Yang Zhu — Egoistik Daoizm ve Bireysel Özerkliğin Filozofu

“Eski insanlar, tek bir kıl yolarak bütün dünyayı kazanabilseler bile bunu yapmazlardı.” — Liezi, “Yang Zhu” bölümü

Adı Anılan, Kitabı Kalmayan Adam

Çin düşünce tarihinin en kışkırtıcı figürlerinden biri olan Yang Zhu (楊朱, yaklaşık MÖ 440-360), bizzat kaleme aldığı tek bir satır bırakmamıştır. Onu yalnızca düşmanlarının öfkesinden, dostlarının derlemelerinden ve sonraki kuşakların yorumlarından tanıyoruz. Yine de etkisi öyle derindi ki, MÖ 4. yüzyıl Çin'inde — Savaşan Devletler çağının (MÖ 475-221) ahlâkî kaosu içinde — Konfüçyüsçü düşünür Mengzi (Mencius) onun öğretisini en tehlikeli iki sapkınlıktan biri sayarak şöyle haykırmıştır: “Yang [Zhu]'nun ve Mo'nun sözleri dünyayı doldurmuş; halkın söylediği her söz ya Yang'a ya da Mo'ya ait” (Mengzi 3B/9). Bir filozofun gücünü, ona en çok kızanın itirafından daha iyi ölçen bir tanıklık azdır.

Yang Zhu, erken Daoist düşüncenin o henüz kurumsallaşmamış, dağınık ve çok-sesli evresine aittir. Lao-tzu'ya atfedilen Tao Te Ching ile Zhuangzi'nin görkemli metinleri arasında, bireyin değeri üzerine düşünen üçüncü bir damarı temsil eder. Onun mirası başlıca üç kaynaktan süzülür: Mengzi'deki polemikler, Lüshi Chunqiu (Lü Buwei'nin İlkbahar-Sonbahar Yıllıkları, MÖ 239) içindeki bölümler ve en kapsamlı biçimde Liezi kitabının yedinci, bütünüyle “Yang Zhu” başlığını taşıyan bölümü.

“Hayatı Korumak”: Wei Wo İlkesi

Yang Zhu'nun öğretisinin çekirdeği iki Çince ifadede toplanır: wei wo (為我, “kendim için” / “benliğe öncelik”) ve gui sheng (貴生, “hayata değer vermek”). Mengzi onu kabaca şöyle özetler: “Yang Zhu wei wo'yu seçer; tek bir kılını koparmakla bütün dünyaya fayda sağlayacak olsa, bunu yapmaz” (Mengzi 7A/26).

Bu cümle yüzyıllarca Yang Zhu'yu salt bir bencil, sorumsuz bir hazcı olarak damgalamak için kullanıldı. Oysa daha dikkatli kaynaklar, özellikle Lüshi Chunqiu ve Huainanzi, ilkenin asıl niyetini açar: Yang Zhu'nun derdi açgözlülük değil, bütünlüğün ölçüsüzce feda edilmesine direniştir. Argüman incedir: Eğer herkes kendi bedenini, hayatını ve doğal bütünlüğünü dış amaçlar uğruna —şöhret, iktidar, devlet hizmeti— harcamayı reddederse, kimse başkasını sömürmeye kalkışmaz; böylece dünya kendiliğinden düzene kavuşur. Huainanzi (MÖ 139) bunu açıkça belirtir: “Doğamızı bütün tutmak, gerçekliğimizi korumak ve bedenimizi dış şeylerle yormamak — işte Yang Zhu'nun kurduğu budur.” Bedenini bir kıl uğruna bile satışa çıkarmamak, aslında insanın kendi varlığının pazarlık konusu yapılamayacağına dair bir ilkedir.

