Şāntideva: Bodhicaryāvatāra ve Bodhisattva Yolu

Yaşam ve Dönem

Şāntideva (Sanskritçe: शान्तिदेव; Tibetçe: ཞི་བ་ལྷ་, Zhiwa Lha), Mahāyāna Budist geleneğinin en parlak filozof-şairlerinden biri olarak sekizinci yüzyılda Hindistan'da yaşamıştır. Hayatının kesin tarihleri tartışmalı olmakla birlikte, çoğu akademisyen onun 685 ile 763 yılları arasında, bazıları ise 700 ile 760 yılları arasında yaşadığını öne sürer. Bu kronoloji, onu Nagarjuna'nın Madhyamaka okulunun olgunlaşmış dönemine yerleştirir; aynı zamanda Padmasambhava'nın Tibet'e Vajrayana öğretilerini taşıdığı, Tibet Budizmi'nin temellerinin atıldığı çalkantılı bir geçiş dönemine denk gelir.

Geleneksel biyografilere göre Şāntideva, Saurāṣṭra (bugünkü Gujarat) bölgesinde bir kral oğlu olarak doğmuş ve doğduğunda kendisine Śāntivarman (Barış Zırhlısı) adı verilmiştir. Babası Kalyāṇavarman'ın ölümünün ardından, taç giyme töreninin arifesinde rüyasında Bodhisattva Mañjuśrī'yi (Bilgelik Bodhisattvası) görmesi, hayatının seyrini kökten değiştirmiştir. Rüyada Mañjuśrī ona kraliyet tahtını terk etmesini, çünkü gerçek krallığın iç bilgelikte yattığını söylemiştir. Bu vizyon, Şāntideva'yı saraydan kaçırmış ve onu Hindistan'ın o dönemki en büyük entelektüel merkezi olan Nalanda manastır üniversitesine yöneltmiştir.

Sekizinci yüzyıl Hindistan'ı, hem politik hem de dini açıdan büyük dönüşümlerin yaşandığı bir dönemdi. Pala Hanedanlığı kuzeydoğu Hindistan'da yükselişe geçmiş, Bengal ve Bihar bölgelerindeki büyük manastır üniversitelerini desteklemiştir. Bu dönemde Nalanda, Vikramaśīla, Odantapurī ve Somapura gibi mahāvihāra'lar (büyük manastırlar) hem Budizm'in iç tartışmalarının hem de Hindu-Budist diyaloglarının merkezi olmuştur. Şāntideva'nın yaşadığı dönem, aynı zamanda Mahāyāna geleneğinin Tantrik unsurlarla zenginleştiği, Vajrayana'nın sistematik bir öğreti olarak şekillendiği bir çağdır.

Tarihsel bağlam açısından, Şāntideva'nın yaşamı boyunca Çin'de Tang Hanedanlığı zirvedeydi, Doğu Asya'da Chan/Zen Budizmi Huineng (638-713) ile yeni bir döneme girmişti, Tibet'te Trisong Detsen (742-797) Budizmi devlet dini olarak benimsemek üzereydi. Bu kozmopolit Buddhist dünyada Şāntideva'nın metinleri, manastır eğitiminin müfredatına hızla girmiş ve Hindistan'dan Tibet'e, Moğolistan'dan Çin'e kadar geniş bir coğrafyada yayılmıştır.

Akademisyenler arasında bazı sesler, Şāntideva'nın tarihsel kişiliğinin biyografik geleneklerin biraz idealleştirilmiş bir portresi olduğunu öne sürer. Paul Williams, Andy Karr ve Crosby-Skilton gibi modern Budolojistler, biyografik kaynakların onun ölümünden yüzyıllar sonra kaleme alındığını ve bu yüzden hagiografik abartılar içerdiğini hatırlatır. Yine de, Bodhicaryāvatāra ve Śikṣāsamuccaya gibi eserlerinin yazarı olarak Şāntideva'nın varlığı şüphesizdir; bu metinlerin sekizinci yüzyıl Hindistan'ında ortaya çıktığı kesindir.

Spiritüel Gelişim

Şāntideva'nın Nalanda'daki yaşamı, geleneksel biyografilerde son derece çarpıcı bir biçimde anlatılır. Manastıra geldiğinde, dış görünüşüyle son derece sıradan, hatta tembel bir keşiş izlenimi vermiştir. Diğer keşişler onun yalnızca üç şey yaptığını gözlemlemişlerdir: yemek (bhuj), uyumak (sup) ve tuvalete gitmek (kuṭi). Bu üçlüye dayanarak, ona alaylı bir biçimde "Bhusuku" lakabını takmışlardır. Bu lakap, daha sonra Şāntideva'nın spiritüel derinliğinin paradoksal bir göstergesi olarak yorumlanacaktır.

Geleneksel rivayet şöyle devam eder: Manastır yöneticileri, görünürdeki tembelliğinden rahatsız olan Şāntideva'yı sınamaya karar verirler. Onu, manastır topluluğu önünde Dharma üzerine bir konuşma vermeye davet ederler. Bu davet aslında onu utandırmak ve manastırdan kovmak için bir tuzaktır. Şāntideva ise sakince teklifi kabul eder. Konuşma günü geldiğinde, geleneksel oturma postürüyle yüksek bir taht-koltuğa yerleşir ve dinleyicilere sorar: "Daha önce duyulmuş bir öğretiyi mi yoksa hiç duyulmamış olanı mı dinlemek istersiniz?" Topluluk, kibrine güvenerek "hiç duyulmamış olanı" dilediğini söyler. İşte o anda Şāntideva, dudaklarından dökülen mısralarla, Mahāyāna geleneğinin en güzel şiirsel-felsefi eserlerinden birini, Bodhicaryāvatāra'yı, irticalen sunmaya başlar.

Söylenenlere göre, dokuzuncu bölüme, Sunyata (boşluk) üzerine olan kısma geldiğinde, Şāntideva yavaş yavaş yerden yükselmeye başlamış ve dinleyicilerin gözleri önünde havaya doğru süzülmüştür. Sesi ise duyulmaya devam etmiş, ancak vücudu görünmez olmuştur. Bu mucizevi anlatı, Madhyamaka geleneğindeki boşluk doktrininin ne denli derin bir gerçeklik dönüşümü içerdiğini sembolize eder. Şāntideva, sözcüklerinin kendi kendini aşan bir niteliğe sahip olduğunu, dilin sınırlarını kıran bir Bilinc dönüşümünü işaret ettiğini gösterir.

Bu hagiografik anlatı, modern okuyucu için bir mit gibi görünse de, Tibet'teki Dzogchen ve Vajrayana geleneklerinde "yoğun ışık bedeni" (Sanskritçe: ativāhika; Tibetçe: 'ja' lus) öğretisiyle de bağlantılıdır. Yüksek tantrik realizasyona ulaşmış öğretmenlerin fiziksel formlarını aşıp ışık bedenine dönüştükleri inancı, sekizinci yüzyıl Vajrayana'sının önemli bir motifidir. Şāntideva'nın bu havaya yükselme anı, dolayısıyla, sadece spiritüel bir abartı değil, aynı zamanda dönemin tantrik kozmolojisinin sembolik bir yansımasıdır.

Şāntideva'nın spiritüel gelişimi, Nalanda'daki klasik manastır müfredatına dayanır. Sekizinci yüzyıl Nalanda'sında bir bhikṣu (keşiş), önce Tripiṭaka (üç sepet) olarak bilinen Pāli/Sanskrit kanonik literatürü öğrenirdi: Vinaya (disiplin), Sūtra (vaaz) ve Abhidharma (metafizik). Ardından Mahāyāna sūtraları, özellikle Prajñāpāramitā (Bilgeliğin Mükemmelliği) literatürü, ezberlenir ve şerh edilirdi. Daha sonra Nagarjuna'nın Madhyamaka okulu, Asaṅga ve Vasubandhu'nun Yogācāra (Sadece-Bilinç) okulu, ve son olarak tantrik metinler çalışılırdı. Şāntideva'nın eserleri, bu kapsamlı eğitimin meyveleridir.

Şāntideva, kendi spiritüel pratiğini gizli tutmuş, dışarıdan bakıldığında sıradan görünmeyi tercih etmiştir. Bu "gizli yogi" arketipi, Tibet Budizmi'nde sonradan Milarepa, Drukpa Kunley ve diğer "deli bilgeler" geleneğinde de yankı bulacaktır. Görünen tembellik altında, derin bir Dhyana (meditasyon) pratiği ve Bodhicitta kültivasyonu yatmaktaydı. Bu yönüyle Şāntideva, dışarıdan ölçülen "manastır mükemmelliği" yerine, iç dönüşümün önceliğini vurgulayan bir modeldir.

Geleneksel rivayete göre Şāntideva'nın manastırdan ayrılışı da en az gelişi kadar dramatiktir. Bodhicaryāvatāra'yı sunduktan sonra manastırı terk ettiği, güneye doğru yürüdüğü ve hayatının geri kalanını dolaşan bir yogi olarak geçirdiği söylenir. Tarana­tha'nın (1575-1634) "rGya gar chos 'byung" (Hindistan'da Budizm'in Tarihi) eserinde, Şāntideva'nın daha sonra çeşitli "mucize" işlere giriştiği —dilencilere yardım ettiği, vahşi hayvanları sakinleştirdiği, hatta savaş alanlarında ordular arasında ara buldurduğu— anlatılır. Bu hagiografik anlatılar, bir Bodhisattva'nın yaşamının nasıl evrensel bir hizmet pratiğine dönüştüğünü sembolize eder.

Tibet'in dört büyük okuluna ait şerhçilerin tümü, Şāntideva'nın hayat hikâyesini farklı biçimlerde aktarmıştır. Bu farklılıklar, hagiografilerin tarihsel kesinlik aramaktan çok, derin spiritüel anlatılar olarak işlev gördüğünü göstermektedir. Bu yönüyle Şāntideva'nın biyografisi, bir Bodhisattva'nın yaşamının nasıl olması gerektiğine dair bir paradigma olarak okunabilir: doğuştan ayrıcalıklı, ama bu ayrıcalığı reddedip spiritüel yola giren; manastır kurumunun içine giren, ama onun yüzeyselliklerini aşan; bilgi sahibi, ama bilgisini gösteriş için değil hizmet için kullanan bir model.

