Sözlük & Karşılaştırma
Wasser-Ablution: Abdest, Gusul, Taufe, Tiharaa vergleichend
İslâm'da abdest ve gusül, Yahudilikte mikve ve netilat yadayim, Hristiyanlıkta vaftiz, Hinduizmde snāna — suyla arınmanın ontolojik ve pratik farkları; tekrarlanan ritüel temizlik ile bir defalık dönüştürücü daldırma arasındaki ayrım.
Sözlük & KarşılaştırmaLeidbedeutung: Immanuel-Logik und Dukkha
Acının nedenini değil anlamını soran fenomenolojik bir mukayese: Dukkha'nın çözümlemesinden Eyüp'ün sessizliğine, içkin İmmanuel mantığından Stoacı amor fati'ye kadar elemin nasıl bir manaya dönüştürüldüğü.
Sözlük & KarşılaştırmaAgape: Hristiyan Evrensel Sevgisi
Yeni Ahit'in karşılıksız, hesapsız ve evrensel sevgi kavramı agape: Yunanca arka planı, Pavlus ve Yuhanna'daki teolojisi, eros-philia ayrımı ve Budist karuna ile İslâmî rahmet karşısındaki konumu.
Sözlük & KarşılaştırmaApostat Hareketi ve Antinomian Transfiguration: Tanrı'nın Dişilik Yüzü
Sabetay Sevi'nin irtidadından sonra doğan apostat mesihçi gruplarda (Dönmeler, Frankistler) antinomizmin teolojisi: Shekhinah'ın dişil Tanrı yüzü olarak mutlaklaştırılması ve cinsiyet/biçim dönüşümünün ritüel bir kurtuluş pratiğine çevrilmesi.
Sözlük & KarşılaştırmaAşk Metafiziği: Tasavvuftan Vedanta'ya Evrensel Sevgi Öğretisi
Muhabbet, Premâ, Agape, Metta, Hesed ve Eros: altı büyük geleneğin aşk anlayışları karşılaştırmalı olarak incelenir; ontolojik, epistemolojik ve pratik boyutlar ele alınır.
Sözlük & KarşılaştırmaVergebung: Islamische Afv, Buddhistische, Christliche Vergabe
Bağışlama, adalet ile merhamet gerilimini eyleme döken pratik dindarlığın kalbidir: İslâm'da afv ve safh, Hristiyan kenosis ve metanoia, Budist khanti ve mettā, Yahudi mehilā ve teşuva üzerinden bağışlamanın hem kişisel onarım hem kozmik düzen olarak nasıl kurulduğunu karşılaştırır.
Sözlük & KarşılaştırmaDemiurg Karşılaştırması: Gnostik, Neoplatonik ve İslâmî Yaratıcı Kavramları
Platon'un Timaios'undaki dēmiourgós figürünün üç farklı kaderi: gnostiklerin onu cahil bir zorba (Yaldabaoth) olarak alçaltması, Yeni-Platoncuların kozmik Akıl'a (Nous) yükseltmesi ve İslâm felsefesinin Akl-ı Evvel öğretisiyle yeniden yorumlaması.
Sözlük & KarşılaştırmaDharma
Hint kokenli geleneklerin cok katmanli anahtar kavrami: Hinduizm'de kozmik duzen ve gorev (rita, svadharma), Budizm'de Buddha'nin ogretisi ve gorungu, Caynacilik'ta ahlaki yol ve hareketin ortami.
Sözlük & KarşılaştırmaDhyana
Zihnin tek bir nesne üzerinde kesintisiz akışı; Patanjali'nin sekiz kollu yolunda dhāraṇā ile samādhi arasındaki yedinci kol ve Budist jhānaların adı; dhyāna→chan→zen kelime zincirinin kaynağı.
Sözlük & KarşılaştırmaDua ve Meditasyon: İki Manevi Pratik Arasında Derin Karşılaştırma
Dua ve meditasyon arasındaki yapısal benzerlik ve farkları, İslam (zikir, salat, muraqaba, tafakkur), Hindu (dharana-dhyana-samadhi, bhakti), Budist (vipassana, samatha, metta), Hristiyan (hesychasm, lectio divina, centering prayer) ve Yahudi (hitbonenut, kabala) geleneklerinden modern nörobilime uzanan kapsamli karsilastirmali bir incelemedir.
