Talmud Bavli — Babylonischer Talmud

“Dönüp dur ona, dönüp dur; çünkü her şey ondadır.” — Pirkei Avot 5:22 (Ben Bag Bag'ın Tora hakkındaki sözü, Talmud kültürünün kendi metnine bakışını da özetler)

İki Deniz, Tek Gelenek

Klasik Yahudilikte “Talmud” denince akla iki ayrı külliyat gelir: MS 4. yüzyıl sonlarında Galile yeşivalarında derlenen ve daha kısa, daha az işlenmiş kalan Talmud Yeruşalmi (Filistin/Kudüs Talmudu) ile, Mezopotamya'nın Fırat boyundaki büyük akademilerde iki yüzyıl daha olgunlaşarak nihai biçimini alan Talmud Bavli (Babil Talmudu). Tarih, ağırlığını ikincisinden yana koydu: bugün “Talmud” denildiğinde, herhangi bir niteleme olmaksızın, kastedilen neredeyse her zaman Bavli'dir. Onun otoritesi öyle yerleşiktir ki, Yeruşalmi ile Bavli bir konuda çeliştiğinde halakhik karar geleneksel olarak Bavli'ye bağlanır.

Bu üstünlüğün nedeni yalnızca metnin hacmi (yaklaşık 2,5 milyon kelime, 5.400 yaprak) değil, aynı zamanda onu üreten kurumun sürekliliği ve diyalektik derinliğidir. Babil yeşivaları, İkinci Mabed'in MS 70'te yıkılışından sonra tapınak merkezli kurban dininin yerine geçen metin merkezli, tartışmaya dayalı bir maneviyatın laboratuvarıydı. Talmud Bavli, bu dönüşümün hem ürünü hem de aracıdır: kutsal merkez artık bir mekân değil, bir kütüphane ve onun çevresinde dönen sonsuz bir konuşmadır.

Mişna'dan Gemara'ya: Katmanların Anatomisi

Talmud'u anlamak, onun iki ayrı zaman katmanını ayırt etmekle başlar. Çekirdekte, MS 200 dolaylarında Yahuda ha-Nasi'nin redakte ettiği Mişna durur: altı “düzen”e (sedarim) bölünmüş, özlü İbranice ile yazılmış sözlü hukuk derlemesi. Mişna, Tarım (Zeraim), Bayram (Moed), Kadınlar (Naşim), Zararlar (Nezikin), Kutsal Şeyler (Kodaşim) ve Arınma (Toharot) düzenlerinde yaşamın bütününü hukuki kategorilere döker.

Bu çekirdeğin etrafına, sonraki kuşakların yorum, tartışma, itiraz ve anlatı katmanı olan Gemara (Aramice gmar, “tamamlamak/öğrenmek”) örülür. Gemara'nın dili büyük ölçüde Yahudi Babil Aramicesidir; Mişna'nın rabbinik İbranicesinden farklı bir lehçedir ve metnin iki dilli dokusu, iki tarihsel evreyi gözle görülür kılar. Mişna ve Gemara birlikte “Talmud”u oluşturur. Klasik basılı sayfada (Vilna baskısı, 1880'ler) bu çekirdeğin çevresini ortaçağ şerhçileri — sağda Raşi (ö. 1105), solda Tosafot ekolü — sarar; tek bir sayfa, bin yıllık bir konuşmayı eşzamanlı olarak gözler önüne serer.

Aktörlerin adlandırılışı da bu katmanlaşmayı yansıtır: Mişna'yı üreten kuşaklara Tanna'im (“öğretenler”, MS 10-200), Gemara'yı üretenlere ise Amora'im (“söyleyenler/açıklayanlar”, MS 200-500) denir. Babil'de Amora kuşaklarını, metni son biçimine getiren anonim editöryal ses Stam (ve Savora'im kuşağı, MS 6.-7. yy) izler. Talmud'un can alıcı diyalektik iskeleti — “itiraz”, “cevap”, “kaynak getirme” formülleri — büyük ölçüde bu anonim Stam tabakasının eseridir; modern akademik Talmud araştırmasının (David Weiss Halivni, Shamma Friedman) en önemli buluşlarından biri budur.

Sura ve Pumbedita: Tartışmanın Kurumları

Talmud Bavli soyut bir metin değil, somut kurumların ürünüdür. Sura akademisi geleneksel olarak Rav'a (Abba Arikha, ö. 247), Pumbedita ise Şmuel ve Yahuda bar Yehezkel'e bağlanır. Bu iki yeşiva, Sasani İmparatorluğu'nun Yahudi tebaası arasında yüzyıllarca rekabet ve diyalog içinde işledi; yılın belli aylarında çiftçi-öğrencilerin akademiye akın ettiği kalla toplantıları, hukukun toplumsal olarak müzakere edildiği kitlesel oturumlardı.