Bodhicitta'nın Doğuşu

Şāntideva'nın felsefesinin merkezinde Bodhicitta (uyanış zihni; aydınlanma niyeti) kavramı yer alır. Bodhicitta, Mahāyāna Budizmi'nin kalbidir; tüm canlı varlıkların kurtuluşu için aydınlanma arayışına girme niyetidir. Şāntideva'nın eşsiz katkısı, bu kavramı şiirsel, psikolojik ve etik boyutlarıyla en zengin biçimde işlemiş olmasıdır.

Bodhicaryāvatāra'nın birinci bölümü, Bodhicitta'nın faydalarını över. Şāntideva burada Bodhicitta'yı, evrenin en değerli mücevheri olarak tasvir eder. Onun ünlü mısraları şöyle der: "Bu kıymetli zihin değerli, bu evrende bulunmayan, eşsiz bir hazinedir; doğmamış olanı doğurur, hiçbir şeyle karşılaştırılamayan bir mutluluk getirir." Bodhicitta, sıradan iyi niyetten radikal biçimde farklıdır: o, tüm hissedebilen varlıkların acılardan kurtarılması için kendini bir Bodhisattva olarak adamayı içerir.

Şāntideva, Bodhicitta'nın iki türünü ayırır: birincisi bodhipraṇidhicitta (niyet bodhicittası), yani aydınlanma için bir dilek ve karar; ikincisi bodhiprasthānacitta (eyleme geçen bodhicitta), yani bu kararı somut olarak yaşama döken pratik. Birincisi, bir yolculuğa çıkmaya karar vermek gibidir; ikincisi ise fiilen yolculuğa başlamaktır. Her ikisi de değerlidir, ama ikincisi, Şāntideva'ya göre, sonsuz fayda üretir.

Bodhicaryāvatāra'nın ikinci ve üçüncü bölümleri, Bodhicitta'nın doğuşunu sağlayan psikolojik hazırlığı ele alır. İkinci bölümde Şāntideva, "Pāpadeśanā" (kötü eylemlerin itirafı) ritüelini geliştirir. Üç Mücevher (Buddha, Dharma, Saṅgha) ve tüm Bodhisattvalar önünde, kişi geçmişteki tüm zararlı eylemlerini itiraf eder, pişmanlık duyar ve bir daha tekrar etmemeye söz verir. Bu, bir tür Mahāyāna teşhis ve günah çıkarma pratiğidir, ancak Hristiyan günah çıkarmasından farklı olarak, dışsal bir otoriteye değil, kişinin kendi spiritüel olgunluğuna yöneliktir.

Üçüncü bölümde ise Bodhicittotpāda (Bodhicitta'nın doğuşu) ritüeli yer alır. Şāntideva burada, okuyucuyu sembolik olarak tüm iyilikleri, erdemleri ve bedeni Buddha ve Bodhisattvalara adamaya, kendini onların hizmetine sunmaya davet eder. Bu adanma jesti, bir tür "sembolik intihar"dır: ego-merkezli benlik anlayışından ölmek ve evrensel şefkat içinde yeniden doğmak. Mısralarda şöyle der: "Bu beden ve geri kalan tüm sahip olduklarım, geçmiş ve gelecek kazançlarım; tüm hissedebilen varlıkların yararı için bunları, hiçbir şey saklamadan, vakfediyorum."

Bu kavramsal çerçeve, Karuna (şefkat) ve Metta (sevgi-dolu nezaket) gibi temel Buddhist kalp niteliklerinin Bodhicitta içinde nasıl bütünleştirildiğini gösterir. Karuna, başkalarının acısının azaltılması için aktif bir arzu; Metta ise tüm varlıklara karşı koşulsuz iyi niyettir. Bodhicitta, bu ikisinin epistemolojik bilgelik (Sunyata anlayışı) ile birleşmesidir: salt duygusal bir şefkat değil, gerçekliğin doğasına dair derin bir kavrayışla beslenen bir şefkat.

Şāntideva, dördüncü bölümde Bodhicitta'nın korunması üzerinde durur. Bir kez doğduğunda, Bodhicitta'yı sürdürmek son derece zordur; çünkü zihin sürekli olarak öfke, bağlılık, kıskançlık gibi olumsuz duygulara kapılmaya eğilimlidir. Burada Şāntideva, "apramāda" (dikkatlilik) erdemini ön plana çıkarır: her an, her düşünce, her eylemde uyanık olmak, Bodhicitta'yı yitirmemek için gereklidir. Bu bölüm, beşinci bölümün "saṃprajanya" (öz-farkındalık) öğretisine zemin hazırlar.

Bodhicitta kavramı, Şāntideva'nın elinde özgün bir psikolojik derinlik kazanır. Klasik Mahāyāna geleneğinde Bodhicitta, genellikle "tüm varlıkların kurtuluşu için aydınlanma niyeti" olarak tanımlanır; ancak Şāntideva bu kavrama bir tür "psikolojik patolojinin tersine çevrilmesi" boyutu ekler. Onun analizine göre, sıradan zihin "kendini koruma" (ātma-priya) ve "başkalarına ilgisizlik" (para-upekṣā) gibi iki kutuplu bir patolojiden muzdariptir. Bodhicitta ise tam tersine, "başkalarını koruma" (para-priya) ile "kendine ilgisizlik" (ātma-upekṣā) eksenini benimser. Bu bir tür "ego-merkezli yapının ters çevrilmesi"dir; ego'yu yok etmek değil, onu radikal biçimde başkasına doğru çevirmek anlamına gelir.

Bu psikolojik dönüşümün nasıl gerçekleştirilebileceğine dair Şāntideva iki temel teknik önerir: birincisi "ātma-para-samatā" (kendi-başkası eşitliği) meditasyonu; ikincisi "ātma-para-parivartana" (kendi-başkası yer değiştirmesi) meditasyonu. Birinci teknikte, kişi tüm hissedebilen varlıkların aynı derecede mutluluk istediğini ve acıdan kaçınmak istediğini sistematik olarak düşünür; bu farkındalık, kendine ayrıcalıklı bir konum verme alışkanlığını sarsar. İkinci teknikte ise, daha radikal bir hayal egzersizi yapılır: kişi sembolik olarak başkasının yerine geçer, onun acısını "kendisinin" olarak deneyimler, onun yerinde olsaydı nasıl hissedeceğini içselleştirir. Bu ikinci teknik, modern psikolojide "perspective taking" (perspektif alma) olarak bilinen ve empatinin temel mekanizması olarak kabul edilen bilişsel süreçle çarpıcı bir paralelliğe sahiptir.

Bodhicitta'nın kalıcı kılınması için Şāntideva, "yedi noktalı sebep-sonuç" (saptadhāramaha-hetuphala) öğretisinin temellerini de atar; bu öğreti Atisha tarafından sistemleştirilecek ve Tibet'te lojong geleneğinin temel taşı olacaktır. Yedi adım şöyledir: (1) tüm canlı varlıkları annelerin gözüyle görmek; (2) bu annelerin nezaketini hatırlamak; (3) bu nezakete karşılık verme arzusu duymak; (4) sevgi-dolu nezaketi geliştirmek; (5) büyük şefkati geliştirmek; (6) olağanüstü niyeti geliştirmek (tüm varlıkların kurtuluşu için kendini sorumlu hissetmek); (7) Bodhicitta'yı geliştirmek. Şāntideva, bu adımların her birini Bodhicaryāvatāra'da somut meditasyon talimatlarıyla zenginleştirir.

Bodhicaryāvatāra: On Bölüm

Bodhicaryāvatāra (Sanskritçe: बोधिचर्यावतार; "Bodhisattva'nın Yaşam Biçimine Giriş"), Şāntideva'nın baş yapıtıdır ve Mahāyāna Budizmi'nin en sevilen, en çok okunan, en çok şerh edilen metinlerinden biridir. Eser, on bölümden ve yaklaşık 1.000 mısradan oluşur. Sanskritçe orijinali kafiyeli śloka biçiminde yazılmıştır ve hem felsefi derinliği hem de şiirsel güzelliği ile büyüleyicidir.

Birinci Bölüm: Bodhicittanuśaṃsa (Bodhicitta'nın Faydalarının Övgüsü) — Bu bölüm, Bodhicitta kavramına bir giriş ve onun değeri üzerine bir methiyedir. Şāntideva, Bodhicitta'yı altın yapan simyacının iksiri, karanlığı aydınlatan ay, fakirleri zenginleştiren hazine gibi metaforlarla över. Burada vurgu, motivasyondadır: Mahāyāna yolculuğunun her şeyden önce niyet meselesi olduğu hatırlatılır.

İkinci Bölüm: Pāpadeśanā (Kötü Eylemlerin İtirafı) — Bu bölüm, dört güçlü antidot (caturbalāḥ) öğretisini içerir: (1) destek gücü (Buddha, Dharma, Saṅgha'ya sığınma); (2) pişmanlık gücü; (3) düzeltici eylem gücü; (4) bir daha yapmama kararı. Bu yapı, Tibet Vajrayana geleneğinde "Vajrasattva pratiği" olarak gelişecek olan derin bir arınma metodolojisinin temelidir.

Üçüncü Bölüm: Bodhicittaparigraha (Bodhicitta'nın Kavranışı) — Burada, Şāntideva sembolik bir ritüel sunar: kişi, kendi bedenini, sahip olduklarını ve gelecekteki tüm iyiliklerini Buddhalar ve Bodhisattvalar için bir "sevince adak" (sukhārpaṇa) olarak adar. Bu, ego-yapılarının çözülmesi için içsel bir ritüeldir.

Dördüncü Bölüm: Bodhicittāpramāda (Bodhicitta'da Dikkatlilik) — Bu bölüm, Bodhicitta sözünün ne kadar ciddi bir sorumluluk olduğunu vurgular. Bir kez Bodhisattva yemini edildiğinde, bunu çiğnemek son derece ağır karmik sonuçlar doğurur. Şāntideva, insan yaşamının değerli ve nadir olduğunu, bu nedenle Bodhicitta'yı korumak için her anın değerli olduğunu hatırlatır.