Sözlük & KarşılaştırmaEkstatische Zustaende: Trance-Riten und Phaenomelologie
Yunan Dionysos kültünden Mevlevî semâına, Hint kîrtanından Sibirya şamanının davuluna kadar kontrollü trans ve ekstazın karşılaştırmalı fenomenolojisi: tetikleyiciler, kültürel çerçeve ve ortak bedensel mekanizmalar.
Sözlük & KarşılaştırmaSudûr (Emanation): Neoplatonizmden İslâm Felsefesine Taşma Öğretisi
Plotinos'un Bir → Akıl → Ruh → Madde şeklindeki taşma şemasının, Fârâbî ve İbn Sînâ'nın Akl-ı Evvel kozmolojisine ve İbn Arabî'nin tecellî öğretisine doğrudan kaynaklık edişinin karşılaştırmalı incelemesi.
Sözlük & KarşılaştırmaGeis: Kelt Kahramanlığında Yasak, Tabu ve Kader
Eski İrlanda kahramanlık geleneğinde kişiye bağlanan büyülü yasak ya da zorunluluk olan geis: doğası, kralları ve savaşçıları kuşatan tabu ağı, Cú Chulainn'in trajik ölümü ve Kelt kaderinin pazarlık edilemez kozmik buyruk olarak işleyişi.
Sözlük & KarşılaştırmaHikmet
Beneficial bilgiyi doğru eylemle birleştiren, ilâhî kaynaklı derin kavrayış; ḥikma, Sophia, jñāna, prajñā ve Tao bilgeliğiyle kıyaslanan evrensel bir hakikat-arayışı.
Sözlük & KarşılaştırmaJohn Hick: Dini Çoğulculuk Kuramı ve Teist Çoğul Perspektif
John Hick'in (1922–2012) çağdaş din felsefesinin en etkili çoğulculuk kuramı: bütün dünya dinlerinin aşkın bir Gerçeklik'e (the Real) verilen farklı insanî karşılıklar olduğu tezi, Kantçı fenomen-numen ayrımı, Kopernik devrimi metaforu ve özcülük-inşacılık tartışmasındaki yeri.
Sözlük & KarşılaştırmaKutsal Ağaç Sembolizmi: Tûbâ, Bodhi, Yggdrasil, Sefirot Ağacı, Crux
Mistik geleneklerin tümünde ağaç; kök-gövde-dal modeliyle yer-gök-yeraltı arasında köprü kuran, hayat ve bilginin kaynağı kabul edilen evrensel bir sembol-yapıdır.
Sözlük & KarşılaştırmaPloetzliche versus Schrittweise Erleuchtung: Chan/Zen, Tasavuf, Vedanta
Aydınlanmanın bir anda mı (dunwu/ani) yoksa basamak basamak mı (tedrici/sülûk) gerçekleştiği sorusu Chan/Zen, tasavvuf ve Vedanta'da yapısal bir gerilim doğurur; bu not o gerilimi tarihsel ekoller ve fenomenolojik ayrımlarla mukayese eder.
Sözlük & KarşılaştırmaSevgi Karşılaştırması: Aşk, Bhakti, Agape, Karuna, Hesed
Manevi sevginin beş geleneğin beş farklı kavramsallaştırması: Sufi aşkı, Hindu bhaktisi, Hristiyan agapesi, Budist karunası, Yahudi hesedi — sevgi'nin yol olarak farklı yapılanmaları.
Sözlük & KarşılaştırmaAydınlanma Karşılaştırması: Marifet, Bodhi, Gnosis, Theosis, Satori
Farklı mistik geleneklerin nihâî manevî başarısının terminolojisi (marifet, bodhi, gnosis, theosis, satori) karşılaştırması: bilgi mi, deneyim mi, dönüşüm mü?
