Panenteizm ve Panteizm: Hermetik Kozmoloji Karşılaştırması

“Tanrı her şeydir; ve her şeyi içeren O olduğu için her şeyi yapan da O'dur.” — Corpus Hermeticum, XII. Risale (Asclepius'a)

İki Sözcük, İki Kozmos

Felsefe ve din dili, Tanrı ile evren arasındaki ilişkiyi tarif ederken birbirine yakın görünen ama derinlemesine farklı iki kavrama başvurur: panteizm ve panenteizm. Yunanca kökleri neredeyse aynıdır — pan (her şey), theos (Tanrı) — fakat aralarına sıkışan tek bir hece, en (içinde), iki tümüyle ayrı kozmoloji üretir. Panteizm “her şey Tanrı'dır” (pan-theos) der; tanrısallığı evrenin toplamıyla özdeşleştirir, ötesinde hiçbir şey bırakmaz. Panenteizm ise “her şey Tanrı'nın içindedir” (pan-en-theos) der; evreni tanrısal olanın içine yerleştirir, ama tanrısal olanı evrenle tüketmez — Tanrı evrenden hem içkin hem aşkındır.

Bu ince ayrım, Batı ezoterizminin omurgasını oluşturan Hermetik geleneğin kalbinde yatar. Hermetik kozmolojinin temel sezgisi, yukarıdaki epigrafta görüldüğü gibi paradoksaldır: Tanrı her şeydir, fakat aynı zamanda her şeyin ötesindedir. “Panenteizm” terimini 1828'de Alman idealist filozof Karl Christian Friedrich Krause türetmiş olsa da, tanımladığı yapı çok daha eskidir; geç antik çağın Hermetik metinlerinde, Yeni-Platoncu emanasyon öğretisinde (Yeni-Platonculuk) ve İslâm tasavvufunun vahdet-i vücûd anlayışında zaten işlemektedir. Bu not, Hermetik kozmolojiyi merkeze alarak, onu bir yandan Stoacı panteizmden ayırır, öte yandan tasavvufun vahdet (birlik) ile tenzîh (Tanrı'yı yaratılmışlara benzemekten tenzih etme) arasında kurduğu hassas dengeyle karşılaştırır.

Hermetik Formül: “Her Şey Tanrı'da, Ama Tanrı Aşkın”

Corpus Hermeticum — MS 1.–3. yüzyıllarda İskenderiye'nin Yunanca-Mısırlı sentez ortamında derlenmiş on yedi risaleden oluşan külliyat — efsanevî bilge Hermes Trismegistos'a atfedilir. Bu metinlerin kozmolojisi tek bir ilkeye dayanmaz; içlerinde hem aşırı içkinci hem de keskin aşkıncı pasajlar yan yana durur. Bu görünürdeki çelişki, aslında Hermetik düşüncenin özünü oluşturan panenteist gerilimin ifadesidir.

Bir yanda, Tanrı'nın her şeyi kuşattığını söyleyen pasajlar vardır. XII. risalede “Tanrı her şeydir ve her şey O'ndandır” denir; Tanrı, varlığın hem kaynağı hem de içinde devindiği ortamdır. Asclepius diyaloğunda evren “ikinci tanrı” (secundus deus) olarak nitelenir — yani tanrısal hayatla canlı, ilahî aklın suretini taşıyan bir organizma. Bu, dünyayı ölü madde değil, tanrısal pneuma (soluk/ruh) ile dolu yaşayan bir bütün olarak gören organik bir kozmolojidir. Hermetik “Yukarıda nasılsa aşağıda da öyledir” ilkesi (Zümrüt Tablet), tam da bu içkinliği, makrokozmos ile mikrokozmos arasındaki tanrısal süreklilik fikrini özetler.

Öte yanda, aynı külliyat Tanrı'yı her türlü kavrayışın ötesine yerleştiren apofatik (olumsuzlamacı) bir dil de kullanır. Tanrı “adsızdır, daha doğrusu her addır, çünkü O Bir ve Her Şeydir”; O ne nicelik ne nitelikle sınırlanabilir, çünkü tüm nicelik ve niteliklerin kaynağıdır. Burada Tanrı, yarattığı evrenden ontolojik olarak farklı, onu aşan bir hakikattir. İşte Hermetik panenteizmin formülü buradan doğar: evren bütünüyle Tanrı'nın içinde devinir (içkinlik), ama Tanrı evrenle özdeş değildir, onu sonsuzca aşar (aşkınlık). Plotinos'un Enneadlar'ındaki Bir'in (to Hen) hem her şeyin kaynağı olup hem de her şeyin ötesinde, “varlığın bile ötesinde” (epekeina tes ousias) durması, bu Hermetik sezgiyle aynı kozmolojik mantığı paylaşır.