Lüshi Chunqiu'da korunan ünlü bir diyalog bu mantığı keskinleştirir. Yang Zhu'nun öğrencisi sayılan Qin Guli (Zihua Zi) ile yapılan tartışmada şu basamaklı soru kurulur: Bir insana, “tek bir kılını feda edersen sana bütün dünya verilecek” denirse ne yapmalı? Yang ekolünün cevabı, kılın dünyadan ucuz olduğunu kabul etmek değildir; tam tersine, bir kez bedenden parça koparmaya başlanırsa, sınırın nerede çizileceğinin belirsizleşeceği uyarısıdır. Önce bir kıl, sonra bir parmak, sonra bir uzuv — feragatin mantığı, kişiyi adım adım kendi varlığını tüketmeye sürükler. Bu yüzden Yangçı için doğru tavır, pazarlığın daha ilk adımını reddetmektir. İlke, açgözlülüğün değil, sınır çizmenin felsefesidir: Beden ve hayat, dış hiçbir kazanca tahvil edilemeyecek bir bütünlüktür.

Bu yönüyle Yang Zhu, wu-wei (eylemsiz eylem) ve doğallık (ziran) ile örülü Daoist sezgiyle akrabadır: Hayat, dış hedeflerin hizmetine koşulması gereken bir araç değil, kendi içinde korunması gereken bir değerdir.

Konfüçyüsçü İdeale Karşı Bir Meydan Okuma

Yang Zhu'nun radikalliğini anlamak için karşısında durduğu dünyayı görmek gerekir. Konfüçyüs geleneği insanı her şeyden önce toplumsal bir varlık olarak tanımlar: Birey, ailesine, hükümdarına ve topluma karşı yükümlülükler ağı (li, ren, xiao) içinde anlam kazanır. Erdemli insan, gerekirse hayatını “daha yüce” bir dava —devlet, hanedan, ahlâkî isim— uğruna verir. Konfüçyüsçü kahraman, ölümsüz bir “iyi ad” (ming) bırakmak için kendini adayandır.

Yang Zhu bu denklemi tam da kökünden çevirir. Liezi'nin “Yang Zhu” bölümünde efsanevi azizler bile sorgulanır: Erdemiyle ünlü Boyi açlıktan ölmüş, sadakatiyle ünlü Bigan kalbi söküle söküle öldürülmüştür — peki bu “ölümsüz adlar” onlara ne fayda sağladı? Ölüm hepsini eşitler: “Yaşarken aralarında Yao ve Shun [bilge krallar] ile Jie ve Zhou [zalim tiranlar] farkı vardı; ama ölünce hepsi çürüyen kemiklerdir; bu çürüyen kemiklerde kim farkı görebilir?” Yang Zhu için, kişinin kendi yaşanmış hayatını, gelecekteki bir itibar uğruna feda etmesi akıl dışıdır; çünkü o itibarın tadına çıkaracak özne çoktan yok olmuştur.

Bu, Konfüçyüsçü fedakârlık etiğine karşı açık bir saldırıdır. Mengzi'nin onu “babasız ve hükümdarsız, yani hayvan” saymasının nedeni budur: Yang Zhu, toplumsal bağların mutlak önceliğini reddeder.

Mohizm'in Karşı Kutbu: İki Aşırılık Arasında

Yang Zhu'nun konumunu en iyi aydınlatan çerçeve, onu çağdaşı Mozi (Mo Di, MÖ ~470-391) ile yan yana koymaktır. Mengzi'nin “dünyayı dolduran” iki ses dediği bu iki ekol, tam da zıt uçları temsil eder:

• Mohizm, jian ai (兼愛, “ayrımsız sevgi” / “evrensel sevgi”) öğretisiyle her bireyin herkesi —kendi ailesi kadar yabancıyı da— eşit ölçüde sevmesini ve toplumun toptan faydası (li) için kendini adamasını ister. Burada birey, evrensel hayrın içinde erir.
• Yang Zhu ise terazinin öbür ucundadır: Önce kendi bütünlüğünü koru; toplumsal aidiyet adına benliği harcama.

Mengzi bu iki ucu da reddeder ve Konfüçyüsçü “aşamalı sevgi”yi (önce aileye, sonra genişleyen halkalar halinde topluma) orta yol olarak savunur. Böylece üç ekol, MÖ 4. yüzyılın büyük etik tartışmasını kurar: Bireyin değeri mi (Yang), evrensel toplum mu (Mo), yoksa derecelenmiş bağlar mı (Kong)? Yang Zhu, bu üçlüde bireysel özerkliğin sözcüsü olarak durur — Batı düşüncesindeki bireycilik tartışmalarının çok öncesinden gelen, kendine özgü bir Çin sesi.