Sözlük & KarşılaştırmaAynalama Karşılaştırması: Mira, Mirror, Pratibimba — Kalbin Hak'kın Aynası Olması
Kalbin ilahi ışığı yansıtan ayna metaforu: Sufi 'kalp aynası', Advaita pratibimba (yansıma) doktrini, Hristiyan speculum mistikleri ve Tantra'da Kashmir aynalama öğretisi.
Sözlük & KarşılaştırmaBirlik Halleri Karşılaştırması: Vahdet, Yoga, Unio Mystica, Henōsis, Samādhi
Mistik birleşme deneyiminin beş büyük gelenekteki adlandırılması ve doktriner çerçevesi: Tasavvuf vahdeti, yogik birlik ve samādhi, Hristiyan unio mystica, Plotinos henōsisi — kalıcı vs. geçici, doktriner farklar.
Sözlük & KarşılaştırmaBoşluk-Doluluk Paradoksu: Vahdet-i Vücud'da Tecellî, Shunyata-Tathata ve Apophatik-Katafatik Diyalektik
Mutlak boşluğun aynı zamanda mutlak dolulukla nasıl özdeş olduğu paradoksu: Sufi tecellisi, Mahayana shunyata-tathata öğretisi, Hristiyan apophatik-katafatik diyalektiği ve form-formless paradoksu.
Sözlük & KarşılaştırmaCennet-Cehennem Karşılaştırması: Cennet-Cehennem, Svarga-Naraka, Bardo, Paradiso-Inferno
Öbür dünya halleri/diyarları beş gelenekte: İslâm cenneti-cehennemi, Hindu svarga-naraka, Tibet bardosu, Hristiyan paradiso-inferno-purgatorio, Yahudi Olam Haba-Gehenna karşılaştırması.
Sözlük & KarşılaştırmaKutsal Dağ Sembolizmi: Tûr, Meru, Sinaî, Kailash, Olympus
Mistik geleneklerin tümünde dağ; mutlak ile buluşma yeri, manevi yükseliş ve kozmik eksen (axis mundi) olarak görülen — Tûr'dan Meru'ya, Sinaî'den Kailash'a evrensel bir sembol.
Sözlük & KarşılaştırmaEgo Ölümü Karşılaştırması: Fenâ, Anātman, Kenōsis, Bitṭul, Wu Wei
Manevî yolda benlikten geçmenin farklı ifadeleri: tasavvufî fenâ, Budist anātman, Hristiyan kenōsis, Hasidik bitṭul ha-yesh, Taoist wu-wei karşılaştırması.
Sözlük & KarşılaştırmaGeri Çekilme Karşılaştırması: Halvet, Pratyahara, Hermitism, Hesychia
Beş manevi gelenekte (Sufi halveti, yogik pratyahara, Hristiyan hermitism, hesychia, Tibetan mtshams) inziva pratiklerinin karşılaştırmalı analizi.
Sözlük & KarşılaştırmaDua Karşılaştırması: Dua, Prayer, Praṇidhāna, Centering Prayer
İslâm duası, Hristiyan prayer, Budist praṇidhāna, Yogik saṃkalpa ve Centering Prayer arasındaki yapısal, niyetsel ve fenomenolojik karşılaştırma: yakarış, niyaz ve manifestasyon arasındaki ince ayrımlar.
Sözlük & Karşılaştırmaİçsel Işık Karşılaştırması: Nur, Jyoti, Phos, Inner Light
Beş mistik gelenekte içsel/ilâhi ışığın deneyimsel ve doktriner mahiyeti: Sufî Nûru, Hindu Jyoti'si, Hristiyan Phōs/Tabor ışığı, Quaker İç Işığı ve Budist dharmakāya parıltısı.
Sözlük & KarşılaştırmaKadın Mistikler Karşılaştırması: Râbiatü'l-Adeviyye, Mira, Hadewijch, Teresa, Anandamayi Ma
Beş gelenekten beş kadın mistik figürün karşılaştırması: Sufi Râbia (saf aşk), Bhakti Mira Bai, Beguine Hadewijch, Karmelit Teresa, modern Bengali Anandamayi Ma — manevi anneliğin farklı yüzleri.