Stoacı Panteizm: İçkin Logos ve Maddeci Tanrı

Hermetik panenteizmin ne olduğunu en keskin biçimde, ne olmadığını göstererek anlayabiliriz. Bu karşı kutup, Stoacı panteizmdir. MÖ 3. yüzyılda Kıbrıslı Zenon'la başlayan, Khrysippos'la dizgeleşen ve Roma döneminde Seneca, Epiktetos ve Marcus Aurelius'la doruğa çıkan Stoa felsefesi, tanrısallığı evrenin maddesine içkin kılar — ve burada içkinlik, Hermetik anlamda değil, tam anlamıyla bir özdeşliğe varır.

Stoacılar için Tanrı, evreni dışarıdan yöneten aşkın bir akıl değildir; Tanrı, evrenin içindeki etkin ilkedir: kozmik Logos (akıl/söz), her şeye nüfuz eden ve onu düzenleyen ateşimsi soluk (pneuma). Stoacı fizikte iki ilke vardır — edilgen ilke (biçimsiz madde) ve etkin ilke (madde içinde işleyen Logos/Tanrı) — fakat bu ikisi de cisimseldir. Stoacılık katı bir maddecilik (cisimcilik) öğretisidir: var olan her şey cisimdir, Tanrı dâhil. Tanrı, evrenin tözüne karışmış, onu içeriden biçimlendiren ince bir ateştir; bu yüzden Seneca “Tanrı'nın gördüğün her şey, içinde bulunduğun her şey olduğunu” söyleyebilir (Doğa Araştırmaları). Burada evrenin dışında veya ötesinde hiçbir şey kalmaz. Tanrı = Kozmos. Bu, tam anlamıyla panteizmdir.

Hermetik kozmoloji ile Stoacı panteizm arasındaki fark, işte bu noktada belirginleşir. Her iki sistem de tanrısal bir içkinlikten söz eder; her ikisi de evreni pneuma ile dolu yaşayan bir bütün olarak görür. Ancak Stoacı için Tanrı evrenin toplamıdır ve onunla birlikte periyodik kozmik yangında (ekpyrosis) yanıp yeniden doğar — yani Tanrı, evrenin kaderine ontolojik olarak bağlıdır. Hermetik (ve Yeni-Platoncu) Tanrı ise evreni aşar, ondan etkilenmez, onun yokluğunda da var olur. Stoacı Tanrı içkindir ve sınırlıdır; Hermetik Tanrı içkindir ama sınırsız ve aşkındır. Bu yüzden Hermetik düşünce, evrenin tanrısallığını över ama onu “ikinci tanrı” diye niteleyerek hep bir mesafe korur — Stoacılığın asla yapmadığı bir mesafe.

Spinoza: Modern Panteizmin Sınır Taşı

Bu ayrımı modern çağda en berrak biçimde ortaya koyan figür, 17. yüzyılın büyük rasyonalisti Baruch Spinoza'dır. Ethica'sında Spinoza, “Deus sive Natura” (Tanrı ya da Doğa) formülüyle tanrısallığı tek bir sonsuz tözle özdeşleştirir; bu töz, sonsuz sıfatlarıyla (bizim bildiğimiz: düşünce ve uzam) kendini ifade eden, kendi nedeni olan biricik gerçekliktir. Spinoza'nın panteizmi, doğayı ikiye ayırır: natura naturans (yaratan/etkin doğa, yani töz ve sıfatları) ve natura naturata (yaratılan/edilgen doğa, yani tekil şeyler/kipler).

Spinoza'nın panteizm mi yoksa panenteizm mi olduğu, felsefe tarihinin tartışmalı sorularındandır. Geleneksel okuma onu panteist sayar: Tanrı'nın ötesinde hiçbir şey yoktur, her şey Tanrı'nın zorunlu bir ifadesidir. Ancak bazı yorumcular, Spinoza'nın tözünün sonsuzluğunun, tekil kipler toplamına indirgenemeyeceğine — yani tözün kiplerini aştığına — dikkat çekerek onu panenteizme yaklaştırır. Spinoza'yı bu nottaki spektrumda anlamlı kılan şey budur: o, Stoacı maddeci panteizm ile Hermetik aşkıncı panenteizm arasındaki sınır çizgisinde durur. Tıpkı Stoacılar gibi tanrısal bir zorunluluğu ve içkinliği savunur; ama Stoacıların aksine, tözünü cisimsel kılmaz ve onu düşünce sıfatıyla da donatır.

