Vladimir Lossky: Apophatic Theology and Orthodox Mysticism

“Olumsuzlama yolu (apophasis), aklın her kavramı aştığı, her bilgiyi geride bıraktığı, bilgisizliğin içinde Bilinemez Olan'la birleştiği yoldur — bu bir teoloji değil, bir tanrı görüsüdür.” — Vladimir Lossky, Essai sur la théologie mystique de l'Église d'Orient (1944)

Bir Sürgünün Teolojisi

Yirminci yüzyıl Ortodoks düşüncesinin en derin paradokslarından biri, onun en güçlü ifadesini Rusya'da değil, Paris'in göçmen mahallelerinde bulmuş olmasıdır. Vladimir Nikolaeviç Lossky (1903-1958), 1917 Devrimi'nin dağıttığı Rus entelijansiyasının çocuğuydu; babası, ünlü sezgici filozof Nikolay Lossky'di. Aile 1922'de Sovyet rejimince sınır dışı edildiğinde — Lenin'in “filozof gemisi” diye anılan tehcir kafilesiyle — genç Vladimir Prag üzerinden Paris'e ulaştı ve ömrünün geri kalanını orada, Sorbonne'da Ortaçağ teolojisi (özellikle Palamas ve Meister Eckhart) üzerine çalışarak geçirdi.

Bu sürgün koşulu rastlantısal bir biyografik ayrıntı değildir; Lossky'nin teolojisinin doğasını belirler. Vatanından kopmuş bir Ortodoks olarak o, Doğu Hristiyanlığının mistik mirasını Batılı bir okura — Katolik ve Protestan teolojinin egemen olduğu bir entelektüel ortama — sunmak zorundaydı. Bu zorunluluk, onu Ortodoksluğun ayırt edici özünü billurlaştırmaya itti: Tanrı'nın özünde bilinemezliği ve buna rağmen insanın tanrılaşma yoluyla O'na gerçekten katılabileceği inancı. Lossky böylece, sözcüğün tam anlamıyla, Kapadokyalı Babalar ve Pseudo-Dionysius ile modern dünya arasında bir köprü figürü hâline geldi.

Olumsuzlama Yolu: Apofatik İlke

Lossky'nin tüm yapıtının çekirdeğinde apofatik (olumsuzlayıcı) teoloji ilkesi durur. Bu, Tanrı hakkında yalnızca “ne olmadığını” söyleyebileceğimiz — O sonsuzdur (sonlu değildir), ezelîdir (zamanla sınırlı değildir), bedensizdir (cisim değildir) — bir kavrayış değildir sadece. Lossky için apofasis, basit bir mantıksal işlemden çok, aklın kendi sınırlarına vardığında giriştiği varoluşsal bir arınma ve aşma hareketidir. Olumsuzlama yolu, her olumlu ifadeyi (katafasis) aşarak zihni Tanrı'nın huzurundaki bilgisizliğe — Dionysius'un agnōsia dediği aydınlık karanlığa — hazırlar.

Lossky, başyapıtı Essai sur la théologie mystique de l'Église d'Orient'in (1944, Türkçe yaygın çevirisiyle Doğu Kilisesinin Mistik Teolojisi) daha ilk sayfalarında çarpıcı bir tez ileri sürer: Doğu geleneğinde mistisizm ile teoloji asla birbirinden ayrılmamıştır. Batı'da skolastik dönemde ortaya çıkan, “spekülatif teoloji” ile “mistik tecrübe” arasındaki ayrım Doğu'da yoktur. Orada teoloji, doğrudan Tanrı tecrübesinin bir ifadesidir; mistisizm ise her teolojinin vardığı doruktur. Bu yüzden Lossky, Evagrius Pontikus'a atfedilen o ünlü sözü bayrak edinir: “Eğer gerçek anlamda dua ediyorsan, sen bir teologsun; eğer gerçek bir teologsan, gerçekten dua edersin.”

Öz ve Enerjiler: Palamas'ın Mirası

Apofatik vurgu Lossky'yi bir çıkmaza sürükleyebilirdi: Eğer Tanrı mutlak olarak bilinemezse, insanın O'nunla birleşmesinden (tanrılaşmadan) söz etmenin ne anlamı kalır? İşte burada Lossky, on dördüncü yüzyıl Bizans'ının büyük teologu Gregory Palamas'ın öz–enerji ayrımına başvurur ve onu modern teolojinin merkezine yerleştirir.