Sözlük & KarşılaştırmaKalp Merkezi Karşılaştırması: Kalb, Hridaya, Heart-Mind, Christ in the Heart
Beş gelenekte (Tasavvuf, Vedanta, Zen, Hesychasm, Kabbala) manevi organ olarak kalbin karşılaştırmalı analizi: ontoloji, anatomi, erişim yöntemleri.
Sözlük & KarşılaştırmaKutsal Dans Karşılaştırması: Sema, Tandava, Hasidik Dans, Sun Dance
Bedensel ritmin manevî vasıta oluşu: Mevlevî semâsı, Shiva'nın tandava'sı, Hasidik raks-ı tevhid, Lakota güneş dansı ve Bektaşî semahı karşılaştırmalı incelenir; trance-pratiği olarak dansın evrensel arketipi.
Sözlük & KarşılaştırmaKutsal Söz Karşılaştırması: Zikir, Mantra, Japa, İsa Duası, Nembutsu
Tekrarlanan kutsal sözün dönüştürücü gücü: Sufi zikri, Hindu mantra ve japa pratiği, Hristiyan İsa Duası, Saf Toprak Budizmi nembutsu — ses, tekrar, kalp uygulaması ve somatik etkilerin karşılaştırmalı analizi.
Sözlük & KarşılaştırmaManevî Vücut Karşılaştırması: Berzah Bedeni, Sūkṣma-śarīra, Diriliş Bedeni, Diamond Body
Ruhun manevî/ince bedeni: İslâm berzah bedeni (cism-i misâlî), Hindu sūkṣma-śarīra ve beş kośa, Hristiyan diriliş bedeni (sōma pneumatikon), Taoist diamond body ve Tibet gökkuşağı bedeninin yapısal karşılaştırması.
Sözlük & KarşılaştırmaManevi Rehber Karşılaştırması: Mürşid, Guru, Lama, Roshi, Starets
Manevi öğretmen figürünün beş büyük gelenekteki rolü, yetki kaynakları, silsile yapısı ve mürid ilişkisi: Sufi mürşidi, Hindu gurusu, Tibet laması, Zen roshisi ve Ortodoks staretsinin karşılaştırmalı analizi.
Sözlük & KarşılaştırmaManevi Savaş Karşılaştırması: Cihad-ı Ekber, Dharmayuddha, Spiritual Warfare
İçsel-manevi mücadele teması beş gelenekte: cihad-ı ekber, Bhagavad Gita'da Arjuna iç savaşı, Hristiyan spiritual warfare, Buddhist Māra, Bektaşi nefs cihadı.
Sözlük & KarşılaştırmaManevi Simya Karşılaştırması: Tasavvuf Tezkiyesi, Tantra Dönüşümü, Batı Simyası
Nefsin/maddenin manevî dönüşümü olarak içsel simya: Sufi tezkiyetü'n-nefs, Tantra-Vajrayana zehir-amrita dönüşümü, Batı simyası (Jung'un okuması), Çin neidan'ı karşılaştırması.
Sözlük & KarşılaştırmaManevi Yol Karşılaştırması: Tarîk, Mârga, Magga, Tao, Halacha
Beş gelenekte 'yol' metaforu: Sufî tarîki, Hindu mârgası, Budist maggası, Çin Taosu, Yahudi halachası; gradualist ve aniden-aydınlanma yaklaşımları.
Sözlük & KarşılaştırmaMutlak Karşılaştırması: Vücud, Brahman, Ein Sof, Tao, Şūnyatā
Beş büyük mistik gelenekte mutlak gerçekliği işaret eden temel terimlerin (Vücud, Brahman, Ein Sof, Tao, Şūnyatā) yapısal karşılaştırması ve apofatik-katafatik ekseni.
Sözlük & KarşılaştırmaMüzik Karşılaştırması: Sema, Kirtana, Hristiyan Liturjisi, Davul-Trans
Manevi yükseliş aracı olarak kutsal müzik: Sufi semâsı (Mevlevî ayini), Hindu kirtana-bhajan, Bizans-Gregoryen liturjisi, şamanik davul-trans — sakramantal-müziksel teknolojilerin karşılaştırması.