Vahdet-i Vücûd: İslâm Tasavvufunda Birlik ve Tenzîh Dengesi

Aynı kozmolojik problem — Tanrı ile âlemin birliği, fakat Tanrı'nın âlemi aşması — İslâm düşüncesinde, özellikle Endülüslü büyük sûfî Muhyiddin İbnü'l-Arabî'nin (İbn Arabî) etrafında oluşan vahdet-i vücûd (varlığın birliği) öğretisinde, kendine özgü ve son derece incelikli bir biçimde ele alınır. İbn Arabî'ye göre gerçek varlık (vücûd) tektir ve o da Hakk'ın varlığıdır; âlem ise bu tek varlığın türlü mertebelerde tecellî etmesidir (tecellî — tanrısal isim ve sıfatların aynalarda yansıması gibi zuhûru).

Burada İslâm kelâmının kalbindeki gerilim devreye girer: teşbîh (Tanrı'yı yaratılmışlara benzeterek, yakınlık ve içkinlik diliyle anma) ile tenzîh (Tanrı'yı her türlü benzerlikten, sınırdan ve yaratılmışlık niteliğinden arındırarak aşkınlığını vurgulama). Kur'ânî dil bu iki kutbu birlikte taşır: “Nereye dönerseniz Allah'ın vechi oradadır” (Bakara 115) teşbîh/içkinlik tarafını; “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur” (Şûrâ 11) ise tenzîh/aşkınlık tarafını dile getirir. İbn Arabî'nin dehası, bu iki ilkeyi birbirinin alternatifi değil, birlikte zorunlu olarak görmesindedir. Salt teşbîh, Tanrı'yı âleme indirgeyerek panteizme (hulûl/ittihâd sapmasına) düşer; salt tenzîh ise Tanrı'yı âlemden tümüyle kopararak erişilmez bir soyutluğa hapseder. Hakikat, ikisinin cem'indedir: âlem Hakk'ın tecellîsidir (içkinlik), ama Hak âlemin hiçbir suretiyle kayıtlanamaz (aşkınlık).

Görüldüğü gibi bu yapı, Hermetik panenteizmle şaşırtıcı bir koşutluk taşır. “Her şey Tanrı'da, ama Tanrı aşkın” formülü ile “âlem Hakk'ın tecellîsidir, ama Hak münezzehtir” formülü, aynı kozmolojik sezginin iki farklı dildeki ifadesidir. Tam da bu yüzden vahdet-i vücûd, Batılı oryantalistlerce sık sık yanlışlıkla “panteizm” olarak çevrilmiş; oysa İbn Arabî'nin tenzîh vurgusu, onu Stoacı türden bir özdeşlik panteizminden kesinlikle ayırır. İbn Arabî bir panteist değil, deyim yerindeyse bir panenteisttir — ya da kendi geleneğinin terimleriyle, varlığın birliğini tenzîh ile dengeleyen bir muvahhiddir. Bu denge öğretisinin felsefî temelleri, İslâm dünyasına büyük ölçüde Yeni-Platoncu kanaldan geçen (emanasyon kozmolojisi), Plotinos'un Bir'inden taşma (südûr) öğretisiyle akrabadır.

Apofatik Sınır: Tanrı'nın Dilin Ötesinde Kalışı

Panenteizmin hem Hermetik hem tasavvufî biçimlerinde ortak bir mantıksal mekanizma işler: apofatik teoloji, yani Tanrı hakkında ne olmadığını söyleyerek konuşma. Eğer Tanrı her şeyi kuşatıyor ama hiçbir şeye indirgenemiyorsa, O hakkında olumlu (katafatik) her ifade yetersiz kalır; geriye yalnızca olumsuzlama yolu kalır. Geç antik Yeni-Platonculuğun son büyük temsilcisi Damaskios, İlk İlkeler Üzerine adlı eserinde bu mantığı uç noktasına taşır: ilk ilke o denli aşkındır ki, ona “Bir” demek bile bir sınırlama olur; o, “söylenemez olan”dır (arrheton). Bu radikal apofatizm, Hermetik metinlerin “Tanrı adsızdır, çünkü her addır” paradoksuyla; İslâm tasavvufunun “Zât-ı baht”ın (mutlak, kayıtsız öz) idrak edilemezliği öğretisiyle ve Hıristiyan mistisizmindeki Deus absconditus (gizli Tanrı) temasıyla aynı kozmolojik mantığı paylaşır.

Apofatik dil, panenteizmi panteizmden ayıran sınırın bekçisidir. Stoacı panteizm apofatik değildir; aksine, Tanrı hakkında son derece olumlu konuşur (Tanrı ateştir, pneuma'dır, Logos'tur, kaderdir). Çünkü Stoacı Tanrı tümüyle içkin ve kavranabilirdir — evrenin kendisidir. Oysa Hermetik, Yeni-Platoncu ve tasavvufî panenteizmlerde, Tanrı'nın aşkın boyutu daima dilin ve kavrayışın ötesinde kalır; bu yüzden bu gelenekler kaçınılmaz olarak apofatik bir uğrağa varır. “Her şey O'ndadır” diyebilirsiniz, ama “O nedir?” sorusuna yalnızca sessizlikle ya da olumsuzlamayla yanıt verebilirsiniz.

