvuf-akademisi inşa ettiler. Türkiye'deki tasavvuf-akademisi (Süleyman Uludağ, Mahmut Erol Kılıç, Ekrem Demirli) bu uluslararası ağa dinamik bir katkı sağlıyor: Türkçe kaynaklara erişim, Anadolu tasavvuf-arşivlerinin çıkarılması, klasik Osmanlı şerh-geleneğinin modern dünyaya açılması.

b) Mevlevî Mirası ve UNESCO

2008'de Mevlevî Semâ Töreni'nin UNESCO İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası listesine alınması, Türkiye'nin küresel manevi-kültürel diplomasi alanındaki en önemli kazanımlarından biri olarak değerlendirilebilir. Konya merkezli Uluslararası Mevlânâ Vakfı bu mirasın temsilcisi.

c) Uluslararası Sufi Hareketleri ile Diyalog

Türkiye-kökenli akademisyenler ve düşünürler uluslararası tasavvuf-konferanslarında etkin: Muhyiddin Ibn Arabi Society konferansları (İngiltere-İspanya), International Mevlana Society, ABD-Kanada akademik tasavvuf-konferansları. Bu, Türkiye tasavvufunun küresel akademik-mistik network'e entegrasyonu anlamına geliyor.

d) Türkiye-Modeli Sufi Eğitimi

Kurumsal-tarîkat yapısı olmaksızın geniş bir kültürel-akademik tasavvuf eğitiminin geliştirildiği Türkiye modeli, küresel İslâm dünyasında ilginç bir örnek olarak inceleniyor. Endonezya, Malezya, hatta bazı Avrupa İslâm topluluklarının kurumsal-yapı tartışmalarında Türkiye-modeli referans alınabiliyor.

Bağlantılar

Bu süreç 1925 sonrası süreklilik notunun doğal devamıdır; modern-alevi-bektasi-canlanma ile birlikte modern Türkiye'nin geniş manevi-kültürel uyanışını oluşturur. Mevlânâ, İbn Arabî, Yûnus Emre üzerine ayrı notlar bu canlanmanın klasik dayanaklarını sunar.