Beşinci Bölüm: Saṃprajanyarakṣaṇa (Öz-farkındalığın Korunması) — Bu, eserin en pratik bölümlerinden biridir. Şāntideva burada günlük yaşamda zihni nasıl kontrol altında tutacağını, beden, söz ve zihin disiplinini nasıl uygulayacağını ayrıntılı biçimde anlatır. Bu bölüm, daha sonra Vipassana meditasyonu ve farkındalık (Metta) pratiklerinin Tibet versiyonlarına ilham vermiştir.

Altıncı Bölüm: Kṣāntipāramitā (Sabır Mükemmelliği) — Bu bölüm, öfke (krodha) ile başa çıkmanın yollarını araştıran felsefi-psikolojik bir başyapıttır. Şāntideva, "Eğer sorun çözülebiliyorsa endişeye gerek yok; eğer çözülemiyorsa, endişe ne işe yarar?" gibi unutulmaz mısralarıyla, modern bilişsel-davranışçı terapi ile şaşırtıcı bir paralellik gösterir. Öfkenin tüm erdemleri yok ettiğini, sabrın ise tüm erdemlerin koruyucusu olduğunu öğretir.

Yedinci Bölüm: Vīryapāramitā (Coşkulu Çaba Mükemmelliği) — Bu bölüm, tembellik, umutsuzluk ve kendi yeteneklerinden şüphe duyma gibi spiritüel engellere karşı bir antidot sunar. Şāntideva, gerçek vīrya'nın iyilik için coşkulu bir adanmışlık olduğunu, salt bedensel emek olmadığını vurgular. Bu bölüm, çağdaş psikolojide "anlam bulma" ve "iç motivasyon" üzerine yapılan araştırmalarla da bağlantılıdır.

Sekizinci Bölüm: Dhyānapāramitā (Meditatif Konsantrasyon Mükemmelliği) — Bu, eserin en uzun ve en derin bölümlerinden biridir. Şāntideva burada iki temel meditasyon pratiğini öğretir: (1) "ātma-paraparivartana" (kendiyi ve başkasını değiştirme); (2) "ātma-parasamatā" (kendiyle başkalarının eşitliği). İkinci pratik, Tibet'te Tonglen (alma-verme) meditasyonunun temelini oluşturacaktır. Bu bölüm, ayrıca Dhyana geleneğinin Mahāyāna versiyonunun en sistematik açıklamalarından biridir.

Dokuzuncu Bölüm: Prajñāpāramitā (Bilgelik Mükemmelliği) — Bu, eserin en felsefi ve en zorlu bölümüdür. Şāntideva burada Madhyamaka Sunyata doktrinini sistematik bir biçimde sunar. Yogācāra (Sadece-Bilinç) okuluyla tartışmalara girer, fenomenlerin özünden boş olduğunu, ama göreceli düzeyde işlevsel olduğunu savunur. Bu bölüm, hagiografilere göre, Şāntideva'nın havaya yükseldiği bölümdür.

Onuncu Bölüm: Pariṇāmanā (Adanma) — Eserin son bölümü, eserin tüm iyiliklerinin tüm hissedebilen varlıkların yararına adanmasını içerir. Bu, "puṇya-pariṇāmanā" (iyilik adanması) olarak bilinen Mahāyāna pratiğinin örnek bir ifadesidir. Şāntideva, mısralarında hapishanedekiler, hastalar, aç olanlar, yolculuk edenler, ezilenler, hayvanlar ve diğer tüm acı çeken varlıklar için tek tek dua eder.

Bu on bölümün organik bütünlüğü, Mahāyāna yolunun tüm aşamalarını —motivasyondan eyleme, etikten metafizik bilgelik içinden adanmaya— sistematik biçimde kapsar. Bu nedenle Bodhicaryāvatāra, Tibet manastır müfredatında temel bir metin olarak kabul edilmiştir ve hâlâ binlerce şerhinin bulunduğu bir kaynaktır.

Sikshasamuccaya

Şāntideva'nın diğer büyük eseri Śikṣāsamuccaya (Sanskritçe: शिक्षासमुच्चय; "Eğitimlerin Derlemesi"), Bodhicaryāvatāra ile birlikte düşünülmesi gereken kardeş bir metindir. Bu eser, Mahāyāna sūtralarından alıntıların sistematik bir derlemesi olarak yapılandırılmıştır ve adeta Bodhicaryāvatāra'nın felsefi-pratik altyapısını sağlar.

Śikṣāsamuccaya, on dokuz ana bölümden oluşur ve yüzden fazla Mahāyāna sūtrasından alıntılar içerir. Bu eser, sekizinci yüzyıl Hindistan'ında hangi Mahāyāna sūtralarının önemli kabul edildiğine dair eşsiz bir tanıklıktır. Bazı sūtralar yalnızca bu eser sayesinde günümüze ulaşmıştır; orijinal Sanskritçe metinleri kaybolan birçok sūtra, Śikṣāsamuccaya'daki alıntılar aracılığıyla kısmen kurtarılmıştır.

Eserin yapısı, yirmi yedi "kārikā" (yoğun mısra) üzerine kuruludur. Her kārikā, bir spiritüel pratiği özetler ve ardından Şāntideva, ilgili sūtralardan uzun alıntılarla bu pratiği açıklar. Bu yapı, kārikā-prātikāstaki bir tür ortaçağ Hindistan pedagojik tekniğidir.

Şāntideva, Śikṣāsamuccaya'da üç temel "atılım" üzerinde durur: (1) ātmabhāvasya parityāga (kendinin terk edilmesi); (2) bhogasya parityāga (sahiplerinden vazgeçilmesi); (3) puṇyasya parityāga (iyiliklerin vazgeçilip başkalarına adanması). Bu üç vazgeçiş, Bodhisattva yolunun temel disiplinini oluşturur.

Eser ayrıca üç önemli temel pratiğin korunmasına vurgu yapar: (1) ātmasya rakṣā (kendinin korunması, yani sağlıklı bir beden ve zihin); (2) bhogasya rakṣā (kaynakların korunması, yani başkalarına hizmet için gerekli olan araçların); (3) puṇyasya rakṣā (iyiliklerin korunması, yani biriktirilen erdemlerin öfkeyle yok edilmemesi). Bu yapı, paradoksal bir biçimde, "vazgeçiş" ile "koruma"yı birleştirir: kendi için değil, başkaları için kendine bakmak.

Śikṣāsamuccaya'nın bir başka önemli yönü, Tantrik unsurları içermesi açısından geç Mahāyāna geleneğine bir köprü olmasıdır. Eser, mantraların, mudraların, ritüel pratiklerin nasıl kullanılması gerektiğine dair bilgiler de içerir. Bu yönüyle Vajrayana geleneğine doğru bir geçiş metnidir.

Modern akademisyenler, Śikṣāsamuccaya'yı Bodhicaryāvatāra'nın "müzelik" bir kaynağı olarak değil, kendi başına bir başyapıt olarak görmektedir. Akademisyen Cecil Bendall, eserin ilk eleştirel Sanskritçe baskısını 1897-1902 yıllarında Bibliotheca Buddhica serisinde yayımlamıştır. Bu baskı, modern Budolojinin temel referanslarından biridir.

İki eser arasındaki ilişki şöyle özetlenebilir: Bodhicaryāvatāra şiirsel-meditatif bir yolculuk, Śikṣāsamuccaya ise sūtra-temelli ansiklopedik bir referans rehberidir. Bodhicaryāvatāra'nın okurları, Śikṣāsamuccaya'da daha ayrıntılı kanonik temelleri bulabilirler. Birlikte ele alındığında, ikisi Mahāyāna spiritüel pedagojisinin en eksiksiz sistemlerinden birini oluşturur.

Eserin kapsadığı sūtralar arasında özellikle önemli olanlar şunlardır: Akṣayamati-nirdeśa Sūtra (Tükenmez Zekânın Öğretisi), Vimaladatta-paripṛcchā Sūtra, Sāgaramati-paripṛcchā Sūtra, Ratnamegha Sūtra (Mücevher Bulutu Sūtrası), Tathāgataguhya Sūtra, Ārya Kṣitigarbha Sūtra, Avalokiteśvara-darśana Sūtra ve daha pek çoğu. Bu derleme, sekizinci yüzyıl Mahāyāna geleneğinin "sapere aude" (bilmeye cüret et) anlayışını yansıtır: Şāntideva, kendi öğretilerini bağımsız bir teorik sistem olarak değil, geniş kanonik geleneğin bir özeti olarak sunar.

Śikṣāsamuccaya'nın bir ilginç yönü, "bhōga" (kaynak, sahiplik) kavramını ele alışıdır. Şāntideva, Bodhisattva'nın kaynaklarını üç şekilde kullanması gerektiğini öğretir: birincisi, başkalarına maddi yardım için (āmiṣadāna); ikincisi, Dharma öğretmek için (dharmadāna); üçüncüsü, korkunun giderilmesi için (abhayadāna). Modern okuyucu için bu, çok-yönlü bir "iyilik ekonomisi" modeli sunar; kaynaklar tek tip bir şekilde değil, durumun gerektirdiği biçimde dağıtılmalıdır.

Eserde özellikle dikkat çekici bir bölüm, "Bodhisattvabhūmi" (Bodhisattva Toprakları) kavramına ayrılmıştır. Klasik Mahāyāna geleneğinde, bir Bodhisattva on aşamada (daśabhūmi) gelişerek aydınlanmaya ulaşır: (1) Pramuditā (Sevinçli), (2) Vimalā (Lekesiz), (3) Prabhākarī (Aydınlık), (4) Arciṣmatī (Parlak), (5) Sudurjayā (Yenilmez), (6) Abhimukhī (Önde), (7) Dūraṅgamā (Uzaklara Giden), (8) Acalā (Hareketsiz), (9) Sādhumatī (İyi Bilen), (10) Dharmameghā (Dharma Bulutu). Şāntideva, Bodhicaryāvatāra ve Śikṣāsamuccaya'da bu aşamaları sistematik olarak tartışmaz; ancak iki eseri birlikte okuyan bir öğrenci, bu on aşamanın spiritüel haritasını dolaylı olarak öğrenir.