Palamas'a göre Tanrı'nın özü (ousia) ebediyen erişilemez, paylaşılamaz ve bilinemezdir; ama Tanrı'nın yaratılmamış enerjileri (energeiai) — O'nun fiilî, kurtarıcı, ışıldayan kendini-verişi — insana açıktır ve insan bu enerjilere katılarak tanrılaşır. Tabor Dağı'nda havarilerin gördüğü o yaratılmamış ışık, işte bu ilahî enerjidir. Lossky bu ayrımı yalnızca teknik bir teolojik formül olarak değil, Hristiyan deneyiminin tüm gerilimini çözen bir anahtar olarak okur: Tanrı hem mutlak aşkın (öz bakımından bilinemez) hem mutlak içkindir (enerjileri bakımından her şeyde hazır). Apofatik bilinemezlik ile mistik birleşme, böylece çelişmek yerine birbirini tamamlar.

Bu nokta, Lossky'yi yirminci yüzyılın en hararetli teolojik tartışmalarından birine soktu. Cizvit tarihçi Martin Jugie gibi Katolik bilginler, Palamizmi bir “sapma” ve Tanrı'da gerçek bir bölünme öğretisi olarak eleştirdiler. Lossky ise yaşamı boyunca Palamizmin Patristik mirasın özgün ve sahici bir gelişimi olduğunu savundu; bu savunma, palamizmin yirminci yüzyılda yeniden canlanmasının başlıca sebeplerinden biridir.

Kişi ve Doğa: Teslis Teolojisinden Antropolojiye

Lossky'nin en özgün katkılarından biri, kişi (hypostasis) ile doğa (physis) arasındaki ayrımı Teslis öğretisinden insan varlığının kavranışına taşımasıdır. Kapadokyalı Babalar (Büyük Basil, Nazianzlı Gregory, Nyssalı Gregory) tek bir ilahî doğanın üç kişide var olduğunu öğretmişlerdi. Lossky bu kavramsal mirası alıp insana uygular: İnsan da bir “doğa”ya (paylaşılan insanlık) ve indirgenemez bir “kişi”ye sahiptir.

Burada Lossky'nin kişi tanımı dikkat çekicidir ve apofatik ilkeyle örtüşür: Kişi, doğaya indirgenemeyen, hiçbir kavram veya niteliğin tüketemeyeceği o gizemli özgürlüktür. Tıpkı Tanrı'nın özü gibi, insan kişisi de nihayetinde tanımlanamazdır — bir “apofatik antropoloji”. Tanrı'nın suretinde (imago Dei) yaratılmış olmak, tam da bu tanımlanamaz, özgür, başkasına açık kişi-oluşta yatar. Bu görüş, Lossky'nin tanrılaşma anlayışını da besler: Tanrılaşma, insan doğasının yok olması değil, kişinin ilahî enerjilere özgürce katılarak kendi otantik varoluşunu tamamlamasıdır.

Theosis: Yapıtın Doruğu

Bütün bu kavramsal mimari tek bir hedefe yönelir: theosis, yani tanrılaşma. Lossky, Nyssalı Gregory ve İskenderiyeli Athanasius'tan miras aldığı o ünlü ilkeyi — “Tanrı insan oldu ki insan tanrı olsun” — tüm teolojisinin nihai ufku yapar. Enkarnasyon (Tanrı'nın insan oluşu) ile theosis (insanın tanrılaşması) birbirinin aynasıdır.

Lossky'nin bu noktadaki vurgusu şudur: Theosis duygusal bir coşku ya da panteist bir erime değildir. İnsan, Tanrı'nın özüne dönüşmez (bu, yaratılan ile yaratılmamış arasındaki sınırı yok ederdi); insan, Tanrı'nın enerjilerine katılarak, lütufla tanrı olur. Bu süreç hesychast geleneğin sürekli kalp duası ve İsa Duası pratiğiyle, kilisenin ayinsel yaşamıyla ve her şeyden önce Kutsal Ruh'un işiyle gerçekleşir. Burada Lossky'nin Pnömatolojisi (Kutsal Ruh öğretisi) öne çıkar: Oğul insan doğasını yeniler (kurtuluşun nesnel boyutu), Ruh ise her kişiyi tek tek tanrılaştırır (kurtuluşun öznel, kişisel boyutu).

Karşılaştırmalı Ufuk: Doğu, Batı ve Ötesi

Lossky'yi bir mukayeseli maneviyat arşivinde anlamlı kılan, onun bilinçli olarak karşılaştırmalı bir teolog oluşudur. Théologie mystique'in en tartışmalı bölümlerinden biri, Filioque sorununa ayrılmıştır: Kutsal Ruh'un yalnızca Baba'dan mı (Doğu) yoksa Baba ve Oğul'dan mı (Batı) çıktığı meselesini, Lossky salt bir dogma kavgası olarak değil, iki Hristiyanlık biçiminin ruh anlayışındaki kök ayrımı olarak okur.

