Hopi Kachina Sistemi ve Ruh Varlıkları

“Biz buraya, dünyanın yüzeyine, Tanrı ile bir anlaşma yapmak için çıktık: bu toprağı koruyacak ve onun bakıcıları olacaktık.” — Hopi büyüğü, Frank Waters'ın Book of the Hopi derlemesinden

Mesanın Üstündeki Halk

Kuzeydoğu Arizona'nın kurak yaylasında, üç parmak gibi uzanan kayalık mesaların tepesinde, yeryüzünün en eski sürekli yerleşimlerinden bazıları bulunur. Hopiler — kendi dillerinde Hopituh Shi-nu-mu, “barışçıl, ahlâklı, terbiyeli halk” — bu mesaların üstünde, Orayvi (Oraibi) gibi MS 1100'lere dek uzanan köylerde yaşar. Yağmurun nadir, toprağın taşlı, mevsimlerin acımasız olduğu bu çevrede Hopiler, kuru tarım (dry farming) yöntemiyle mısır yetiştirmeyi başarmış; ve tüm dinî-manevi sistemlerini bu kırılgan dengeyi ayakta tutma kaygısı üzerine inşa etmişlerdir.

Hopi maneviyatı, çoğu zaman “kuzey Amerika yerli geleneklerinin en eksiksiz ve en derinlemesine işlenmiş kozmolojisi” olarak nitelenir. Bunun nedeni, sistemin yalnızca bir inanç bütünü olması değil, takvimi, tarımı, toplumsal örgütlenmeyi, sanatı ve ahlâkı tek bir dokuda birleştiren kapsamlı bir yaşam düzeni oluşturmasıdır. Bu dokunun merkezinde katsina (yaygın İngilizce yazımıyla kachina) adı verilen ruh varlıkları durur.

Sipapuni: Yaratılış ve Çıkış

Hopi kozmolojisi, ardışık dünyalar (worlds / yaratılış evreleri) öğretisine dayanır. İnsanlık, daha önceki dünyalarda yaşamış, ama her birinde ahlâkî dengeyi bozduğu — açgözlülük, kibir, koyaanisqatsi (uyumdan kopmuş, dengesiz yaşam) — için o dünyalar yıkılmış ya da terk edilmiştir. Mevcut dünya, dördüncü dünyadır (Túwaqachi, “Tamamlanmış Dünya”).

Bu dünyaya geçiş, yerin altından yukarıya doğru bir çıkış (emergence) anlatısıyla betimlenir. İnsanlar, önceki yeraltı dünyasından, bir sazlık/kamış yardımıyla tırmanarak yüzeye ulaşır. Çıkışın yapıldığı delik — sipapu ya da sipapuni — Hopi kozmolojisinin en kutsal simgesidir. Geleneğe göre fiziksel sipapuni, Küçük Kolorado Nehri'nin Büyük Kanyon'a yakın bir kolunda, travertenden oluşmuş kubbeli bir kaynak olarak somut bir mekâna bağlanır; Hopiler için bu, atalarının bu dünyaya çıktığı gerçek eşiktir.

Sipapu, böylece iki âlem arasındaki geçittir: yaşayanların dünyası ile ölülerin ve ruhların yeraltı dünyası. Bu yüzden her kiva'nın (yarı yeraltına gömülü, törenlerin yapıldığı yuvarlak ya da dörtgen tapınak odası) tabanında, sipapu'yu temsil eden küçük bir delik bulunur. Kiva'ya merdivenle inmek, sembolik olarak çıkış yolculuğunu tersine kat etmek; yeraltı kökenine, ataların ve ruhların âlemine dönmektir. Yeraltı dünyasına geçit fikri, And kozmolojisindeki üç katmanlı evren anlayışıyla ve birçok şamanik gelenekteki katmanlı kozmos şemasıyla yapısal bir akrabalık taşır.

Katsina/Kachina Nedir?