Altı Paramita

Bodhicaryāvatāra'nın iskeleti, klasik Six Perfections (Paramita, "öteye geçenler") doktrinine dayanır. Altı paramita, Mahāyāna Bodhisattva yolunun ana yapısıdır ve sırasıyla şunlardır:

1. Dāna Pāramitā (Cömertlik Mükemmelliği): Şāntideva, cömertliğin yalnızca maddi vermek olmadığını, üç türü olduğunu öğretir: (a) maddi cömertlik (āmiṣadāna), (b) korkuyu giderme cömertliği (abhayadāna), (c) Dharma'yı verme cömertliği (dharmadāna). En yüksek cömertlik, başkalarına hakikati öğretmek ve aydınlanma yolunda yürümelerine yardım etmektir. Bu paramita, Bodhicaryāvatāra'nın üçüncü bölümünde Bodhicittotpāda ile birlikte ele alınır.

2. Śīla Pāramitā (Ahlak/Disiplin Mükemmelliği): Etik disiplin, üç temel boyutta anlaşılır: (a) kötüden kaçınmak, (b) iyiyi yapmak, (c) tüm varlıkların yararına çalışmak. Bodhicaryāvatāra'nın beşinci bölümü, beden-söz-zihin disiplinini ayrıntılı olarak ele alır. Burada vurgu, dışsal kurallara körü körüne uymak değil, içsel bir farkındalık ile etik eylemde bulunmaktır.

3. Kṣānti Pāramitā (Sabır Mükemmelliği): Bodhicaryāvatāra'nın altıncı bölümünün konusu olan sabır, üç türde gelişir: (a) zarara karşı sabır (apakāramarṣaṇa), (b) acıyı kabul sabrı (duḥkhādhivāsanā), (c) Dharma'ya yönelik kararlı kabul sabrı (dharmanidhyānakṣānti). Şāntideva burada öfkenin nedensel analizini sunar ve öfkenin kontrol edilemez bir patlama olmadığını, koşullara bağlı bir psikolojik durum olduğunu savunur. Modern bilişsel terapi ile çarpıcı paraleller içeren bu bölüm, son yıllarda Batı'da büyük ilgi görmüştür.

4. Vīrya Pāramitā (Coşkulu Çaba Mükemmelliği): Bodhicaryāvatāra'nın yedinci bölümünde işlenen vīrya, üç türe ayrılır: (a) zırh-vīrya (sahṃnāhavīrya, kararlılık zırhı), (b) eylem-vīrya (prayogavīrya, fiili çaba), (c) doymama vīrya (asantuṣṭivīrya, sürekli iyileşme arayışı). Şāntideva, "vīrya"nın salt bedensel enerji değil, iyilik için coşkulu bir adanmışlık olduğunu vurgular.

5. Dhyāna Pāramitā (Meditasyon Mükemmelliği): Bodhicaryāvatāra'nın sekizinci bölümünde işlenen Dhyana, yalnızca konsantrasyon değil, dünyadan inzivaya çekilme ve zihni şefkat ile bilgelik üzerine derinleştirme pratiğidir. Şāntideva burada "samathā" (huzur) ile "vipaśyanā" (Vipassana, içgörü) arasındaki dengeyi vurgular. Sekizinci bölümün ikinci yarısı, "tonglen" pratiğinin temellerini içerir.

6. Prajñā Pāramitā (Bilgelik Mükemmelliği): Bodhicaryāvatāra'nın dokuzuncu bölümünün konusu olan prajñā, Sunyata (boşluk) doktrininin sezgisel ve felsefi anlayışıdır. Madhyamaka geleneğine bağlı kalan Şāntideva, fenomenlerin "svabhāva" (öz, bağımsız varlık) açısından boş olduğunu, ama görece düzeyde nedensellik ile işlev gördüğünü savunur. Bu bölüm, Nagarjuna'nın Mūlamadhyamakakārikā'sından sonraki en önemli Madhyamaka metinlerinden biri kabul edilir.

Şāntideva'nın altı paramita anlayışında, Karuna (şefkat) ve prajñā (bilgelik) iki kanat gibi birbirini tamamlar. İlk beş paramita karuna'nın eylem alanını, altıncı paramita ise prajñā'nın bilgi alanını temsil eder. Mahāyāna geleneğinde "boş kuş yalnız bir kanatla uçamaz" benzetmesi, bu iki kanadın birlikteliğini vurgular. Şāntideva, bu birlikteliği en zarif biçimde ifade eden öğretmenlerden biridir.

Bazı sonraki şerhçiler, altı paramita'yı on'a çıkarmıştır: upāya (ustaca araçlar), praṇidhāna (adanma yemini), bala (manevi güç) ve jñāna (mistik bilgi) eklenerek on paramita oluşturulur. Ancak Şāntideva, klasik altılı yapıya bağlı kalır.

Şāntideva'nın altı paramita yorumunda özellikle dikkat çeken bir nokta, "altıncı paramita" olan prajñā'nın diğer beşi nasıl dönüştürdüğüdür. Klasik Mahāyāna geleneği, "prajñā olmaksızın ilk beş paramita kuru bir disiplin olur; prajñā ile birleştiklerinde ise paramita'ya (öteye geçen) dönüşürler" der. Şāntideva bu doktrini yaratıcı biçimde geliştirir. Onun analizine göre, prajñā (Sunyata anlayışı), diğer pratiklerin "ego-merkezli" olmasını engeller. Örneğin, prajñā olmadan dāna (cömertlik), "ben veriyorum, sana veriyorum, bunu veriyorum" gibi üç-katlı bir ego-projeksiyonuyla yapılır; bu durumda, eylem bir tür gizli kibir taşır. Prajñā ile birleştirildiğinde ise, "veren-alan-verilen" üçlüsünün özünden boş olduğu görülür; bu, "trimaṇḍala-pariśuddha-dāna" (üç-çemberi-arınmış cömertlik) olarak bilinir ve en yüksek dāna pratiği olarak kabul edilir.

Bu sistem, her bir paramita'yı "trimaṇḍala-pariśuddha" (üç-çemberi-arınmış) versiyonuyla yeniden okumamızı gerektirir. Trimaṇḍala-pariśuddha-śīla, "ahlak-eden-ahlak-ediliyor-ahlaklı eylem" üçlüsünün boş olarak görüldüğü ahlaktır; trimaṇḍala-pariśuddha-kṣānti, "sabreden-sabreden olduğu kişi-sabredilen durum" üçlüsünün boş olarak görüldüğü sabırdır. Bu sistem, paradoksal biçimde, etik eylemi "egosuzlaştırarak" daha güçlü kılar. Çünkü ego-bağımlılığından arındırılmış bir etik eylem, koşullara bağımlı olmaz; her durumda eşit kararlılıkla devam eder.

Şāntideva'nın altı paramita'yı işleme tarzı, klasik Theravāda geleneğinin "on paramī" (Pāli: pāramī) listesinden de farklıdır. Theravāda geleneğinde, paramitalar şunlardır: dāna, sīla, nekkhamma (vazgeçiş), paññā (bilgelik), viriya, khanti (sabır), sacca (gerçeklik), adhiṭṭhāna (kararlılık), mettā (Metta, sevgi-dolu nezaket), upekkhā (eşit ve sakin zihin). Mahāyāna geleneğinde Karuna (şefkat) merkezi bir motivasyon olarak ön plana çıkar; Theravāda geleneğinde ise mettā ile upekkhā arasındaki denge önemlidir. Bu karşılaştırma, Şāntideva'nın merkezi bir Mahāyāna geleneği temsil ettiğini ve klasik Theravāda anlayışından ayrıştığını gösterir; ancak iki gelenek, sonuçta benzer etik idealleri (özsüz, evrensel, sürekli) farklı yollardan ifade eder.

Karşılaştırmalı Perspektif (Hristiyan agape, Sufi hizmet, Bhakti seva, Stoic compassion)

Şāntideva'nın Karuna ve Bodhicitta öğretileri, dünyanın diğer büyük spiritüel geleneklerindeki şefkat ve hizmet kavramlarıyla derin bir Karsilastirma zemini sunar. Bu karşılaştırma, hem benzerlikleri hem de incelikli farkları ortaya koyar.

Hristiyan Agape ile Karşılaştırma: Agape (Yunanca: ἀγάπη), Hristiyan teolojisinde koşulsuz, fedakâr sevgi anlamına gelir. Pavlus'un Korintliler'e Birinci Mektubu'ndaki ünlü 13. bölümde, agape "sabırlı, naziktir; haset etmez, övünmez, kibirlenmez." Bu öğreti, Şāntideva'nın altıncı bölümündeki sabır mükemmelliği ile çarpıcı paraleller içerir. Ancak iki gelenek arasında önemli bir teolojik fark vardır: Hristiyanlıkta agape, Tanrı'nın insanlık için fedakâr sevgisinden (Mesih'in çarmıhta kendini feda etmesi) kaynaklanır ve insandan Tanrı'ya ve insandan insana doğru akar. Karuna ise teist bir kaynak gerektirmez; tüm hissedebilen varlıkların acılarının azaltılması için doğal olarak doğan bir şefkattir. Buna rağmen, Hristiyan Mistisizmi'nde, özellikle Meister Eckhart, John Ruysbroeck, Saint John of the Cross gibi mistiklerde, agape ile Karuna arasında deneyimsel paralellikler bulunabilir. Thomas Merton, kendi Trappist manastır yaşamında Şāntideva'yı okumuş ve onunla derin bir bağ kurmuştur. Merton'un "Conjectures of a Guilty Bystander" eserinde Hristiyan agape ile Buddhist karuna arasındaki köprü kurma çabası, modern dinler arası diyaloğun önemli bir örneğidir.

Sufi Hizmet Geleneği: Tasavvuf'ta "hizmet" (Arapça: خِدْمَة), tarikatın kalp ekseninde yer alır. Mevlana Celaleddin Rumi'nin Mesnevi'sinde, "Hizmet ile her şeyi elde edebilirsin" mısrası, sufi yolunun pratik özünü yansıtır. Sufi geleneğinde, müridler önce manastırın (tekkenin) maddi işlerinde hizmet ederek nefslerini terbiye eder, ardından spiritüel pratiklere geçerler. Bu, Şāntideva'nın "kendi terk edilmesi" (ātmaparityāga) öğretisi ile benzerdir. Ancak fark şuradadır: Sufi hizmet, Allah'a (Hak'a) yöneliktir ve "fenâ fillah" (Allah'ta yok olma) hedefine ulaşmak için bir araçtır. Şāntideva'nın karuna'sı ise teolojik bir mutlak'a yönelik değil, hissedebilen varlıkların acılarının azaltılmasına yöneliktir. Buna rağmen, deneyimsel düzeyde, ego'nun aşılması ve sevgi/şefkatte erime motifi her iki gelenekte de güçlüdür. İbn Arabi'nin "rahmet" doktrini (rahmaniyet) ile karuna arasında özellikle ilginç paraleller bulunur; her iki kavram da koşulsuz, evrensel, yaratıcı bir şefkati ifade eder.

