Anadolu Halk Maneviyatı
Ahîlik
XIII-XV. yüzyıllar arasında Anadolu'da gelişen, esnaf-zanaatkâr örgütlenmesi ile sufî terbiyeyi birleştiren fütüvvet teşkilatı; Ahi Evran'ın liderliğinde Kırşehir merkezli bir manevî-iktisadî sistem.
Anadolu Halk ManeviyatıAlbastı (Al Karısı): Lohusayı Basan Varlık ve Kırklama Ritüelleri
Lohusayı ve yeni doğanı basan, kırmızıya bürünmüş Al Karısı: Türk-Altay kökenli Al ruhu, demir-iğne-kırmızı renk ve Kur'an ile korunma, kırk basması ve kırklama ritüelleri, Mezopotamya'nın Lamashtu'su ile çarpıcı paralellik ve lohusa psikozunun modern okuması.
Anadolu Halk ManeviyatıAlevî-Bektâşî Yolu
Anadolu heterodoks İslâm'ın iki ana kanadı: Alevîlik ve Bektâşîlik. Hz. Ali sevgisi, Ehl-i Beyt kültü, Dört Kapı Kırk Makam doktrini, Şia-Sufî-Türk sentezinin tarihsel ve doktriner çerçevesi.
Anadolu Halk ManeviyatıAlevîlik: Anadolu'nun İrfân Geleneği, Hak-Muhammed-Ali Yolu
Anadolu'nun halk maneviyatı: Hak-Muhammed-Ali sevgisi, Ehl-i Beyt'e vefâ, cem ve semah birliği, Dört Kapı bilgeliği ve Türkmen-şaman mîrası bir gönül yolunda buluşur.
Anadolu Halk ManeviyatıAnadolu İrfân Geleneği: Erenler, Hoşgörü ve Manevî Sentez
Anadolu'nun manevî-irfânî sentezi: Türkmen-şaman mirası, İslâmî tasavvuf ve yerli katmanların kaynaşması; gönül ekseni, hoşgörü ve birlikte yaşama vurgusuyla erenler geleneği.
Anadolu Halk ManeviyatıÂşık Edebiyatı
Anadolu'da saz eşliğinde icra edilen, halk irfanını ve tasavvufî öğretiyi sözlü gelenek içinde aktaran şâir-ozan geleneği; Pir Sultan'dan Âşık Veysel'e uzanan irfan damarı.
Anadolu Halk ManeviyatıAşûre Matemi (Muharrem Matemi)
Hz. Hüseyin'in Kerbelâ'daki şehâdetini anmak için Muharrem ayında — özellikle 10 Muharrem Aşûre günü — yapılan Şiî ve Anadolu Alevî-Bektaşî matem ritüellerinin bütünü; tâziye-tiyatro, latmiyye, sîne-zenî ve Anadolu Aşûre tatlısı geleneklerini içerir.
Anadolu Halk ManeviyatıBayrâmîlik (Hacı Bayram Velî Yolu)
Hacı Bayram Velî'nin Ankara'da kurduğu, Halvetî-Nakşibendî sentezi olan ve Akşemseddin başta olmak üzere Osmanlı'nın en etkili manevî kişiliklerini yetiştiren yerli Anadolu tarîkatı.
Anadolu Halk ManeviyatıCadı, Obur ve Büyücülük: Türk Halk İnancında Kötücül Varlıklar
Türk halk inancında 'cadı' kavramının iki yüzü: mezardan kalkıp kan/can emen obur-vampir ile büyü yapan kötücül kadın figürü; Balkan Türklerindeki cadı-vampir inancı, korunma ritüelleri ve Avrupa cadılığıyla karşılaştırma.
Anadolu Halk ManeviyatıCelvetîlik (Aziz Mahmud Hüdâyî Yolu)
Aziz Mahmud Hüdâyî'nin 16-17. yüzyıllarda Üsküdar'da kurduğu, Bayrâmîlikten doğan ve manevî disiplinle dünya hayatının birlikteliğini esas alan İstanbul-merkezli tarîkat.