Sözlük & KarşılaştırmaÖlümsüzlük Karşılaştırması: Bekâ, Amrita, Eternal Life, Wuji
Manevî ölümsüzlüğün dört büyük yorumu: Sufî bekâ (fenâdan sonra Hak'ta kalış), Vedik amrita (Ātman'ın doğuştan ölümsüzlüğü), Hristiyan eternal life (Mesih'te diriliş ve theosis) ve Taoist chang-sheng/wuji (kutupsuzluğa dönüş).
Sözlük & KarşılaştırmaReenkarnasyon Perspektifleri: Tenâsuh Tartışması, Karma, Gilgul, Origenist Hristiyanlık
Ruhun bir bedenden diğerine geçişi: Hindu-Budist karma-doğum, İslâm'da tenâsuh tartışması (Alevî-Bektaşî kabulü), Yahudi gilgul, Hristiyan-Origenist tartışmaları, Ian Stevenson araştırmaları.
Sözlük & KarşılaştırmaMeister-Notwendigkeit: Mürşid, Guru, Lama, Abbe versus Bağımsız Yol
Manevi yolda rehber zorunlu mudur? Tasavvufun 'şeyhi olmayanın şeyhi şeytandır' aksiyomundan Zen'in 'Buda'yı görürsen öldür' kışkırtmasına, Advaita'nın kitap-yoluyla-uyanışından Protestan vicdanın aracısızlığına: otorite paradigmalarının mukayeseli bir haritası.
Sözlük & KarşılaştırmaRenk Sembolizmi Karşılaştırması: Letâif Renkleri, Çakra Renkleri, Aura Renkleri
Manevi merkezlerin renkleri: Sufi letâif renkleri (kalb-kırmızı, ruh-sarı, sırr-beyaz, hafi-yeşil, ahfa-siyah), Hindu çakra renkleri (kırmızı-mor spektrumu), Theosofik aura renkleri ve Kandinsky'nin spiritüel renk-psikolojisinin karşılaştırması.
Sözlük & KarşılaştırmaSayı Sembolizmi Karşılaştırması: Yedi Semâ, Sefirot, Çakra Sayıları
Kutsal sayıların metafizik kullanımı: İslâm yedi semâsı/yedi nefs mertebesi, Kabala on Sefirotu, Hindu yedi çakrası, Pisagor sayı mistisizmi karşılaştırmalı incelemesi.
Sözlük & KarşılaştırmaŞer/Kötülük Karşılaştırması: İblis, Mara, Şeytan, Maya'nın Baştan Çıkarıcılığı
Kötülük ve baştan çıkarıcı figürün beş büyük gelenekte karşılaştırması: İslâm İblisi, Budist Marası, Hristiyan Şeytanı, Hindu Maya'sı, Zerdüştî Ahriman'ı. Ontolojik statü, strateji ve aşılma yolu.
Sözlük & KarşılaştırmaKutsal Su Sembolizmi: Zemzem, Ganges, Vaftiz, Living Waters, Tanrı'nın Nefesi
Bütün dinî geleneklerde su; manevi temizlenme, yeniden doğuş ve hayatın kaynağı olarak görülen evrensel bir arketipik fenomendir — Zemzem'den Ganj'a, vaftizden mikveh'e.
Sözlük & KarşılaştırmaYaratılış Karşılaştırması: Hak'tan Zuhur, Brahmâ'nın Nefesi, Logos, Tao'nun Tek'i
Kozmogonik mitlerin metafizik karşılaştırması: Sufî tecellî/Hak'tan zuhur, Hindu Brahmâ'nın nefes alıp-vermesi, Hristiyan Logos doktrini, Taoist 'Bir doğurdu İki'yi' şeması ve köprü olarak Kabala'nın Ein Sof → Sefirot öğretisi.
Sözlük & KarşılaştırmaKarşılaştırmalı Demonoloji: Dünya İnançlarında Kötücül ve Ara Varlıklar
Cin, daimon, asura, daeva, yaksha ve iye gibi 'insan ile tanrı arasındaki ara varlıklar' ailesinin karşılaştırmalı bir incelemesi: eşik, lohusa tehdidi, şekil değiştirme, ismi anmama ve demir-tuz gibi evrensel motifler ile kötülüğün ontolojik mi ahlakî mi olduğu sorusu çevresinde düalizm ile tevhidin karşıtlığı.