Bhakti Seva Geleneği: Hindistan'da Bhakti hareketi içinde "seva" (Sanskritçe: सेवा, hizmet) merkezi bir kavramdır. Bhakti, Tanrı'ya adanmış sevgi anlamına gelirken, seva bu adanmışlığın somut, eylemsel ifadesidir. Ramanuja, Madhva, Chaitanya gibi bhakti azizleri, seva'yı en yüksek spiritüel pratik olarak öğretmişlerdir. Şāntideva'nın Bodhicaryāvatāra'sının üçüncü bölümündeki "kendini adama" ritüeli ile Bhakti geleneğindeki "ātmasamarpaṇa" (kendini teslim etme) ritüeli arasında çarpıcı yapısal paraleller vardır. Her iki gelenekte de mürid, bedenini, sahip olduklarını ve gelecekteki tüm eylemlerini bir yüksek prensibe (Buddha ya da Tanrı'ya) adar. Aynı tarihsel bağlamı paylaşan iki gelenek olarak, sekizinci yüzyıl Hindistan'ında bu motiflerin birbirini etkilemiş olması mümkündür. Karma Yoga geleneği (Bhagavad Gita'nın merkezi öğretisi), eylemin meyvelerinden vazgeçerek hizmet etmek, Şāntideva'nın "fala ve sonuçlardan vazgeçme" anlayışıyla derin bir uyum içindedir.

Stoik Şefkat: Antik Yunan ve Roma'nın Stoa geleneği, kozmik akıl (logos) içinde tüm insanların kardeşliğini öğretir. Marcus Aurelius'un Düşünceler'inde, "Sabah uyandığında kendine şu hatırlat: Bugün karşılaşacağım kişiler şikayetçi, nankör, kibirli, hain, kıskanç, asabi olacaklar... Ama ben onlardan farklı değilim, çünkü hepimiz aynı kozmik aklın parçalarıyız" tavsiyesi, Şāntideva'nın altıncı bölümündeki öfkeye karşı sabır öğretisiyle yakından örtüşür. Hem Stoa hem de Şāntideva, başkalarının "kötü" davranışlarının onların özünden değil, koşullardan kaynaklandığını ve bu nedenle öfkenin yersiz olduğunu savunur. Ancak fark şuradadır: Stoa'nın "apatheia" (duygusal sükûnet) ideali, duyguların kontrol altına alınmasına vurgu yaparken, Şāntideva'nın karuna'sı duygusal kalpın açık olmasına ve başkalarının acılarına derin bir empatiye dayanır. Bu iki yaklaşım, modern psikoloji açısından farklı strateji modelleri sunar; ancak her ikisinin de eylemsel sonuçları —sakin, etkili, başkalarının yararına çalışan birey— şaşırtıcı biçimde benzerdir.

Konfüçyüs'çü "Ren" (仁) ile İlgili Notlar: Çin geleneğinde Konfüçyüs'ün "ren" (insanlık, insan-sevgisi) kavramı da Şāntideva'nın karuna'sına paralel bir etik temel sunar. Mengzi'nin "tüm insanlar acı çekenleri görünce dayanamaz" doktrini, Buddhist karuna'ya çok yakındır. Bu paralellik, sekizinci yüzyılda Hindistan ve Çin arasında zaten var olan Buddhist alışverişin etik temelde derin bir uyum sağladığını gösterir.

Tüm bu Karsilastirma çalışmalarında, önemli bir not düşülmelidir: Şāntideva'nın özgün katkısı, karuna'yı (a) Sunyata (boşluk) anlayışıyla, (b) sistemik altı paramita yapısıyla ve (c) Bodhisattva yolunun aşamalarıyla bütünsel bir sistemde birleştirmesidir. Bu sistemik bütünlük, diğer geleneklerin parçalı parçalı sunduğu öğretileri tek bir entegre çerçevede sunar.

Karşılaştırmalı perspektifin bir başka boyutu da, Şāntideva'nın etik felsefesinin "evrenselleştirilebilirlik" niteliğidir. Immanuel Kant'ın "Pratik Aklın Eleştirisi"nde formüle ettiği "kategorik buyruk" —"her zaman, yapacağın eylemin maksiminin evrensel bir yasa olabileceği şekilde davran"— Şāntideva'nın "kendi-başkası eşitliği" argümanıyla yapısal bir paralellik gösterir. Her iki filozof da, "ben"in özel bir konum olmadığını ve etik eylemin böyle bir özel konumdan değil, tüm rasyonel/hissedebilen varlıklar için geçerli bir prensipten kaynaklanması gerektiğini savunur. Ancak fark şuradadır: Kant'ın evrenselleştirilebilirliği "akıl"a dayanırken, Şāntideva'nın evrenselliği "şefkat" ve "boşluk anlayışı"na dayanır. Bu, daha "duygusal" değil ama farklı kategorik bir temele oturan bir etik evrensellik anlayışıdır.

Levinas'ın "Öteki" felsefesi de Şāntideva ile karşılaştırılabilir. Emmanuel Levinas, "Totalité et Infini" eserinde, etiğin "Öteki"nin yüzüyle başladığını savunur; "Öteki" benim için sonsuz bir sorumluluk talep eder. Şāntideva'nın da Bodhisattva yolunu "tüm hissedebilen varlıklar için sonsuz bir sorumluluk üstlenme" olarak tanımlaması, Levinas ile şaşırtıcı bir yakınlık içindedir. Her iki düşünür de, etiğin "kendinden başlayan" değil, "Öteki'nden başlayan" bir ufuk olduğunu öne sürer. Çağdaş "kıta felsefesi" alanında Şāntideva-Levinas karşılaştırmaları verimli bir araştırma alanı oluşturmaktadır.

Yahudi gelenek içinde de Şāntideva ile paraleller bulunabilir. Hasidic Yahudilik'te "tikkun olam" (dünyayı onarma) kavramı, evrensel bir spiritüel sorumluluk anlayışını ifade eder. Martin Buber'in "Ich und Du" (Ben ve Sen) eserindeki "Ben-Sen" ilişkisi anlayışı, Şāntideva'nın "kendi-başkası eşitliği" doktriniyle felsefi bir akrabalık içindedir. Abraham Joshua Heschel'in "Tanrı'nın Aramaması" doktrini —Tanrı'nın insanı sürekli olarak hizmete çağırması— Mahāyāna'nın "Bodhisattva çağrısı" ile karşılaştırılabilir.

Çağdaş Afrika felsefesinde "ubuntu" anlayışı —"ben, sen olduğum için varım" (umuntu ngumuntu ngabantu)— Şāntideva'nın "kendi-başkası eşitliği" öğretisiyle çarpıcı bir paralellik içerir. Desmond Tutu'nun "No Future Without Forgiveness" (1999) eserinde, ubuntu kavramı bir tür Afrikalı "karuna" olarak betimlenir. Bu, Şāntideva'nın evrensel mesajının kültürler arası bir yansımasıdır.

Bu karşılaştırmaların hepsi göstermektedir ki, Şāntideva'nın öğretileri "bir Hindistan-spesifik kültürel ürün" değil, evrensel bir insan deneyimini ifade eden derin bir spiritüel-felsefi anlayıştır. Onun mısraları, bin üç yüz yıl önce sekizinci yüzyıl Hindistan'ında yazılmış olmasına rağmen, modern bir okuyucu için sanki bugün yazılmış gibi etkili olur. Bu, klasik metinlerin "evrensel kalıcılığı" özelliğinin canlı bir örneğidir.

Modern Yorumlar

Bodhicaryāvatāra'nın modern dünyaya tanıtımı, on dokuzuncu yüzyılın sonlarında başlamış ve yirminci yüzyılda ivme kazanmıştır. İlk Sanskritçe eleştirel baskı, Louis de La Vallée Poussin tarafından 1901-1914 yılları arasında Bibliotheca Indica serisinde yayımlanmıştır. Bu baskı, Prajñākaramati'nin (yaklaşık 950-1030) Pañjikā şerhini de içerir ve modern Budolojinin temel kaynaklarından biridir.

Yirminci yüzyılın ikinci yarısında, Bodhicaryāvatāra'nın İngilizce çevirileri çoğalmıştır. Marion Matics'in 1970 tarihli "Entering the Path of Enlightenment" çevirisi, Stephen Batchelor'ın 1979 tarihli "A Guide to the Bodhisattva's Way of Life" çevirisi, Vesna A. Wallace ve B. Alan Wallace'in 1997 tarihli "A Guide to the Bodhisattva Way of Life" çevirisi, ve Crosby ile Skilton'ın 1995 tarihli "The Bodhicaryāvatāra" Oxford World's Classics çevirisi en etkili olanlardır. Padmakara Translation Group'un 1997 tarihli "The Way of the Bodhisattva" çevirisi ise Dalai Lama tarafından kullanılan resmi versiyon olarak özel bir öneme sahiptir.

Dalai Lama (14. Tenzin Gyatso), Bodhicaryāvatāra'yı kendi yaşamının manevi pusulası olarak tanımlar. Onun ünlü sözü, "Eğer bir şey mutluluğa götürüyorsa, onun adı dharmadır" anlayışı, Şāntideva'nın altıncı bölümündeki öfke analizinden ilham alır. Dalai Lama, 1993'te Fransa'da, 1994'te Hindistan'da, 1997'de Cenevre'de, ve diğer pek çok kez bu eser üzerine kapsamlı öğretiler vermiştir. "Healing Anger" (Şefkatli Yaşam, 1997), "A Flash of Lightning in the Dark of Night" (1994), "For the Benefit of All Beings" (2009) gibi kitaplar, onun Şāntideva yorumlarının yazılı versiyonlarıdır.