“Kachina” tek bir şeye değil, birbiriyle ilişkili üç gerçekliğe işaret eder; bu üçlü yapıyı kavramak sistemi anlamanın anahtarıdır:

1. Ruh varlığı olarak katsina. Katsinalar, görünmez ruhsal güçlerdir: yağmurun, bulutun, mısırın, hayvanların, belirli atalardan ölülerin ve doğa unsurlarının ruhlarıdır. Hopi inancında ölenler bulutlara dönüşebilir; ve bulutlar yağmur getirdiği için, atalar katsinalar aracılığıyla yaşayanlara yağmur biçiminde geri döner. Katsina, böylece ölüm, yağmur, mısır ve ata arasındaki döngünün düğüm noktasıdır.

2. Maskeli dansçı olarak katsina. Yılın belirli döneminde, inisiye edilmiş erkekler özenle hazırlanmış maske, boya ve kostümle katsinayı “canlandırır”. Ama Hopi anlayışında bu bir tiyatro taklidi değildir: dansçı, doğru ritüel hazırlık ve saf niyetle maskeyi taktığında, o katsina ruhu fiilen dansçıda hazır bulunur. Maske kutsal bir nesnedir; ona saygısızlık ağır bir ihlaldir.

3. Tahta figür (tithu) olarak katsina. Katsina dansçıları, törenlerde kız çocuklarına ve kadınlara, kavak kökünden oyulup boyanmış katsina bebekleri (tithu, yaygın adıyla kachina dolls) verir. Bunlar oyuncak değil, eğitim ve bereket nesneleridir: çocuğun ruh varlıklarını tanımasını, isimlerini ve niteliklerini öğrenmesini sağlar. (Müze ve koleksiyon dünyasında ünlenen bu figürler, bağlamından kopduğunda kutsal işlevini yitirir.)

Katsinaların sayısı yüzlercedir — kimi sayımlar 300'ün, kimi 400'ün üzerinde farklı katsina sayar. Aralarında Crow Mother (Angwusnasomtaka, katsinaların anası), Kokopelli (kambur kavalcı, bereket ve doğurganlık), uyarıcı/disiplin figürü ogre katsinaları (Soyoko) ve sayısız bulut, hayvan ve bitki katsinası vardır. Bu zengin “ruhlar panteonu”, Hopi sistemini kuzey Amerika'da benzersiz kılan etmenlerden biridir.

Tören Döngüsü: Yılın İki Yarısı

Hopi dinî yaşamı, güneş takvimine göre düzenlenmiş kesin bir döngü izler; bu döngü soyal kış gündönümü töreniyle başlar. Yıl, ritüel açıdan ikiye bölünür:

• Katsina mevsimi (yaklaşık kış gündönümünden temmuza, Niman törenine dek): Katsinalar, San Francisco Tepeleri'ndeki (Nuvatukya'ovi, “kar tepeleri”) manevi yurtlarından mesalara gelir, köylerde bulunur ve dans ederler. Bu dönem, ekim ve büyüme mevsimine denk gelir.
• Katsinasız mevsim (temmuzdan kışa): Katsinalar evlerine döner. Bu dönemde, çoğu kapalı ve gizli yürütülen rahip topluluğu (gizli cemiyet) törenleri öne çıkar.

Bazı önemli durakları şöyle özetleyebiliriz. Soyal (kış gündönümü): güneşi “geri çağırma”, yeni yılı başlatma ve katsina mevsimini açma töreni. Powamu (şubat, “fasulye dansı”): kivalarda zamanından önce fasulye filizlendirilir; gelecek hasadın bereketi büyüsel olarak öngörülür ve genç çocuklar katsina cemiyetine inisiye edilir. Niman (temmuz, “Ev'e Dönüş”): katsinaların o yıl için son dansı; ilk mısır hasadının kutlandığı veda töreni.

Katsina mevsimi dışında kalan ve dış dünyada en çok tanınan tören ise, sonbaharda Hopi rahiplerinin canlı yılanlarla — kısmen çıngıraklı yılanlarla — dans ettiği Yılan Töreni'dir (Tsu'tiva). Yılanlar burada yeraltının, suyun ve yağmurun habercileri olarak yağmur ruhlarına gönderilen elçilerdir. Tören öncesinde rahipler günlerce arınma, oruç ve dua sürecinden geçer; yılanlar çevredeki dört yönden toplanır, kivada özenle bakılır ve dansın sonunda zarar görmeden mesanın eteğine, çöle salınır ki yağmur dileğini yeraltına ve dört yöne taşısınlar. Bu dramatik tören, 19. yüzyıl sonundan itibaren turist ve fotoğrafçı akınına uğradığı için Hopiler birçok köyde onu dışarıya tümüyle kapatmıştır — ki bu kapanış, geleneğin canlılığının değil, dış baskı altında kendini koruma içgüdüsünün işaretidir.