Sözlük & KarşılaştırmaSuhnopfer und Reue: Islam, Christentum, Judentum
Üç İbrahimî gelenekte günahın telâfisi: Yahudilikteki teşuvâ ve Yom Kippur, Hristiyanlıkta haç-kurbanı ve itiraf, İslâm'da tevbe ile keffâret arasındaki teolojik ve ritüel karşılaştırma.
Sözlük & KarşılaştırmaKöprülü Tezi — Mehmet Fuat Köprülü ve "Anadolu'da İslâmiyet" Paradigması
Mehmet Fuat Köprülü'nün 1922'de yayımlanan "Anadolu'da İslâmiyet" makalesiyle formüle ettiği tez: Türklerin İslâm-öncesi inançları (Şamanizm, Budizm, Maniheizm, Tengrizm) İslâm-sonrasında da büyük ölçüde devam etmiş, hâlk tasavvufunun ve Bektaşî-Alevî pratiklerinin altyapısını oluşturmuştur.
Sözlük & KarşılaştırmaHeilige Orte: Mandap, Kaaba, Cem Evi, Stonehenge Architektur
Daire, kare ve iç-dış ayrımı üzerinden kutsal mekânın ontolojik işlevi: Hindu mandapası, Kâbe, Alevî cem evi ve Stonehenge'i yan yana koyan karşılaştırmalı bir mimari fenomenolojisi.
Sözlük & KarşılaştırmaKoruyucu Dişil İlke: Laima (Baltık) × Umay (Türk) × Máttaráhkká (Sámi)
Doğum, doğurganlık ve eşiğin korunmasını üstlenen üç dişil ilahî figürün karşılaştırmalı incelemesi: Baltık'ın kader-ebesi Laima, Türk geleneğinin çocuk koruyucusu Umay ve Sámi çadırının ocak-ardı ana ruhu Máttaráhkká.
Sözlük & KarşılaştırmaLiminalitaet und Uebergangsrituale: Turner Anthropologie
Van Gennep'in ayrılma-eşik-yeniden bütünleşme üçlüsünden Victor Turner'ın liminalite ve communitas kavramına: geçiş ritüellerinin karşılaştırmalı etnografisi ve eşikte askıya alınan benlik.
Sözlük & KarşılaştırmaMaitreya, Mehdî ve Kalki: Karşılaştırmalı Kurtarıcı Arketipi
Budist Maitreya, İslâmî Mehdî, Hindu Kalki, Zerdüşt Saoşyant ve Yahudi-Hristiyan Mesih figürlerinin karşılaştırmalı, fenomenolojik analizi; beş geleneğin kurtarıcı arketipindeki ortaklıklar, özgünlükler ve içsel-manevi yenilenme okuması bilgelik-odaklı biçimde ele alınır.
Sözlük & KarşılaştırmaAetherischer Koerper: Jism-i Latif, Sukshma Sharira, Mayakaya
İnsanın kaba bedeninin ardında varsayılan ince/manevi beden tasavvurları: tasavvufta jism-i latîf, Vedânta'da sûkṣma śarîra, Tibet'te yanaçık beden ve Taoist içsel cisim, karşılaştırmalı olarak; düşünce-biçimi (forma mentalis) ve kimlik taşıyıcısı işlevleriyle.
Sözlük & KarşılaştırmaMerasim Büyüsü ve Halk Büyücülüğü: Ayrım ve Sınır
Yüksek (merasim/tören) büyüsü ile halk büyücülüğü arasındaki ayrım: liturjik, yazılı ve felsefî bir disiplin olan Golden Dawn/Enochian geleneği ile sözlü, pratik ve deneyci cunning-craft arasındaki tarihsel, toplumsal ve epistemolojik sınırın çözümlenmesi.
Sözlük & KarşılaştırmaMerhamet und Leid in Mystik
Rahmet, karuna ve agape kavramlarını karşılaştırmalı olarak inceleyen bir not: merhametin İslâm, Budizm ve Hristiyanlıktaki kökleri, başkasının elemi karşısında duyulan titreyişin teolojik, fenomenolojik ve etnografik boyutları.