Bu akademilerin başındaki Reş Galuta (Sürgün Başkanı) ile yeşiva başkanları (Geonim, sonraki dönemde) arasındaki ilişki, Babil Yahudiliğine hem siyasi özerklik hem de entelektüel merkezîlik kazandırdı. Sasani devletinin Zerdüşt rahip sınıfıyla (mobed) kurulan pragmatik ilişki, “dina de-malkhuta dina” — “ülkenin/devletin hukuku [Yahudiler için de bağlayıcı] hukuktur” — ilkesinin doğmasına zemin hazırladı; bu ilke, diaspora Yahudiliğinin devletle ilişkisini bin yıl boyunca düzenleyecekti.

Halakha ve Aggada: İki Damar

Talmud iki büyük söylem türünü iç içe geçirir. Halakha (kök h-l-kh, “yürümek/yol”) hukuki-normatif damardır: Şabat'ta hangi işin yasak olduğu, boşanma belgesinin (get) geçerlilik koşulları, zarar tazminatının hesabı, yenilebilir hayvanların kesimi. Aggada (kök n-g-d, “anlatmak”) ise anlatısal-teolojik damardır: efsaneler, meseller, biyografik anekdotlar, kutsal kitap yorumları, halk tıbbı, kozmoloji ve ahlaki öğütler.

Bu iki damar keskin bir biçimde ayrılmaz; aynı sayfada bir miras hukuku tartışması, ansızın yas tutmanın anlamı üzerine dokunaklı bir anlatıya dönüşebilir. Talmud'un ünlü “Tannur şel Akhnai” (Akhnai Fırını, Bava Metzia 59b) öyküsü bu kaynaşmanın klasiğidir: Rabbi Eliezer mucizelerle — bir keçiboynuzu ağacının yerinden oynaması, suyun geriye akması, hatta göksel bir ses (bat kol) — kendi görüşünü desteklerken, çoğunluk “Tora gökte değildir” (Tesniye 30:12) ayetine sığınarak hukukun göksel müdahaleyle değil, insanların müzakeresiyle belirlendiğini ilan eder. Anlatı, “Tanrı güldü ve dedi: 'Çocuklarım beni yendi, beni yendi'” diye biter. Bu sahne, rabbinik Yahudiliğin yorum yetkisini insan topluluğuna devreden devrimci öz-anlayışını özetler.

Bir Tartışma Sanatı Olarak Metin

Talmud'un en ayırt edici özelliği, sonuca varan bir doktrin kitabı değil, sürecin kendisini kutsayan bir diyalektik kayıt olmasıdır. Tipik bir Talmud pasajı (sugya) bir soruyla açılır, çelişen kaynakları (beraita, mişna) karşı karşıya getirir, görünür çelişkiyi “ince ayrım” (ukimta) ile çözer, yeni bir itiraz üretir ve çoğu kez kesin hükmü askıda bırakan “teyku” (Aramice, geleneksel olarak “cevapsız kaldı / İlya peygamber gelip çözecek” diye yorumlanan formül) ile kapanır. Karara değil, akıl yürütmenin niteliğine verilen bu değer, Talmud öğreniminin (talmud Tora) Yahudilikte başlı başına bir ibadet biçimi sayılmasının köküdür.

Bu yönüyle Talmud Bavli, dünya dini edebiyatında özgün bir tür kurar. İslam'daki fıkıh ve hadis tartışmalarıyla — özellikle de hukuki görüş ayrılıklarını (ihtilâf) koruyup kaydeden mezhep literatürüyle — yapısal bir akrabalığı vardır; her iki gelenek de “açıklayıcı sözlü aktarımı” yazılı vahyin yanına ikinci bir otorite olarak yerleştirir. Kur'ân etrafında oluşan tefsir-fıkıh-hadis halkası ile Tora etrafında oluşan Mişna-Gemara halkası, “kapalı kanon + açık yorum geleneği” modelinin iki büyük örneğidir. Buna karşılık Hıristiyan geleneğinde Kilise Babaları ve konsil kararları benzer işlevi görse de, Şamlı Yuhanna gibi sistematik teologların kaleme aldığı dogmatik eserler, Talmud'un uçları açık, çok-sesli diyalektiğinden biçimsel olarak ayrılır.

Sözlü Tora Öğretisi ve Otorite

Talmud'un teolojik temeli Sözlü Tora (Tora şe-be-al-pe) öğretisidir: Sina'da Musa'ya yalnızca Yazılı Tora değil, onu yorumlayan sözlü bir gelenek de verildiği, bu geleneğin nesilden nesile aktarılarak nihayet Mişna ve Talmud'ta yazıya geçtiği inancı. Pirkei Avot'un açılışı bu aktarım zincirini örer: “Musa Tora'yı Sina'da aldı ve onu Yeşu'ya, Yeşu ihtiyarlara, ihtiyarlar peygamberlere, peygamberler de Büyük Meclis'in adamlarına teslim etti.”