Anadolu Halk ManeviyatıCem Ayini
Alevî-Bektâşî yolunun merkezî ibadet ve toplumsal ritüeli; on iki hizmetin gerçekleştirildiği, dâr-niyaz-sohbet-semah-lokma dizisiyle tamamlanan birlik meclisi.
Anadolu Halk ManeviyatıCemevi
Alevî-Bektâşî topluluğunun cem ibadetini icra ettiği geleneksel toplanma yeri; modern Türkiye'de hukukî statüsü tartışmalı, fakat tasavvufî olarak camiye karşı değil, yanında duran bir manevî mekândır.
Anadolu Halk ManeviyatıCin Çarpması, Musallat ve Rukye: İslâm'da Korunma ve Şifâ
Cin çarpması ve musallat inancının teolojik temelleri; sara-epilepsi ve ruhsal bozukluklarla tarihsel ilişkilendirme tartışması; rukye (Felak, Nâs, Âyetü'l-Kürsî), muska-hamail, hoca-üfürükçü pratiği, Anadolu'nun koruyucu nesneleri (demir, tuz, kurşun) ve modern psikiyatrik bakış ile şirk sınırı.
Anadolu Halk ManeviyatıDede Korkut Kitabı (Kitâb-ı Dedem Korkud)
15-16. yüzyılda yazıya geçirilen, Oğuz Türklerinin destani külliyatı; 12 hikâyede İslâm öncesi Türk mitolojisi ile tasavvuf sentezi gerçekleştirilir.
Anadolu Halk ManeviyatıDört Kapı Kırk Makam: Şerîat, Tarîkat, Mârifet, Hakîkat
Alevî-Bektâşî irfânının basamak öğretisi: dört kapı (Şerîat, Tarîkat, Mârifet, Hakîkat) ve kırk makâm boyunca kâmil insana uzanan içsel yolculuk; Sufi makâmât ile karşılaştırma.
Anadolu Halk ManeviyatıErlik Han: Türk-Altay Mitolojisinde Yeraltı Egemeni
Türk-Altay mitolojisinde yeraltının ve ölüler diyarının egemeni Erlik Han: Ülgen'in karşıtı olarak yaratılış mitindeki yeri, kara iyeler, şamanın yeraltına inişi ve düalist okumanın sınırları.
Anadolu Halk ManeviyatıGulyabani: Çöl ve Issızlığın Şekil Değiştiren Varlığı
Arapça gûl'den Anadolu gulyabanisine uzanan şekil değiştiren bir varlık: ıssız yol, mezarlık ve gecenin tekinsizliğiyle örülen tasviri, İslâm cin türlerinden gûl ile bağı, Hüseyin Rahmi Gürpınar'ın romanıyla edebî dönüşümü ve folklordaki sınır-bekçisi işlevi.
Anadolu Halk ManeviyatıHak-Muhammed-Ali: Alevî-Bektâşî İrfânında Manevî Birlik
Alevî-Bektâşî gönlünün merkezindeki üçleme, bir sevgi ve birlik sembolü olarak: nûr sembolizmi, Ehl-i Beyt sevgisi, Vahdet-i Vücûd ve 'Enel Hak' yankılarıyla fenomenolojik bir okuma.
Anadolu Halk ManeviyatıHalk Hekimliği (Anadolu)
Anadolu'da ocaklı şifâcılar, dualı tedavi, bitkisel ilaçlar ve nazar-tılsım pratiklerini barındıran; Tıbb-ı Nebevî ile İslâm-öncesi şamanik mirasın sentezinden doğmuş halk şifâ geleneği.
Anadolu Halk ManeviyatıHıdırellez
6 Mayıs'ta kutlanan, Hızır ve İlyas peygamberlerin yılda bir gün yeryüzünde buluştuğuna inanılan Anadolu bahar bayramı; dilek-niyet, su ve ateş ritüelleriyle örülmüş halk maneviyatı pratiğidir.