Sözlük & KarşılaştırmaNadi-Systeme: Hindu, Sufi, Taoist, Tibetisch vergleichend
Hint yoga geleneğinin idâ-pingala-sushumna kanalları, Çin tıbbının jing-luo meridyenleri ve Tibet'in tsa-lung sistemini yan yana koyan; ortak yapısal mantığı ve indirgenemez farkları ayıran mukayeseli mistik fizyoloji incelemesi.
Sözlük & KarşılaştırmaNinian Smart: Dinin Yedi Boyutu — Metodolojik Çerçeve
İskoç din bilimci Ninian Smart'ın (1927-2001) gelistirdiği yedi boyutlu çözümleme modeli: dinleri doktrinel, mitolojik, etik, deneyimsel, ritüel, sosyal ve maddi boyutlardan oluşan canlı bütünler olarak; indirgemeci yorumlara düşmeden mukayese etmenin haritası.
Sözlük & KarşılaştırmaNirvana, Moksha ve Kurtuluş: Beş Geleneğin Özgürleşme Anlayışı
Nirvana, moksha, fena-beka, teshuvah, theosis ve xian: Budizm, Hinduizm, Tasavvuf, Yahudilik, Hristiyanlık ve Taoizm geleneklerinin özgürleşme anlayışları karşılaştırmalı akademik çerçevede.
Sözlük & KarşılaştırmaŞaman Tipolojisi: Noaidi (Sámi), Kam (Türk-Sibirya) ve Völva (İskandinav)
Üç kuzey ritüel uzmanının karşılaştırmalı tipolojisi: Sámi noaidi'sinin davul-yolculuğu, Türk-Sibirya kamının ekstatik göğe çıkışı ve İskandinav völva'sının oturarak yaptığı seiðr kehaneti; trans teknikleri, fal yöntemleri ve toplumsal statü ekseninde.
Sözlük & KarşılaştırmaÖzgür İrade ve Kader: Altı Büyük Geleneğin Teolojik Analizi
İslam, Hinduizm, Budizm, Yahudilik, Hristiyanlık ve Taoizm başta olmak üzere altı büyük manevi geleneğin özgür irade ve kader anlayışlarını sistematik biçimde karşılaştıran kapsamlı bir teolojik analiz. Mutezile-Eş'arî-Mâtürîdî tartışmasından karma türlerine, Augustinus-Calvin ekseninden wu-wei anlayışına, Libet deneyinden kompatiblizme uzanan çok katmanlı bir inceleme.
Sözlük & KarşılaştırmaPanenteizm ve Panteizm: Hermetik Kozmoloji Karşılaştırması
Hermetik kozmolojinin 'her şey Tanrı'da, ama Tanrı aşkın' formülü ile Stoacı panteizmin maddeci içkinliği arasındaki ayrım; panenteizmin İslâm tasavvufundaki vahdet-i vücûd ile tenzîh arasındaki denge ile karşılaştırılması.
Sözlük & KarşılaştırmaPerun-Veles Kozmik Mücadelesi: Gök-Yeraltı Düalitesi ve Bereket Döngüsü
Slav paganizminin merkezî miti: gök ve fırtına tanrısı Perun ile yeraltı, su ve sürülerin tanrısı Veles arasındaki döngüsel mücadele; bu çatışmanın bereket ritmiyle ilişkisi ve Hint-Avrupa egemenlik-düalitesi içindeki yeri.
Sözlük & KarşılaştırmaŞaman Davulu Sembolizmi: Sámi Goavddis × Türk Tüngür × Sibirya Davulu
Şaman davulunun üç gelenekte (Sámi goavddis, Türk-Altay tüngür, Sibirya davulu) kozmos haritası, trans aracı ve kehanet aleti olarak işlevini; deri-üstü resimlerini, gergedan/at sembolizmini ve misyonerlerin davula açtığı savaşı karşılaştırmalı olarak inceler.