Bu öğreti, Talmud'a kutsal-ikincil (sekundar-heilig) bir konum verir: o, vahyin kendisi değil, vahyin yetkili açımlanmasıdır. Bu konum, sonraki Yahudi düşüncesinde gerilim de yarattı. Ortaçağda Karaim hareketi, yalnızca Yazılı Tora'yı bağlayıcı sayıp Sözlü Tora'nın rabbinik otoritesini reddetti — Talmud'un merkezîliği, böylece Yahudi kimliğinin iç sınır taşlarından biri hâline geldi. Öte yandan mistik gelenek, Talmud'un hukuki yüzeyinin altında gizli anlamlar aradı: Zohar ve Kabala çevreleri, halakhik ayrıntıların kozmik karşılıkları olduğunu öne sürerken, Sefer Yetzira ve Hekhalot edebiyatı gibi erken mistik metinler de bu rabbinik dünyanın kıyısında, onunla diyalog içinde doğdu.

Metnin Tarihi: Yasaklar, Sansür, Baskı

Talmud'un tarihi aynı zamanda bir mağduriyet tarihidir. 1240 Paris “Talmud Davası”nda metin Hıristiyan otoritelerce yargılandı ve 1242'de Paris meydanında yirmi dört araba dolusu el yazması yakıldı. Sonraki yüzyıllarda Kilise sansürü, “goy” (gentile) ve İsa'ya gönderme yapıldığı düşünülen pasajları metinden kazıdı; bu yüzden bazı baskılarda boşluklar ve değiştirilmiş ifadeler bulunur. Buna rağmen 1520-23'te Venedik'te Daniel Bomberg tarafından basılan ilk tam Talmud, bugüne dek süren standart sayfa düzenini (her traktatın aynı yaprak numarasını taşıması) yerleştirdi; 19. yüzyıl Vilna (Romm) baskısı ise referans metni hâline geldi.

20. ve 21. yüzyıllarda Talmud yeni bir yaygınlaşma yaşadı: Adin Steinsaltz'ın modern İbranice şerhli edisyonu ve ArtScroll/Schottenstein İngilizce baskısı, metni akademinin dışına taşıdı. Daf Yomi (“günlük yaprak”) programı — 1923'te Meir Şapira'nın başlattığı, dünya çapında Yahudilerin her gün aynı Talmud yaprağını okuyup yedi buçuk yılda tüm Bavli'yi bitirdiği ritmik öğrenme döngüsü — Talmud'u küresel bir cemaat pratiğine dönüştürdü.

Karşılaştırmalı Bir Bakış

Talmud Bavli, dünya kutsal edebiyatında “kanon sonrası yorum külliyatı” türünün belki en gelişmiş örneğidir. Onu Hint geleneğindeki Veda sonrası şruti-smriti ayrımıyla, yani vahyedilen ile hatırlanan/aktarılan metin katmanlarının ayrımıyla; Konfüçyüsçü klasiklerin çevresinde örülen şerh geleneğiyle; ve özellikle İslam'ın çok-sesli fıkıh edebiyatıyla yan yana koymak öğreticidir. Ortak örüntü şudur: kapanan bir vahiy kanonu, ardından o kanonu yaşanabilir kılan, kuşaklar boyu süren ve çoğu kez kesin hükmü askıda bırakan bir yorum kurumu üretir.

Yine de Talmud'un özgünlüğü, çelişkiyi gizlemek yerine kaydetmesinde, azınlık görüşünü “belki bir gün haklı çıkar diye” muhafaza etmesinde yatar. Bu, ne salt felsefi diyalog (Sokratik sorgulamanın aksine burada amaç tek bir hakikate ulaşmak değil, çok-seslilikte yaşamaktır) ne de salt hukuk kodudur. Talmud, bir topluluğun kendi kendisiyle yüzyıllar boyu sürdürdüğü, yazıya geçmiş ama hiç bitmeyen bir konuşmadır — ve tam da bu “bitmemişlik”, onu yaşayan bir kutsal metin kılar.

Kaynaklar

• Adin Steinsaltz, The Essential Talmud (Basic Books, 1976; çev. Chaya Galai)
• Jacob Neusner, Invitation to the Talmud: A Teaching Book (Harper & Row, 1973)
• David Weiss Halivni, Midrash, Mishnah, and Gemara: The Jewish Predilection for Justified Law (Harvard University Press, 1986)
• Shamma Friedman, Talmudic Studies: Investigating the Sugya, Variant Readings, and Aggada (JTS, 2010)
• H. L. Strack & Günter Stemberger, Einleitung in Talmud und Midrasch (C. H. Beck, 9. Aufl. 2011)
• Daniel Boyarin, Border Lines: The Partition of Judaeo-Christianity (University of Pennsylvania Press, 2004)
• Charlotte Elisheva Fonrobert & Martin S. Jaffee (ed.), The Cambridge Companion to the Talmud and Rabbinic Literature (Cambridge University Press, 2007)
• Babil Talmudu, Bava Metzia 59b (Tannur şel Akhnai); Pirkei Avot 1:1, 5:22