Anadolu Halk Maneviyatıİye: Türk İnancında Yer-Su Koruyucu Ruhları
Eski Türk inancında her mekânın, suyun ve nesnenin 'sahibi' sayılan iye (ee) ruhları: yer-su kültü, ev-su-dağ-ocak iyeleri, saçı ve izin âdâbı, doğaya içkin ruh anlayışı, Japon kami ile paralellikleri ve İslâm sonrası dönüşümü.
Anadolu Halk ManeviyatıKara Koncolos (Karakoncolos): Zemheri Karanlığının Varlığı
Zemheri soğuğunun (Aralık-Ocak) varlığı karakoncolos: ıssız kış gecelerinde beliren tasviri, yolcuya sual sorup yanlış cevap vereni çarpan motifi, Karadeniz ve Balkanlar'daki yaygınlığı, Yunan kallikantzaros ile akrabalığı ve kış-karanlık varlığı arketipi içindeki yeri.
Anadolu Halk ManeviyatıKaracaoğlan
17. yüzyıl Anadolu halk şairi; aşk, doğa ve gurbet temalarını halk-tasavvuf sentezi içinde işleyen, Yunus Emre çizgisinin lâik-mistik karşı kutbu.
Anadolu Halk ManeviyatıKazak ve Kırgız Halk-Tasavvuf Sentezi
Kazak ve Kırgız bozkır kültüründe Yesevî tasavvuf mirası, şamanik halk dini ve sözlü gelenek (bahşı, aksakal) üzerinden gelişen halk-tasavvuf sentezi; Anadolu Alevî-Bektâşî yapısıyla karşılaştırma.
Anadolu Halk ManeviyatıKöroğlu Destanı
16. yüzyıl Anadolu halk destanı; haksızlığa uğramış ve dağa çıkmış bir kahramanın zalim beylere karşı verdiği mücadele. Adalet temasını manevi-toplumsal bir vahiye dönüştüren epik anlatı.
Anadolu Halk ManeviyatıMevlid ve Kandiller
Anadolu-Osmanlı halk dindarlığının iki temel halkası: Hz. Muhammed'in doğumunu kutlama (Mevlid) ve İslâm takvimindeki kutsal geceler (Kandiller); Süleyman Çelebi'nin Mevlid-i Şerîf'inin etrafında şekillenmiş popüler-mistik bir tradisyon.
Anadolu Halk ManeviyatıModern Alevî-Bektâşî Canlanması (1990'lar - Bugün)
1990'lardan itibaren Türkiye ve Almanya başta olmak üzere Avrupa diasporasında Alevî-Bektâşî geleneğinin cemevi yapılaşması, akademik temsil, kültürel-kurumsal uyanış süreci.
Anadolu Halk ManeviyatıModern Türkiye'de Tasavvufî Canlanma (1950'lerden Bugüne)
1950'lerden 2020'lere uzanan dönemde tasavvuf yayınları, akademik çalışmalar, Diyanet bünyesinde tasavvuf eğitimi ve uluslararası Mevlânâ etkinlikleri üzerinden Türkiye'de tasavvufî kültürün geniş bir canlanma süreci.
Anadolu Halk ManeviyatıMusâhiplik: Alevî Yolunda Manevî Kardeşlik Kurumu
Alevî-Bektâşî yolunda kan bağı dışında, cemde ikrârla kurulan ömür boyu sürecek manevî kardeşlik kurumu; Hz. Muhammed-Ali muâhâtına dayanan, 'dört can bir baş' felsefesiyle iki aileyi birleştiren yol kardeşliği.
Anadolu Halk ManeviyatıNasreddîn Hoca
13. yüzyıl Anadolu'sunun halk bilgesi; fıkraları aracılığıyla manevi-toplumsal eleştiriyi mizahla harmanlayan, sufi mecazla beslenmiş bir hikmet sembolü.
Anadolu Halk ManeviyatıNazar Değmesi
Anadolu halk inancında bakışın yıkıcı manevi etkisi; mavi boncuk ve nazarlıkla def edilen kötü göz inancı. Akdeniz–Yakındoğu–Hindistan ekseninde paylaşılan evrensel bir motif.