Sözlük & KarşılaştırmaŞamanizm-Tasavvuf Sentezi — Kam-Derviş Paraleli ve Karşılaştırmalı Trans Fenomenolojisi
Orta Asya Türk Şamanizmi (kam geleneği) ile İslâm tasavvufunun, özellikle Yesevî-Bektaşî damarda yapısal-pratik düzeyde gerçekleştirdiği sentezin somut izleri; davul-zikir, trans-fenâ, don değiştirme-kerâmet paralelleri; Tibet Bön ve Hindu pre-Vedic tantra ile karşılaştırma.
Sözlük & KarşılaştırmaSteven T. Katz: Yapısalcılık ve Mistik Deneyimin Dilsel Koşullanması
Steven T. Katz'ın 1978'de yayımladığı 'Language, Epistemology, and Mysticism' makalesiyle kurduğu yapısalcı (konstrüktivist) program: hiçbir mistik deneyim kültürel ve dilsel çerçevenin dışında saf hâlde yaşanamaz; mistik deneyimin evrensel çekirdeği bulunduğunu savunan özcü (perennialist) yaklaşıma karşı metodolojik bir meydan okuma.
Sözlük & KarşılaştırmaTevhid, Advaita ve Sunyata: Üç Geleneğin Birlik Anlayışı
Üç büyük mistik-felsefi geleneğin birlik anlayışlarının (İslam tevhidi/vahdet-i vücud, Advaita Vedanta, Mahayana Sunyata) kapsamlı karşılaştırmalı analizi; perennial felsefe sentezi ve modern akademik tartışmalar ışığında ortak motifler, köklü farklılıklar ve dilsel sınırlar üzerine derin bir inceleme.
Sözlük & KarşılaştırmaTheodizeefrage in fuenf Religionen
Mutlak gerçeklik ile acının yan yana var oluşu sorununun yahudi, hristiyan, müslüman, hindu ve budist geleneklerdeki sistematik karşılaştırması: theodise stratejilerinin teolojik derinliği ve sınırları.
Sözlük & KarşılaştırmaTürk-İran-Arap Tasavvuf Karşılaştırması — Üç Coğrafyanın Üç Damarı
İslâm tasavvufunun üç büyük etnik-coğrafî damarının yapısal karşılaştırması: Türk halk-merkezli (Yesevî-Yunus), İran edebî-felsefî (Mevlana-Hâfız), Arap hadîs-tefsir-merkezli (Cüneyd-Gazâlî-İbn Arabî); dil, ritüel, sosyoloji, doktrin eksenleri.
Sözlük & KarşılaştırmaWicca Derece Sistemi ve Koven Yapıları: İnisiyasyon Örgütlenmesi
Gardnerci ve Alexandrci Wicca'nın üç dereceli inisiyasyon yapısı: koven örgütlenmesi, Yüksek Rahibe ve Yüksek Rahip rolleri, soy aktarımı ve Golden Dawn'dan miras alınan derece mantığı.
Sözlük & KarşılaştırmaWicca Redesi ve Üç Kat Yasası: Modern Pagan Etik Felsefesi
Modern Wicca'nın iki temel ahlak ilkesi olan Wiccan Rede ('kimseye zarar verme') ile Üç Kat Yasası'nın tarihsel kaynakları, metinsel gelişimi ve Karma, Dharma ve Crowley'nin Thelema'sıyla karşılaştırmalı bir okuması.
Sözlük & KarşılaştırmaWilfred Cantwell Smith: Din Yerine 'İnanç' — Epistemolojik Devrim
Kanadalı din bilimci Wilfred Cantwell Smith'in (1916–2000) çığır açan tezi: 'din' kavramı modern bir şeyleştirmedir; insanlığın gerçek dinî hayatı ise sınırları aşan kişisel bir 'iman' (faith) ile ona aktarılan tarihsel 'birikim' (cumulative tradition) arasındaki diyalogda yaşar.
Sözlük & KarşılaştırmaZühd ve Dünya Nimetleri: Altı Geleneğin Reddiyeden Kabule
Zühd kavramı İslam'dan Budizm'e, Hinduizm'den Taoizm'e altı büyük gelenekte karşılaştırmalı olarak incelenmekte; dünya reddiyesi ile dönüştürücü kabul arasındaki derin gerilim akademik bağlamda tartışılmaktadır.