Bu çatışmanın tarihsel zemini önemlidir. Savaşan Devletler çağı, yedi büyük devletin birbirini yutmak için sürekli savaştığı, sıradan insanın askere, angaryaya ve vergiye sürülerek devlet makinesinin yakıtı haline geldiği bir dönemdi. Konfüçyüsçü “hizmet” ahlâkı ve Mohist “toplum için fedakârlık” çağrısı, farklı yollardan da olsa, bireyi bu büyük kollektif projelerin emrine veriyordu. Yang Zhu'nun “her insan kendi bütünlüğünü korusun, kimse bir başkası için yalvarmasın ve kimse bir başkasından feragat beklemesin” önerisi, tam da bu kan dökücü siyasal makineye karşı sessiz bir reddediştir. Hanfeizi gibi Legalist (Fa-jia) metinlerin Yangçıları “bedenini dünyadan üstün tutan, devlete yaramaz” kişiler diye eleştirmesi tesadüf değildir: Yang Zhu'nun bireyciliği, mutlak devlet iktidarını besleyen feragat kültürünün doğrudan reddiydi. Onun “dünyayı bir kıla değişmeme”si, hükümdarın insanı sınırsızca harcama hakkına çekilmiş ahlâkî bir sınırdır.

Hazcılık mı, Yoksa Ölçülü Bir Doğallık mı?

Liezi'nin “Yang Zhu” bölümü, ona zaman zaman çıplak bir hazcılık atfeder: Hayat kısa, ölüm kesin; öyleyse duyuların doğal arzularını —güzel sesler, hoş tatlar, rahatlık— bastırmadan yaşamak gerekir. “Yüz yıl, hayatın en uzun sınırıdır; bin kişiden biri buna ulaşır” diyen metin, bu kısacık ömrü kaygı, korku ve toplumsal gösteriş uğruna heba etmeyi akılsızlık sayar.

Ancak burada bilimsel bir ihtiyat şarttır: Liezi'nin bugünkü biçimi büyük olasılıkla MÖ 4. yüzyıl Yang Zhu'sundan çok sonra, MS 3.-4. yüzyılda derlenmiştir; dolayısıyla bu bölümdeki keskin hazcılık, tarihsel Yang Zhu'dan ziyade sonraki bir “Yangçı” söylemi yansıtabilir. Lüshi Chunqiu'daki daha erken katman ise farklı bir resim çizer: Orada amaç ölçüsüz haz değil, hayatın beslenmesi (yang sheng) ve aşırılıktan kaçınmadır — çünkü hem yoksunluk hem de taşkınlık doğal ömrü kısaltır. Bu okumada Yang Zhu bir zevkperest değil, bedensel ve ruhsal bütünlüğü gözeten bir ölçü filozofudur. Modern Daoizm yorumcusu Alan Watts'ın Batı'ya taşıdığı “akışa direnmeme” sezgisinin uzak bir atası burada görülebilir.

Özgürlük, İrade ve Yazgı

Yang Zhu'nun düşüncesi, içinde örtük bir özgürlük-yazgı gerilimi barındırır. Bir yandan birey, kendi hayatını dış baskılardan koruma özgürlüğüne sahiptir; öte yandan Liezi metni güçlü bir yazgıcılık (ming) tonu taşır: Ölüm kaçınılmazdır, zenginlik-yoksulluk, uzun-kısa ömür büyük ölçüde insanın elinde değildir. Bu ikilik, özgür irade ve kader tartışmasının Çinli bir versiyonudur: Eğer her şey yazgıyla belirleniyorsa, bireye düşen, kontrolü dışındaki sonuçlar için kaygılanmayı bırakıp elindeki tek gerçek varlığı —şu anki yaşanan hayatı— bütün ve huzurlu tutmaktır. Özgürlük burada dünyayı değiştirme gücü değil, iç huzuru koruma ve gereksiz feragatten kurtulma özgürlüğüdür.