Kiva, Cemiyetler ve Toplumsal Düzen

Hopi maneviyatını anlamak için, onu taşıyan toplumsal mimariyi de görmek gerekir. Hopi toplumu anaerkil-soylu (matrilineal) klanlara bölünmüştür: kişi annesinin klanına aittir, evler ve tarlalar kadın soyundan aktarılır; ama tören sorumlulukları büyük ölçüde erkeklerin yürüttüğü cemiyetlere dağılmıştır. Bu çift kutuplu düzen — kadın merkezli ev/toprak, erkek merkezli kiva/tören — Hopi yaşamının dengesini kurar.

Törenlerin asıl sahnesi kiva'dır. Yarı yeraltına gömülü bu oda, hem ibadet mekânı hem cemiyetlerin toplandığı “loca” işlevi görür. Kiva'ya tavandaki bir açıklıktan merdivenle inilir; içeride sipapu deliği, ateş çukuru ve duvar boyunca oturma sekileri bulunur. Her büyük tören döngüsü belirli bir cemiyetin sorumluluğundadır ve her cemiyet, kuşaktan kuşağa aktarılan kendi şarkılarını, dualarını, kutsal nesnelerini (tiponi, cemiyetin “palladium”u sayılan kutsal demet) ve yetkilerini taşır. Böylece dinî bilgi tek elde toplanmaz; köy, birbirini tamamlayan uzmanlıklar ağı olarak işler. Mısır, bu ağın her noktasında kutsaldır: yeni doğan bebeğe “mısır anası” adı verilen kusursuz bir koçan eşlik eder, ölüye yol azığı olarak mısır unu serpilir, dualar mısır poleniyle mühürlenir.

Bu örgütlenme, ritüelin neden bu kadar takvime bağlı ve hatasız yürütülmek zorunda olduğunu da açıklar. Yanlış söylenen bir şarkı, atlanan bir adım ya da kirli bir yürek, yalnızca bir kişinin değil, tüm topluluğun yağmurunu tehlikeye atabilir. Tören, bir gösteri değil, kozmik dengeyi tutan bir mühendislik gibi düşünülür.

Ahlâk, Denge ve “Hopi Yolu”

Hopi maneviyatının çekirdeğinde kozmik bir karşılıklılık ilkesi yatar: insanların görevi, doğru düşünce (good heart, saf yürek), ritüel ve dua yoluyla evrenin dengesini korumaktır. Yağmur otomatik gelmez; insanların ahlâkî hâli ile doğal düzen birbirine bağlıdır. Bir Hopinin kin, kibir ya da kötü niyet taşıması yalnızca kişisel bir kusur değil, kozmik dengeyi tehdit eden bir sapmadır. Bu anlayış, Andlardaki ayni (kozmik karşılıklılık) ilkesini ve toprak anaya sunulan armağan ritüellerini çağrıştıran bir karşılıklılık etiğidir.

Hopi düşüncesinde bu dengenin bozulmuş hâli koyaanisqatsi kelimesiyle anlatılır: “uyumdan çıkmış, çığırından sapmış, yeni bir yaşam tarzı gerektirecek kadar dengesizleşmiş yaşam”. Önceki dünyaların yıkımı tam da bu durumdan kaynaklanmıştı; ve Hopi kehanetleri, dördüncü dünyanın da aynı tehlikeyle karşı karşıya olduğunu söyler. Bu kavram, 1982 yapımı aynı adlı belgesel-film aracılığıyla Hopi geleneğinin dışına taşıp çağdaş ekolojik düşüncenin diline girmiştir.