Pema Chödrön (Deirdre Blomfield-Brown, 1936-), Tibet Kagyü geleneğinin Amerikalı bir rahibesi olarak, Bodhicaryāvatāra'yı çağdaş Batılı izleyici için yeniden yorumlamada öncü bir rol oynamıştır. "No Time to Lose: A Timely Guide to the Way of the Bodhisattva" (2005) eserinde, Şāntideva'nın metnini mısra-mısra şerh ederek, modern psikolojinin diliyle erişilebilir hâle getirmiştir. Pema Chödrön'ün özellikle Tonglen (alma-verme meditasyonu) pratiği üzerine yaptığı çalışmalar, Bodhicaryāvatāra'nın sekizinci bölümünden kaynaklanan bir Mahāyāna pratiğini Batı'da yaygınlaştırmıştır.

Çağdaş akademisyenler arasında Paul Williams ("Mahāyāna Buddhism: The Doctrinal Foundations", 1989), Luis O. Gómez, Jay Garfield, Tom Tillemans ve Mark Siderits gibi isimler, Şāntideva'nın felsefi yönlerini Batı analitik felsefe ile diyalog kurarak ele almışlardır. Özellikle dokuzuncu bölümün Madhyamaka argümanları, çağdaş "kişi-zaman ontolojisi", "öz-anlayışı" ve "bilinç felsefesi" tartışmalarında verimli bir kaynak olarak kullanılmaktadır.

Charles Goodman'ın "Consequences of Compassion: An Interpretation and Defense of Buddhist Ethics" (2009) eseri, Şāntideva'yı bir "konsekansiyalist" (sonuçsalcı) etikçi olarak yorumlar. Goodman, Şāntideva'nın etik düşüncesinin Batı etik literatüründe Peter Singer'ın "utilitaryanizm"ine yakın olduğunu öne sürer. Bu yorum tartışmalıdır; bazı akademisyenler (örneğin Jay Garfield), Şāntideva'nın etiğinin "erdem etiği"ne (virtue ethics) daha yakın olduğunu savunur.

Stephen Jenkins, Şāntideva'nın "uṣmagata" (savaşa kalkan) doktrinine ilişkin makalelerinde, Bodhisattva'nın bazı durumlarda öldürmesinin nasıl ahlaki kabul edilebileceğini tartışır. Bu, Mahāyāna etiğinin "büyük şefkat içinde teorik öldürme istisnası" doktrinidir; nadir uygulanan, ancak felsefi olarak önemli bir konudur.

Modern bilimsel araştırmalarda, Şāntideva'nın altıncı bölümündeki öfke analizi ile bilişsel-davranışçı terapi (BDT) arasındaki paraleller sıkça incelenmektedir. Aaron Beck'in bilişsel terapisi ve Albert Ellis'in rasyonel duygusal davranış terapisi, Şāntideva'nın "öfkenin nedensel analizi" tekniklerini bağımsız olarak yeniden keşfetmiş gibidir. Bu yöndeki en kapsamlı çalışmalardan biri, Geshe Thupten Jinpa'nın "A Fearless Heart: How the Courage to Be Compassionate Can Transform Our Lives" (2015) eseridir.

Compassion Cultivation Training (CCT, Şefkat Geliştirme Eğitimi), Stanford Üniversitesi'nde Thupten Jinpa, James Doty ve diğerleri tarafından geliştirilen sekülerleştirilmiş bir programdır. Bu program, Şāntideva'nın "kendi-başkası eşitliği" ve "tonglen" pratiklerinden ilham alır ve klinik psikolojide kullanılır. CCT'nin etkinliğini araştıran bilimsel çalışmalar, programın depresyonu azalttığını, sosyal bağlantıyı güçlendirdiğini ve immün sistemi pozitif etkilediğini göstermiştir.

Pratik Etkisi

Şāntideva'nın eserlerinin pratik etkisi, son derece geniş ve derindir. Tibet manastır eğitiminde Bodhicaryāvatāra, "lojong" (zihin eğitimi) geleneğinin temel metinlerinden biridir. Atisha'nın Bodhipathapradīpa (Aydınlanma Yolunun Lambası, 11. yüzyıl) eserinde Şāntideva'dan ilham aldığı açıktır. Atisha aracılığıyla Şāntideva'nın öğretileri Tibet'e taşınmış ve Kadampa okulunun temel taşı olmuştur.

Geshe Chekawa'nın "Yedi Noktalı Zihin Eğitimi" (Lojong Don Dünma) metni, Bodhicaryāvatāra'nın sekizinci bölümündeki "kendi-başkası eşitliği" öğretisinin pratik bir özetidir. Bu metin, Tibet'in tüm büyük okullarında (Nyingma, Sakya, Kagyü, Gelug) öğretilir ve günlük spiritüel pratiğin temel bir kılavuzudur.

Tonglen (alma-verme) meditasyonu, modern Batılı Buddhistlere de tanıdık olan en güçlü Tibet pratiklerinden biridir. Bu pratikte, kişi nefes alırken başkalarının acılarını kara bir duman olarak içine çeker, nefes verirken kendi mutluluğunu ve iyiliğini beyaz bir ışık olarak başkalarına gönderir. Bu paradoksal pratik, ego-merkezli zihnin yapılarını dönüştürmeyi amaçlar. Tonglen, Bodhicaryāvatāra'nın sekizinci bölümünde sembolik bir biçimde başlamış olan bir pratiğin tam gelişmiş halidir.

Çağdaş hospis ve palyatif bakım çalışmalarında Şāntideva'nın öğretileri uygulamalı bir kaynak olarak kullanılmaktadır. Joan Halifax'in "Being with Dying" (2008) eseri, hospis çalışanları için Şāntideva temelli bir şefkat eğitimi sunar. Kafa derisi terimle "compassion fatigue" (şefkat tükenmişliği) sorunu, bakım veren profesyoneller arasında yaygındır; Şāntideva'nın "kendinin korunması" öğretisi bu soruna teorik ve pratik bir antidot sunar.

Çatışma çözümünde ve barışçıl çatışma yönetiminde Bodhicaryāvatāra'nın altıncı bölümü etkili bir kaynak olarak kullanılır. Marshall Rosenberg'in "şiddetsiz iletişim" (Nonviolent Communication, NVC) yöntemi, Şāntideva'nın "öfkenin nedensel analizi" tekniği ile büyük paraleller içerir. Her iki yaklaşımda da, öfkenin altında yatan "ihtiyaçların ifadesi" ön plana çıkarılır.

Eğitimde, özellikle "social-emotional learning" (sosyal-duygusal öğrenme) programlarında, Şāntideva esinli pratikler kullanılmaktadır. Mindful Schools, MindUP, Inner Resilience Program gibi okul-temelli programlar, modifiye edilmiş Bodhicitta egzersizleriyle çocuklarda empati ve şefkat geliştirmeyi amaçlar.

Kurumsal dünyada bile Şāntideva esinli pratikler yer bulmaktadır. Google'ın "Search Inside Yourself" programı (Chade-Meng Tan tarafından), kısmen Buddhist farkındalık ve şefkat öğretilerine dayanır. Bu programın etkili olduğu, çalışanların stres düzeylerinde azalma ve işbirliğinde artış olarak gözlemlenmiştir.

Etik liderlik alanında, Şāntideva'nın "kendi-başkası eşitliği" prensibi, hizmetkâr liderlik (servant leadership) ve dönüştürücü liderlik (transformational leadership) teorileri için zengin bir kaynak olabilir. Robert Greenleaf'in "servant leadership" konsepti, paradoksal biçimde, Şāntideva'nın "ben tüm varlıkların hizmetkârıyım" anlayışıyla derin paralellikler içerir.

Doğa koruma ve hayvan hakları hareketlerinde de Şāntideva referans alınır. Bodhicaryāvatāra'nın onuncu bölümündeki "hayvanlar için dua" mısraları, modern Buddhist çevre etiğinin önemli bir kaynağıdır. Roshi Joan Halifax, Thich Nhat Hanh ve diğer çağdaş öğretmenler, "engaged Buddhism" (toplumsal-katılımlı Budizm) bağlamında Şāntideva'nın evrensel şefkat doktrinini ekolojik krize bir yanıt olarak sunarlar.

Sosyal adalet hareketlerinde, özellikle siyahi sivil haklar mücadelesinde, Şāntideva'nın "öfkesiz direniş" prensipleri, Martin Luther King Jr. ve Bhante Gunaratana gibi figürler aracılığıyla yansıma bulmuştur. Buddhist Peace Fellowship gibi örgütler, Şāntideva'nın sabır öğretisini şiddetsiz direniş için bir kaynak olarak kullanır.

Pratik uygulamanın bir başka önemli alanı, bağımlılık tedavisidir. Refuge Recovery (Noah Levine tarafından) ve Buddhist Recovery Network gibi programlar, Şāntideva'nın "öz-yargı yerine öz-şefkat" öğretisini bağımlılık tedavisinin temel taşı olarak kullanır. Klasik 12-adım programlarının "yüksek güç"e dayanan teolojik çerçevesine alternatif olarak, bu programlar bir tür "Buddhist 12 adım" sunarlar; bunların temelinde Şāntideva'nın "kendine ve başkalarına karşı şefkat" anlayışı yatar.

Travma tedavisinde, özellikle "kompleks travma" ve "savaş travması" alanında, Şāntideva esinli pratikler son yıllarda artan bir biçimde uygulanmaktadır. Veterans Administration tarafından desteklenen bazı programlar, Mindfulness-Based Stress Reduction (MBSR) ve Compassion-Focused Therapy (CFT) gibi tekniklerle Şāntideva'nın "ben-başkası eşitliği" prensipini birleştirir. Paul Gilbert'in geliştirdiği CFT, Şāntideva'nın "öz-şefkat" prensibini Batılı psikoloji çerçevesinde sistematize eden önemli bir yaklaşımdır.

Pedagoji alanında, "öz-şefkat eğitimi" (self-compassion training) Kristin Neff'in Texas Üniversitesi'ndeki araştırmalarıyla geliştirilmiş ve birçok okul programında uygulanmaktadır. Bu eğitim, çocukları kendi başarısızlıklarına şefkatle yaklaşmaya yönlendirir; Şāntideva'nın "ego'yu yargılama yerine dönüştürme" anlayışıyla derin bir uyum içindedir.