Mukayeseli Bakış: Çin'in “Egoist”i ile Dünya Gelenekleri

Yang Zhu'yu dünya düşüncesinin geniş haritasına yerleştirdiğimizde ilginç akrabalıklar belirir:

• Yunan hazcılığı (Epikuros): Epikuros da, korkudan ve gereksiz arzudan arınmış sakin bir hayatı (ataraxia) savunur; haz, taşkınlık değil, acının yokluğudur. Yang Zhu'nun ölçülü “hayata değer verme”si ile bu çizgi şaşırtıcı biçimde örtüşür — ikisi de ölüm karşısında telaşsız bir doğallık önerir.
• Kireneizm ve çıplak hazcılık: Liezi'nin keskin yorumu ise daha çok Kirene okulunun anlık hazza odaklanan tutumunu andırır.
• Batı bireyciliği ve Stirner: Yang Zhu'nun “kendim için” ilkesi, modern Avrupa'da Max Stirner'in egoizmiyle yüzeysel bir benzerlik taşır; ama Yang'da çatışma ve mülkiyet değil, çekilme ve bütünlük vardır.
• Çileci geleneklerin tersi: Bedeni hor gören, onu ruhun kafesi sayan birçok dinî gelenekle (Orfizm, kimi Hıristiyan çileciliği) tam karşıt bir kutupta durur; Yang Zhu için beden, feda edilecek bir engel değil, korunacak bir hazinedir.

Yine de Yang Zhu'yu Batılı “bencillik” kategorisine sıkıştırmak yanıltıcıdır. Onun mesajı, Zhuangzi'nin daha sonra şiirsel bir dille geliştireceği temayla aynı kökten beslenir: İnsanın kendini toplumsal makamların, unvanların ve “faydalı olma” baskısının emrine vermesi, kendi doğasına ihanettir. Zhuangzi'nin “işe yaramaz ağaç” benzetmesi —tam da hiçbir işe yaramadığı için kesilmeyip uzun ömür süren ağaç— Yang Zhu'nun gui sheng ilkesinin edebî zaferidir.

Mirasın İzini Sürmek

Yang Zhu adına bağlı bağımsız bir okul, sonraki yüzyıllarda hayatta kalmadı; öğretisi büyük ölçüde olgun Daoizm içinde eridi ve kısmen Liezi derlemesinde fosilleşti. Konfüçyüsçülüğün devlet ideolojisi haline geldiği Han döneminden itibaren, “Yangçı” düşünce resmî söylemde bir uyarı hikâyesine —bencilliğin tehlikesine— indirgendi.

Buna karşın 20. yüzyıl sinolojisi, A. C. Graham ve Angus Charles gibi araştırmacılar eliyle Yang Zhu'yu yeniden değerlendirdi. Graham'a göre Yang Zhu, Çin felsefesinde bireyin değeri sorununu ilk kez keskin biçimde ortaya atan düşünürdür; onsuz, Zhuangzi'nin özgürlük ve doğallık üzerine söyledikleri eksik kalırdı. Böylece, kendi eliyle hiçbir kitap bırakmamış bu “görünmez” filozof, Çin düşüncesinde bireyin bütünlüğü ve özerkliği fikrinin sessiz kurucusu olarak yerini almıştır.

Yang Zhu'nun bize bıraktığı soru, çağları aşan bir keskinliktedir: Bir insanın hayatı, ne uğruna feda edilmeye değer — ve hiçbir şey uğruna değer değilse, o zaman onu nasıl yaşamalı?

Kaynaklar

• A. C. Graham, Disputers of the Tao: Philosophical Argument in Ancient China (Open Court, 1989)
• A. C. Graham (çev.), The Book of Lieh-tzŭ: A Classic of Tao (Columbia University Press, 1990)
• Mengzi (Mencius), Mengzi — D. C. Lau çevirisi, Mencius (Penguin Classics, 1970)
• Lüshi Chunqiu — John Knoblock & Jeffrey Riegel (çev.), The Annals of Lü Buwei (Stanford University Press, 2000)
• Huainanzi — John S. Major v.d. (çev.), The Huainanzi (Columbia University Press, 2010)
• Benjamin I. Schwartz, The World of Thought in Ancient China (Harvard University Press, 1985)
• Feng Youlan (Fung Yu-lan), A History of Chinese Philosophy, Cilt I (Princeton University Press, 1952)