Karşılaştırma yalnızca Hristiyanlık içinde kalmaz. Lossky'nin doktora çalışması Meister Eckhart üzerineydi (ölümünden sonra 1960'ta Théologie négative et connaissance de Dieu chez Maître Eckhart adıyla yayımlandı) ve bu çalışma, Doğu apofatizmi ile Ren mistisizmi arasında inceltilmiş bir mukayese sunar. Daha geniş bakıldığında, Lossky'nin “özü bilinemez ama enerjileriyle hazır Tanrı” modeli, başka geleneklerdeki paralel gerilimlerle yankılaşır: İslâm tasavvufundaki tenzih (Tanrı'yı her benzerlikten arındırma) ile teşbih (Tanrı'yı sıfatlarıyla yakın kılma) dengesi, ya da marifet geleneğinin “bilinemez özü kalple tanıma” arayışı, Lossky'nin apofatik–katafatik diyalektiğiyle şaşırtıcı bir akrabalık taşır. Yahudi Kabala'sının Ein Sof'u (sonsuz, niteliksiz Tanrı) ile sefirot'u (Tanrı'nın tezahür eden güçleri) arasındaki ilişki de, öz–enerji ayrımının yapısal bir benzeridir.

Lossky'nin Batı'ya getirdiği bir başka denge, kenosis kavramıdır: Tanrı'nın Mesih'te kendini boşaltması, alçaltması. Kenotik hareket ile theosis hareketi Lossky'de birbirini tamamlar — Tanrı insana doğru iner (kenosis) ki insan Tanrı'ya doğru yükselebilsin (theosis). Bu çift yönlü hareket, onun Hristolojisini de, antropolojisini de yapılandırır. Bilginin sınırları konusundaki bu hassasiyet, Lossky'yi modern düşüncenin ilahi bilgi karşısındaki kuşkuculuğuyla da örtük bir diyaloğa sokar: Apofasis, kuşkuculuğun reddi değil, onun teolojik olarak dönüştürülmüş ve aşılmış biçimidir.

Etki ve Miras

Lossky henüz elli beş yaşındayken, 1958'de Paris'te aniden öldü; geride nispeten az ama yoğunluğu yüksek bir yapıt bıraktı. Bununla birlikte etkisi muazzam oldu. À l'image et à la ressemblance de Dieu (Tanrı'nın Sureti ve Benzerliğinde) adlı makale derlemesi ile ölümünden sonra yayımlanan Vision de Dieu (Tanrı Görüsü) ve dogmatik teoloji dersleri, Ortodoks ilahiyatının modern klasikleri arasına girdi.

Lossky, çağdaşı ve kimi zaman teolojik rakibi olan Sergei Bulgakov'un sofiyolojisine (Tanrısal Bilgelik öğretisine) karşı çıkarak, daha sıkı bir Patristik çizgi savundu; bu tartışma, yirminci yüzyıl Rus diaspora teolojisinin başlıca fay hattıydı. Onun “kutsal geleneğe dönüş” (ressourcement) çağrısı, Georges Florovsky'nin “neo-patristik sentez” programıyla birleşerek, çağdaş Ortodoks düşüncenin yönünü belirledi. John Meyendorff, Kallistos Ware (Diokleialı Kallistos) ve Olivier Clément gibi sonraki kuşak teologlar, doğrudan Lossky'nin açtığı yolda yürüdüler. Batı'da ise onun apofatik teolojisi, ekümenik diyaloğun ve hatta din-felsefesi tartışmalarının (örneğin Jean-Luc Marion'un “kavramsız Tanrı” düşüncesinin) önemli bir referansı oldu.

Sonuçta Vladimir Lossky, kaybedilmiş bir vatanın teolojisini evrensel bir dile çevirmeyi başardı. Onun yapıtı, Tanrı'nın özünde sessiz kalmayı bilen ama enerjileriyle yanan bir maneviyatın — bilgisizliğin doruğunda gerçekleşen bir tanrı görüsünün — yirminci yüzyıldaki en berrak ifadesidir.

Kaynaklar

• Vladimir Lossky, Essai sur la théologie mystique de l'Église d'Orient (Aubier, 1944) [İng. The Mystical Theology of the Eastern Church, 1957]
• Vladimir Lossky, À l'image et à la ressemblance de Dieu (Aubier, 1967) [İng. In the Image and Likeness of God, 1974]
• Vladimir Lossky, Vision de Dieu (Delachaux & Niestlé, 1962) [İng. The Vision of God]
• Vladimir Lossky, Théologie négative et connaissance de Dieu chez Maître Eckhart (Vrin, 1960)
• Rowan Williams, "The Theology of Vladimir Nikolaievich Lossky: An Exposition and Critique" (Doktora tezi, Oxford, 1975)
• Aristotle Papanikolaou, Being with God: Trinity, Apophaticism, and Divine-Human Communion (University of Notre Dame Press, 2006)
• Andrew Louth, Modern Orthodox Thinkers: From the Philokalia to the Present (SPCK, 2015)
• John Meyendorff, St. Gregory Palamas and Orthodox Spirituality (St. Vladimir's Seminary Press, 1974)