Bireyin manevi olgunlaşması da bu çerçeveye yerleşir. Çocuklar Powamu'da katsina cemiyetine alınırken, daha ileri yaşlarda Wuwtsim gibi yetişkinlik inisiyasyonlarıyla gizli bilgiye ve yetişkin sorumluluğuna geçerler. İnisiyasyon ve görü arayışı, kuzey Amerika'nın geniş manevi haritasında ortak bir motiftir; Hopi inisiyasyonu, görü arayışı geleneğiyle ve Lakota kozmolojisindeki ritüel olgunlaşma süreçleriyle kıyaslanabilir. Komşu Navajolarla da derin karşılıklı etkileşim vardır; Navajoların maskeli kutsal varlıkları olan Yeibichai dansçıları, Pueblo katsina sistemiyle tarihsel ve biçimsel akrabalık taşır.

Gizlilik, Sahiplik ve Etik Sorun

Hopi geleneğinin önemli bir boyutu, bilginin gizli ve sahipli oluşudur. Birçok tören kapalıdır; fotoğraf, ses kaydı ve eskiz yasaktır; belirli bilgiler yalnızca ilgili cemiyetin inisiyelerine aittir. 20. yüzyılda etnografların ve koleksiyoncuların kutsal nesneleri, şarkıları ve tören ayrıntılarını yayımlaması, Hopiler için ciddi bir ihlal olmuştur. Frank Waters'ın Book of the Hopi (1963) gibi popüler derlemeler geniş kitlelere ulaşmış olsa da, kimi Hopiler bunların gizli bilgiyi sızdırdığını ya da kişisel yorumları “resmî Hopi öğretisi” gibi sunduğunu söyleyerek eleştirir. Bu yüzden Hopi maneviyatı üzerine yazarken nesnellik kadar saygı ve sınır bilinci de yöntemsel bir zorunluluktur.

Aynı duyarlılık, kutsal mekânlar açısından da geçerlidir: katsinaların yurdu sayılan San Francisco Tepeleri'nde turizm ve kayak tesisi gelişimi, sipapuni ve diğer çıkış-mekânlarının korunması, çağdaş Hopiler için hem dinî hem hukukî bir mücadele alanıdır.

Karşılaştırmalı Bakış

Katsina sistemi, dünya inançlarındaki “ata-ruh / doğa-ruhu / bereket varlığı” ailesinin son derece sistemleşmiş bir örneğidir. Maskeli dansçının ruhu “canlandırmaktan” öte ona aracılık ettiği (hatta bedeninde barındırdığı) anlayışı, Afrika maske kültürlerinden Melanezya tören geleneklerine dek uzanan bir motiftir. Ölülerin bulutlara/yağmura dönüşmesi fikri, ata kültü ile tarımsal bereketi tek bir döngüde birleştiren, Andlardaki ata ve dağ-ruhu inançlarıyla — örneğin And üç dünya kozmolojisiyle — karşılaştırılabilir bir “ölüm-bereket” ekonomisidir.

Yapısal olarak en çarpıcı koşutluklardan biri, kiva-sipapu ile şamanik kozmolojideki katmanlı evren ve dünya-ekseni (axis mundi) düşüncesidir: yeraltı, yeryüzü ve gök arasında bir geçit bulunması, ve ritüel uzmanının bu geçit boyunca dolaşması. Yine de Hopi sistemi, klasik şamanizmden ayrılır: burada vurgu, tek bir ekstatik uzmanın trans yolculuğunda değil, tüm köyü kapsayan, takvime bağlı, cemiyetler arası işbölümüyle yürütülen kolektif törendedir. Bu kolektiflik, yağmurun ve mısırın herkesin ortak kaderi olduğu bir çöl tarımı toplumunun manevi imzasıdır.

Kaynaklar

• Frank Waters, Book of the Hopi (Viking Press, 1963)
• Barton Wright, Kachinas: A Hopi Artist's Documentary (Northland Press, 1973)
• Harold Courlander, The Fourth World of the Hopis (1971)
• Armin W. Geertz, The Invention of Prophecy: Continuity and Meaning in Hopi Indian Religion (University of California Press, 1994)
• Emory Sekaquaptewa & Dorothy Washburn, çeşitli makaleler (Hopi dili ve tören üzerine)
• Mischa Titiev, Old Oraibi: A Study of the Hopi Indians of Third Mesa (Harvard, Peabody Museum, 1944)
• Jesse Walter Fewkes, Hopi Katcinas Drawn by Native Artists (Bureau of American Ethnology, 1903)
• Sam D. Gill, Native American Religions: An Introduction (Wadsworth, 1982)