Anadolu Halk ManeviyatıNevrûz
21 Mart bahar gündönümünde kutlanan, Pers ve Türk-İslâm dünyasının yeni yıl bayramı; Alevî-Bektâşî kültüründe Hz. Ali'nin doğumu ve Hz. Muhammed ile Ali'nin kardeşlik ahdi günü olarak özel anlam kazanmıştır.
Anadolu Halk ManeviyatıOn İki Hizmet: Cem Ayininin Manevî Görevleri
Cem ayininde cemaat içinden seçilmiş on iki görevlinin (dede, rehber, gözcü, zâkir, sakka, süpürgeci...) yürüttüğü kutsal vazifeler dizisi; her hizmet On İki İmâm'dan birini temsil eden kolektif liturjik düzen.
Anadolu Halk ManeviyatıOsmanlı Tekke-Zâviye Sistemi
Osmanlı Devleti'nin altı asır boyunca manevî, sosyal ve eğitsel hayatını şekillendiren tekke ve zâviye kurumlarının yapısı, tarîkat çoğulluğu ve vakıf temelli iktisadî modeli.
Anadolu Halk ManeviyatıPeri: Türk-İran Folklorunda Dişil Doğaüstü Varlık
Avesta'daki kötücül pairika'dan İslâm sonrası güzeller güzeli perîye uzanan dişil varlık: iyi ve kötü periler, peri padişahı ve peri kızları, periye karışma ve peri çarpması, su başı ve pınar perileri, cin ile peri arasındaki ince ayrım ve masal-halk hikâyesi geleneğindeki merkezî yeri.
Anadolu Halk ManeviyatıPir Sultan Abdal
16. yüzyıl Sivas-Banaz'lı Alevî-Bektâşî halk şâiri; Şah Hatâyî'ye bağlı, Hızır Paşa tarafından idam edilen, direniş ve mânevî hakikatin sembolü olmuş yedi-âşığın başı.
Anadolu Halk ManeviyatıSemah Ayini
Alevî-Bektâşî ceminin müzik-hareket parçası; kadın-erkek canların saz eşliğinde dairesel-dönüşlü vecd dansı; Kırklar Meclisi'nin sembolik tekrarı.
Anadolu Halk ManeviyatıTekke ve Zâviyelerin Kapatılması (1925) ve Tasavvufî Geleneğin Sürekliliği
30 Kasım 1925'te tekke ve zâviyelerin kapatılmasıyla resmî kurumsal yapılarını yitiren tasavvufî tarîkatların informel-ailevî sohbet ağları üzerinden Anadolu'da kültürel sürekliliği koruma biçimleri.
Anadolu Halk ManeviyatıTepegöz: Dede Korkut'un Tek Gözlü Devi
Dede Korkut Kitabı'ndaki tek gözlü dev Tepegöz: peri kızı ile çobandan doğuşu, yenilmezliği, Basat'ın onu alt edişi ve Homeros'un Polyphemos'u ile çarpıcı koşutlukları üzerinden Türk destan geleneğinde dev motifinin incelenmesi.
Anadolu Halk ManeviyatıTürbe ve Yatır Ziyaret Kültürü
Anadolu velilerinin türbe ve yatırlarına yapılan ziyaretler; manevî etkisinin sürekliliğine inanılan ölmüş velilerle kurulan bedensel-ritüel iletişim ve dilek-niyet kültürü.
Anadolu Halk ManeviyatıUmay (Ana): Türk Mitolojisinde Koruyucu Dişil Ruh
Türk-Altay mitolojisinin koruyucu dişil ruhu Umay: doğumun, bebeğin ve loğusanın hâmisi; Tengri'nin dişil-besleyici yönü; Orhun yazıtlarında 'Umay tek' ifadesi, kuş ve ana imgesi, Albastı'nın karşıt-kutbu olan koruyucu güç ve günümüz Türk dünyasındaki izleri.
Anadolu Halk ManeviyatıYatır Kültürü
Anadolu'da velilerin türbe/mezar üzerinden sürdürdüğü manevi himmet geleneği. "Yatır himmetinde olur" inancı, ölmüş erenlerin yaşayan müminlerle süregelen ilişkisini ifade eden bir halk-tasavvuf sentezidir.