Yöneticilik ve liderlik gelişiminde, Daniel Goleman'ın "duygusal zeka" teorisi, kısmen Buddhist farkındalık geleneğinden ilham alır. Şāntideva'nın beşinci bölümündeki "saṃprajanya" (öz-farkındalık) öğretisi, modern duygusal zeka kavramının klasik bir öncüsüdür. Boyutları —öz-farkındalık, öz-yönetim, sosyal farkındalık, ilişki yönetimi— Şāntideva'nın sistematik öğretilerinde dolaylı olarak bulunabilir.

Sanat ve yaratıcılık alanında Şāntideva'nın etkileri de azımsanmayacak boyuttadır. Tibet thangka sanatında, Bodhisattva ikonografisi Şāntideva'nın betimlemelerinden ilham alır. Modern Batılı sanatta, Pema Chödrön'ün eserlerinden esinlenen sanatçılar (örneğin Robert Beer'in thangka çalışmaları, Susan Bates'in mindfulness temalı çalışmaları) Şāntideva'yı görsel bir gelenek olarak yaşatmaktadır.

Şiir ve edebiyat alanında, Allen Ginsberg, Gary Snyder, Jane Hirshfield gibi şairler, Buddhist geleneğin etkisiyle yazılarında Şāntideva esinli motifler kullanmışlardır. Hirshfield'in "Of Gravity & Angels" ve "After: Poems" gibi şiir kitapları, "boşluk ve dolulukun şiirsel ifadesi" olarak okunabilir. Çince ve Korece klasik şiir geleneklerinde de, Bodhicaryāvatāra'dan ilham alan eserler bulunur.

Eleştiriler

Şāntideva'nın eserleri, klasik dönemden günümüze kadar çeşitli felsefi ve etik eleştirilere konu olmuştur. Bu eleştirilerin sistemik bir incelemesi, hem Şāntideva'nın derinliğini hem de Mahāyāna geleneği içindeki gerilimleri ortaya koyar.

1. "Kendi-Başkası Eşitliği" Argümanına Yönelik Eleştiriler: Bodhicaryāvatāra'nın sekizinci bölümündeki "kendi-başkası eşitliği" argümanı, klasik şerhçiler tarafından bile tartışılmıştır. Argüman özetle şöyledir: "Tıpkı benim acım benim için kötü ise, başkasının acısı da onun için kötüdür. Tıpkı benim mutluluğum benim için iyi ise, başkasının mutluluğu da onun için iyidir. Eğer 'ben' kavramı düşmanca ayrımcılığa neden oluyorsa, onu terk etmeli ve tüm varlıkları eşit görmeliyim." Bazı eleştirmenler bu argümanın "yetersiz" olduğunu öne sürer; çünkü "benim acım" ile "başkasının acısı" arasında epistemolojik bir fark vardır: benim acımı doğrudan deneyimlerim, başkasınınkini ise yalnızca dolaylı olarak. Bu epistemolojik asimetrinin etik bir gerekçeyi haklılaştırıp haklılaştırmadığı, çağdaş etik felsefede tartışmalıdır. Derek Parfit'in "Reasons and Persons" (1984) eseri, benzer bir argümanı geliştirir; Parfit'in Şāntideva'dan etkilenip etkilenmediği akademisyenler arasında bir merak konusudur.

2. Etik Konsekansiyalizm Eleştirisi: Charles Goodman'ın Şāntideva'yı bir konsekansiyalist olarak yorumlaması, ciddi eleştirilere konu olmuştur. Jay Garfield, "Buddhist Ethics: A Philosophical Exploration" (2021) eserinde, Şāntideva'nın etiğini konsekansiyalist olarak okumanın metni anakronik bir biçimde yorumlamak olduğunu savunur. Garfield'a göre Şāntideva, bir "karakter etiği" geliştirir; etik eylem, kuralları takip etmek değil, dönüşmüş bir kalbin doğal ifadesidir. Bu tartışma, Şāntideva'nın etik felsefesinin doğasının ne olduğu sorusunu açar; cevap belki ne tam olarak konsekansiyalist, ne tam olarak deontolojik, ne de tam olarak erdem etiği; ama bu kategorilerin tümünden farklı olan bir "şefkat etiği"dir.

3. Tarihsel Anti-Hindu Argümanlar: Bodhicaryāvatāra'nın dokuzuncu bölümünde Şāntideva, Sāṃkhya, Vaiśeṣika, Nyāya ve Mīmāṃsā gibi Hindu felsefe okullarına karşı argümanlar geliştirir. Bu argümanlar, dönemin entelektüel ortamında doğal olarak yer almıştır; ancak bazı modern Hindu akademisyenler, Şāntideva'nın Hindu pozisyonlarını "saman adam" (straw man) biçiminde sunduğunu öne sürer. Karşı argüman olarak, Şāntideva'nın o dönemin standart polemik tekniklerine bağlı kaldığı ve aslında muhataplarına saygılı bir tartışma yürüttüğü savunulur.

4. "Bodhisattva Yemini" Sorumluluğu Eleştirisi: Şāntideva, dördüncü bölümde Bodhisattva yemini etmenin, ardından bunu çiğnemenin son derece ağır karmik sonuçlar doğuracağı uyarısında bulunur. Bazı çağdaş eleştirmenler (örneğin Jan Westerhoff), bu öğretinin pratik olarak çelişkili olabileceğini öne sürer: eğer Bodhisattva yemini bu kadar ağırsa, bu yemine girmek için son derece ihtiyatlı olmak gerekir; oysa Şāntideva sürekli olarak "hemen şimdi" bu yemini almaya çağırır. Bu pragmatik gerilim, geleneğin daha sonra "iki seviyeli yemin" (göreceli ve mutlak) öğretisini geliştirmesine yol açmıştır.

5. "Cinsiyet Dili" Eleştirisi: Bodhicaryāvatāra'da bedeni "kirli", "iğrenç" olarak betimleyen mısralar (özellikle sekizinci bölümün başlarında) bulunur. Bu pasajlar, modern feminist eleştirilerin hedefi olmuştur. Bazı feministler, bu mısralarda kadın bedenine yönelik bir nefret olduğunu öne sürer. Karşı argümanlar şunlardır: (a) Şāntideva, hem erkek hem de kadın bedenleri için aynı dili kullanır; özellikle kadın bedenine yönelik bir nefret yoktur; (b) bu mısraların amacı, bedenin kalıcı, mükemmel, başlı başına değerli olduğu yanılgısını kırmaktır; bu, "asubha-bhāvana" (kalıcı olmama meditasyonu) klasik bir Buddhist pratiğidir; (c) ortaçağ Hindistan'ının kültürel bağlamında okunmalıdır. Yine de modern öğretmenler, bu pasajları çağdaş izleyiciye sunarken daha dikkatli bir bağlamlaştırma yaparlar.

6. "Dönüştürücü Mucize" Pasajlarına Yönelik Eleştiriler: Bodhicaryāvatāra'nın bazı pasajlarında Şāntideva, "her yere yağmur olabilirim", "tüm açların yiyeceği olabilirim", "tüm hastaların ilacı olabilirim" gibi mucizevi dönüşüm dileklerini ifade eder. Bu pasajlar, kelimenin tam anlamıyla anlaşılırsa anlamsızdır; sembolik olarak anlaşılırsa derin bir motivasyonel etki yaratır. Modern eleştirmenler, bu mucizevi dilin "naif" olduğunu öne sürerken, savunucular, bu pasajların "hayal gücünün etik gücü"nü (imaginative ethical power) yansıttığını söyler.

7. Kişisellik (Personhood) Eleştirisi: Şāntideva, dokuzuncu bölümde "ben" kavramının nihayetinde boş olduğunu savunur. Bu, klasik Buddhist anatta (anātman, kendiliksizlik) doktrinine dayanır. Ancak modern eleştirmenler (örneğin Mark Siderits, Galen Strawson), bu radikal kendiliksizlik öğretisinin etik motivasyonu sağlayıp sağlayamayacağını sorgular: "Eğer 'ben' yoksa, neden başkalarının acılarına önem vereyim?" Şāntideva'nın cevabı, paradoksal biçimde, "ben"in olmayışının tam da başkalarına önem vermenin temeli olduğudur: çünkü "benim acım" ile "başkasının acısı" arasındaki sınır, ego-illüzyonunun bir ürünüdür. Bu cevabın tatmin edici olup olmadığı, hâlâ tartışılan bir konudur.

8. Sosyal-Politik Eleştiriler: Bazı çağdaş eleştirmenler, Şāntideva'nın bireysel-içsel dönüşüme odaklanmasının, sistemik adaletsizlikleri görmezden gelmesine yol açabileceğini öne sürer. Engaged Buddhism (Toplumsal-Katılımlı Budizm) hareketi, bu eleştiriye yanıt olarak, Şāntideva'nın evrensel şefkatinin sistemik adalet için de bir kaynak olabileceğini gösterir. Thich Nhat Hanh ve Aung San Suu Kyi'nin Şāntideva-esinli sosyal eylemleri, bu yanıtın canlı örnekleridir.

9. Mucize ve Hagiografi Eleştirisi: Şāntideva'nın havaya yükselmesi, dilencilerin yiyecek mucizevi olarak çoğaltması gibi hagiografik anlatılar, modern eleştirel okuyucu için bir şüphe kaynağıdır. Akademisyenler, bu anlatıların tarihsel olaylar değil, edebiyat türü olarak "buddhakāya" (Buddha-bedeni) doktrininin somutlaştırılması olarak okunması gerektiğini öne sürer. Yine de, bu anlatılar Tibet geleneğinde "gerçek bir bilgenin ulaşabileceği realizasyon seviyeleri" olarak ciddiyetle ele alınır.

10. Dilsel-Çeviri Eleştirisi: Bodhicaryāvatāra'nın farklı çevirileri, metinden farklı anlamlar çıkarır. Örneğin Vesna Wallace ile Stephen Batchelor'ın bazı bölümlerdeki yorumları, önemli ölçüde farklıdır. Bu, "tek bir doğru çeviri" olmadığını, her çevirinin bir yorum olduğunu hatırlatır. Sanskritçe orijinalin bazı pasajları, hem dilsel hem de doktrinel açıdan belirsizdir; bu belirsizliği aşmak için Tibet geleneğindeki şerhler önemli bir referans noktasıdır.