Spektrumun Haritası: Üç Konum

Bu karşılaştırmaları tek bir kavramsal harita üzerinde toplamak aydınlatıcıdır. Tanrı-âlem ilişkisini bir spektrum olarak düşünürsek:

• Klasik teizm (örneğin Aristotelesçi Hareket Etmeyen Hareket Ettirici, ya da kelâmî yaratıcı Tanrı): Tanrı âlemden tümüyle ayrı ve aşkındır; âlem O'nun dışında var olur. İçkinlik zayıftır.
• Panteizm (Stoacılık, katı okumayla Spinoza): Tanrı = âlem. Aşkınlık yoktur; Tanrı âlemin toplamına özdeştir. İçkinlik mutlaktır.
• Panenteizm (Hermetizm, Yeni-Platonculuk, vahdet-i vücûd): Âlem Tanrı'nın içindedir — içkinlik korunur — ama Tanrı âlemi sonsuzca aşar — aşkınlık da korunur. İki kutbun gerilimli birliği.

Panenteizmin felsefî cazibesi, klasik teizmin “uzak Tanrı” probleminden de panteizmin “Tanrı'yı dünyaya hapsetme” probleminden de kaçınmasıdır. Hermetik gelenek bunu “ikinci tanrı olarak yaşayan evren” imgesiyle; İbn Arabî bunu “tecellî ve tenzîh” diyalektiğiyle; modern süreç teolojisi (Whitehead, Hartshorne) ise “dipolar Tanrı” kavramıyla başarmaya çalışır. Kozmik bilinç deneyimlerinin pek çok mistik tasvirinde — birey kendini hem her şeyle bir hisseder hem de bu birliğin ötesindeki sonsuz bir hakikate açıldığını duyar — tam da bu panenteist yapı yeniden belirir.

Sonuç: Bir Hecede Saklı Kozmoloji

Panteizm ile panenteizm arasındaki en hecesi, basit bir dilbilgisel ayrıntı değil; bütün bir metafizik tutumun taşıyıcısıdır. Hermetik kozmoloji, “her şey Tanrı'dadır ama Tanrı aşkındır” formülüyle, Stoacılığın maddeci özdeşlik panteizminden ayrılır ve geç antik dünyanın panenteist sezgisini en zengin biçimde dile getirir. Aynı sezgi, İslâm tasavvufunda vahdet-i vücûd öğretisi olarak, bu kez teşbîh ile tenzîhin titiz dengesi üzerine kurulu özgün bir biçimde yeniden doğar. Bu iki gelenek — biri Yunan-Mısır kökenli, öteki Kur'ânî vahiyden beslenen — farklı sözcük dağarlarıyla aynı kozmolojik hakikati arar: âlemin tanrısal bir bütünlük içinde devindiğini, fakat bu bütünlüğün kaynağının daima âlemi aşan bir sırra açıldığını. Hermetizm ile tasavvuf arasındaki bu derin yapısal koşutluk, Batı ezoterizmi ile İslâm maneviyatının ortak bir metafizik gramer paylaştığının en güçlü kanıtlarındandır.

Kaynaklar

• Brian P. Copenhaver, Hermetica: The Greek Corpus Hermeticum and the Latin Asclepius (Cambridge University Press, 1992)
• Garth Fowden, The Egyptian Hermes: A Historical Approach to the Late Pagan Mind (Cambridge University Press, 1986)
• A. A. Long, Hellenistic Philosophy: Stoics, Epicureans, Sceptics (2. baskı, University of California Press, 1986)
• David Sedley & A. A. Long, The Hellenistic Philosophers (Cambridge University Press, 1987)
• Baruch Spinoza, Ethica (çev. ve giriş için bkz. Edwin Curley, The Collected Works of Spinoza, Princeton University Press, 1985)
• William Chittick, The Sufi Path of Knowledge: Ibn al-'Arabi's Metaphysics of Imagination (SUNY Press, 1989)
• Toshihiko Izutsu, Sufism and Taoism: A Comparative Study of Key Philosophical Concepts (University of California Press, 1984)
• Pierre Hadot, Plotinus, or the Simplicity of Vision (çev. M. Chase, University of Chicago Press, 1993)
• John W. Cooper, Panentheism — The Other God of the Philosophers: From Plato to the Present (Baker Academic, 2006)
• Ferid Kam & M. Mustafa Çakmaklıoğlu (haz.), İbn Arabî ve vahdet-i vücûd üzerine TDV İslâm Ansiklopedisi “Vahdet-i Vücûd” maddesi