11. "Postmoderne Felsefe ile Uyum" Eleştirisi: Bazı çağdaş Batılı yorumlar, Şāntideva'nın Sunyata doktrinini postmodern "yapısöküm" (deconstruction) ile özdeşleştirme eğilimindedir (örneğin Jacques Derrida ile karşılaştırmalar). Bu yaklaşıma karşı eleştirmenler, Şāntideva'nın etik bir gelenek içinde olduğunu ve postmodern "anti-foundationalism"den ciddi farkları olduğunu hatırlatır. Şāntideva için boşluk, etiği yıkmak değil, gerçek etiğin temeli olmaktır; bu, postmodern bazı yaklaşımların etikten kaçınma eğilimleriyle uyuşmaz.

12. Manastır Bağlamı Eleştirisi: Bodhicaryāvatāra, başlangıçta bir manastır bağlamı için yazılmıştır; manastır yaşamına özgü ahlaki kurallar, beden-pratiği, ve günlük rutin onun arka planındadır. Bazı çağdaş okuyucular, metnin laik bir hayata uygulanmasının zor olabileceğini öne sürer. Karşı argüman olarak, Şāntideva'nın özünde "evrensel insan deneyimini" ele aldığı ve metnin manastır-spesifik unsurlarının kolayca laik yaşam bağlamına çevrilebileceği savunulur.

Tüm bu eleştiriler, Şāntideva'nın eserinin canlılığının ve felsefi zenginliğinin tanıklarıdır. Hiçbir büyük metin, eleştiriye kapalı değildir; Bodhicaryāvatāra da, yüzyıllar boyunca geliştirilen şerh geleneğinin gösterdiği gibi, sürekli olarak yeniden okunan, yeniden yorumlanan, sorgulanan bir metindir. Bu sürekli yeniden okuma, klasik bir eserin "yaşayan" kalmasının temel mekanizmasıdır.

Miras: Dalai Lama ve Çağdaş Buddhism

Şāntideva'nın günümüze ulaşan mirası, Tibet Budizmi'nin tüm okullarında, Çin ve Japon Mahāyāna geleneklerinde, ve özellikle son yarım yüzyılda Batı Budizmi'nde derin izler bırakmıştır. Bu miras, akademik, pratik ve kültürel boyutlarda izlenebilir.

14. Dalai Lama ve Bodhicaryāvatāra: Dalai Lama Tenzin Gyatso (1935-), Şāntideva'yı kendi spiritüel öğretmeni Tara Rinpoche'den almıştır. Daha sonra Kunu Lama Tenzin Gyaltsen'den (1894-1977) bu metnin geleneksel öğretmenliğini almıştır. Kunu Lama, "ölümünden korkmamak, Bodhicaryāvatāra'yı baştan sona ezbere bilmek ve Bodhicitta'yı sürekli olarak deneyimlemek" üçlüsünü Dalai Lama'ya öğretmiştir. Dalai Lama'nın yaşamı boyunca verdiği Bodhicaryāvatāra öğretileri, hem geleneksel hem de Batılı izleyiciler için zengin bir miras oluşturmuştur. Onun ünlü deyimiyle: "Bodhicaryāvatāra'yı her gün okurum; her okumada yeni bir anlam bulurum. Bu metin yaşayan bir kaynak gibidir."

Tibet Budizmi Okullarında Şāntideva: Şāntideva'nın eserleri Tibet Budizmi'nin dört ana okulunda (Nyingma, Sakya, Kagyü, Gelug) farklı şerh gelenekleriyle yaşatılır. Gelug okulunda, Tsongkhapa'nın (1357-1419) eserlerinde Şāntideva'ya sık sık atıflar bulunur. Sakya okulunda, Sapaṇ Kunga Gyaltsen'in (1182-1251) şerhleri etkili olmuştur. Nyingma okulunda, Padmasambhava'nın geleneğine bağlı olarak Şāntideva, Vajrayana yolunun bir hazırlayıcısı olarak kabul edilir; Mipham Rinpoche'nin (1846-1912) Bodhicaryāvatāra şerhi özellikle önemlidir. Kagyü okulunda, Milarepa ve diğer Kagyü ustalarının öğretilerinde Şāntideva'nın izleri bulunur; Patrul Rinpoche'nin (1808-1887) "Kunzang Lamai Zhalung" (Mükemmel Öğretmenin Sözleri) eseri, Bodhicaryāvatāra'nın Nyingma versiyonundaki bir uygulaması olarak okunabilir.

Dzogchen ile İlişki: Dzogchen geleneği, en yüksek Vajrayana öğretisi olarak, doğrudan rigpa (kendiliğinden uyanış) ile ilgilidir. Şāntideva'nın eserleri, Dzogchen'in temel bir öncüsü değildir, ancak Dzogchen pratisyenleri için "ngondro" (ön pratikler) ve etik temel olarak büyük önem taşır. Longchenpa'nın (1308-1364) ve Mipham Rinpoche'nin eserleri, Şāntideva'nın Madhyamaka anlayışı ile Dzogchen'in non-dual realizasyonu arasında köprüler kurar.

Modern Batı Budizmi: Yirminci yüzyılın ikinci yarısında, Batı'da Budizm'in yayılması sürecinde, Şāntideva merkezi bir figür olmuştur. San Francisco Zen Center'da Suzuki Roshi'nin öğrencileri, Naropa Üniversitesi'nde Chögyam Trungpa'nın çevresi, Spirit Rock Meditation Center'da Jack Kornfield ve Joseph Goldstein, Insight Meditation Society'de Sharon Salzberg —tüm bu Batılı Buddhist topluluklar, Şāntideva'nın öğretilerini bir biçimde içermişlerdir.

Pema Chödrön ve Tonglen'in Yayılması: Pema Chödrön'ün eserleri sayesinde Tonglen meditasyonu Batı'da yaygınlaşmış ve sekülerleştirilmiş formlarda klinik psikolojide, hospis bakımında, ve self-help literatüründe yerini almıştır. Pema Chödrön'ün "When Things Fall Apart" (1997) eseri, Şāntideva'nın "zorluklarla başa çıkma" öğretilerinin modern Batılı okur için en erişilebilir versiyonlarından biridir.

Akademik Miras: Şāntideva üzerine akademik çalışmalar, Budolojinin en üretken alanlarından biridir. Bibliotheca Buddhica, Bibliotheca Indica, Wisdom Studies, Padmakara Translations gibi yayın projeleri, Şāntideva'nın eserlerinin eleştirel baskılarını ve çevirilerini yapmaya devam etmektedir. Oxford, Harvard, Princeton, Stanford, Hamburg, Tokyo gibi üniversitelerde Şāntideva üzerine doktora tezleri ve postdoktoral araştırmalar sürmektedir.

Karşılaştırmalı Felsefe ve Dinler Arası Diyalog: Şāntideva, karşılaştırmalı felsefe ve dinler arası diyaloğun zengin bir kaynağıdır. Thomas Merton ve Dalai Lama arasındaki dialog (1968), Hristiyan-Buddhist diyaloğunun bir kilometre taşıdır. Sufi-Buddhist diyaloğunda, Şāntideva ile Tasavvuf geleneğinin paralellikleri vurgulanır. Hindu-Buddhist diyaloğunda, Şāntideva ile Bhakti geleneği arasındaki yapısal benzerlikler incelenir. Yeni bir alan olan "secular ethics" (seküler etik) hareketi, Dalai Lama önderliğinde, Şāntideva'dan ilham alarak dinsel olmayan bir şefkat etiği geliştirmeye çalışmaktadır.

Çağdaş Bilim ile Diyalog: Şāntideva'nın öğretileri, contemporary cognitive science (çağdaş bilişsel bilim), neuroscience (sinirbilim) ve clinical psychology (klinik psikoloji) ile verimli bir diyaloğun ortağıdır. Richard Davidson'ın Wisconsin Üniversitesi'ndeki "affective neuroscience" çalışmaları, uzun süreli Şāntideva pratisyenleri olan Tibetli keşişlerin beyin aktivitesini inceler ve şefkat meditasyonunun ölçülebilir nörobiyolojik etkilerini gösterir. Bu bulgular, "neuroplasticity" (sinirsel plastisite) alanının önemli kanıtlarındandır.

Etik Eğitim ve Toplumsal Dönüşüm: Şāntideva'nın mirası, sadece bireysel spiritüel pratikte değil, aynı zamanda etik eğitim ve toplumsal dönüşümde de yaşamaktadır. Compassion International, Charter for Compassion, Stanford Center for Compassion and Altruism Research and Education (CCARE), Emory University's Center for Contemplative Sciences gibi kurumlar, Şāntideva temelli pratikleri seküler bir biçimde uygular ve araştırırlar.

Şāntideva'nın 1300 Yıllık Mirasının Bilanço: Sekizinci yüzyıl Hindistan'ında yazılmış bir metnin, yirmi birinci yüzyıl dünyasında bu denli canlı ve etkili olması, başlı başına çarpıcı bir tarihsel olgudur. Şāntideva'nın mirası, "evrensel insan tecrübesinin sembolik temsillerinin kalıcılığı" konusunda bir kanıttır. Onun mısraları, kültürleri, dilleri, çağları aşan bir insan deneyimini ifade eder: acı çeken bir dünyada şefkatin nasıl mümkün olduğu, ego'nun zorbalığı altında özgürlüğün nasıl bulunabileceği, en derin bilgeliğin nasıl en yüksek sevgi ile birleştiği.

Bodhicaryāvatāra'nın son mısraları, Şāntideva'nın özlü adanma duasıdır: "Boş alanın olduğu yerde, hissedebilen varlıklar olduğu sürece, ben de bu dünyada kalayım ve onların acılarını dindirmeye yardım edeyim." Bu mısra, sekizinci yüzyıldan yirmi birinci yüzyıla, bir Bodhisattva'nın sınırsız niyetinin sınırsız bir yankısıdır. Şāntideva, Hindistan'daki Nalanda manastırından dünyaya, klasik Madhyamaka felsefesinden modern psikolojiye, kraliyet tahtından havaya yükselen bir kalbe —kendi metaforuyla— "tüm hissedebilen varlıkların acılarının dinmesi için" yaşamaya devam etmektedir.