Ruh, Benlik, Antropoloji
Âhiret Bedeni / Manevî Beden
Ölüm sonrası bedeni meselesi: İslâm'da âhiret cesedi, Pavlus'ta sōma pneumatikon (1 Kor 15:44), Hindu sūkṣma-śarīra, Tibet Budizm'inde gökkuşağı bedeni. Karşılaştırmalı eskatolojik antropoloji.
Ruh, Benlik, AntropolojiAnatman / Anatta
Budizm'in 'ben-olmayis' / sabit-oz-yokluğu ogretisi; uc varlik nisanesinden (tilakkhana) biri. Hindu atman doktrini ile temel zitlik; tasavvuftaki fena ile fonksiyonel paralellik kurulabilir.
Ruh, Benlik, AntropolojiAnima ve Animus
Jung'da erkek psişesindeki dişil arketip (anima) ve kadın psişesindeki eril arketip (animus); iç bütünlüğün dengelenmesi için tanınması gereken karşı-cinsiyet kutbu. Hindu Ardhanārīśvara, Şiva-Şakti çiftliği, tasavvuf insan-ı kâmil ve celâl-cemâl polaritesi ile karşılaştırılır.
Ruh, Benlik, AntropolojiAtman-Brahman Non-Dual versus Anatman Kreuzanalyse
Maneviyatın en derin metafizik ihtilafı: Advaita Vedanta'nın Atman-Brahman özdeşliği, Budizm'in anatman/öz-yokluğu ve İslâm tasavvufunun vahdet-i vücûdu üç farklı 'ben kimim?' cevabı olarak yan yana okunuyor.
Ruh, Benlik, AntropolojiĀtman: Hint Düşüncesinde Hakîkî Benlik
Ātman, Hint düşüncesinde beden ve zihnin ötesindeki değişmez, ölümsüz tanık-bilinçtir. Brahman ile özdeşliği (Tat Tvam Asi), beş kośa ve dört bilinç hâli; Budist anātman, Kabalistik neşamah ve tasavvuftaki rûh ile karşılaştırmalı olarak ele alınır.
Ruh, Benlik, AntropolojiAura ve Enerji Bedeni
İnsan bedenini saran ince enerji alanı; tasavvufî nûr-ı şahsî, Hindu prāṇa, Çin qi ile bağlı, Hıristiyan ikonografisinde hâle olarak görülür. Modern biofield ve Kirlian fotoğrafçılığı ile bilimsel-spekülatif tartışmalar.
Ruh, Benlik, AntropolojiPañca Kośa — Vedanta'nın Beş Manevî Kılıfı
Vedanta'da Ātman'ı saran beş kılıf: annamaya (gıda), prāṇamaya (nefes), manomaya (zihin), vijñānamaya (ayırt edici akıl) ve ānandamaya (saâdet). Taittirīya Upaniṣad temelli antropolojik şema.
Ruh, Benlik, AntropolojiBodhicitta: Tüm Varlıklar İçin Aydınlanma Niyeti
Mahāyāna Budizmi'nin merkezî kavramı olan Bodhicitta, tüm duyarlı varlıkların kurtuluşu için tam uyanışa erişme niyetidir; görece ve mutlak boyutlarıyla şefkati ve bilgeliği birleştirir.
Ruh, Benlik, AntropolojiBodhisattva Yolu: Tüm Varlıklar İçin Aydınlanma Patikası
Mahāyāna Budizmi'nin merkezî kavramı olan Bodhisattva ideali, tüm varlıkların aydınlanması için kendi nihaî kurtuluşunu erteleyen manevi yolcunun yolunu çizer. Bodhicitta'nın uyandırılmasından on bhūmi aşamasına, altı pāramitā'dan Avalokiteśvara, Mañjuśrī, Tārā gibi arketipsel…
Ruh, Benlik, AntropolojiBuddha-Dogasi (Tathagatagarbha)
Mahayana Budizmi'nde her duyarli varlikta mevcut olan uyanis potansiyeli; Tathagatagarbha Sutra ve Ratnagotravibhaga'nin temel ogretisi. Anatman ile gerilimi ve Hindu atman ile yapisal benzerligi tartismalari.
Ruh, Benlik, AntropolojiCarl Gustav Jung
İsviçreli psikiyatr (1875-1961), analitik psikolojinin kurucusu; kolektif bilinçaltı, arketipler ve individuasyon kavramlarıyla maneviyat ile psikolojiyi sentezleyen 20. yüzyıl düşünürü.
Ruh, Benlik, AntropolojiEgo Ölümü: Karşılaştırmalı Mistik Antropoloji
Tasavvufî fenâ, Budist anātman, Hristiyan kenosis, Taoist wu-wei, Vedanta ahaṃkāra çözülüşü, Zen dai-shi ve Jung'un psişik ölümü: benliğin manevî silinişinin karşılaştırmalı fenomenolojisi.
Ruh, Benlik, AntropolojiEterik ve Astral Beden
Theosofik ve Antroposofik antropolojide fiziksel bedeni saran iki ince beden: yaşam-enerjisini ileten eterik beden ile duygu, arzu ve hayalin alanı olan astral beden. Sufi letâif ve Hindu sūkṣma-śarīra ile yapısal paralellikler.
Ruh, Benlik, AntropolojiFenâ ve Bekâ
Tasavvufun antropolojik zirvesi: nefsin Hakk'ta yok oluşu (fenâ) ve ardından O'nunla bâkî kalış (bekâ); Budist anātman-Buddha-doğası ikilisi ve Hristiyan kenosis-theosis çiftiyle yapısal karşılaştırma.
Ruh, Benlik, AntropolojiFena Vernichtung: Sufi Ego-Tod versus Mystische Negation
Sufî fenâ ile Budist śūnyatā, Hristiyan kenosis ve Hegel'in olumsuzlaması: nefsin, tanrının ve varlığın ölümü üzerine üç farklı 'hiçleşme' gramerinin mukayeseli ve eleştirel bir okuması.
Ruh, Benlik, AntropolojiFrancis Vaughan: Transpersonal Psikoloji — Mistisizm ve Psikoloji Köprüsü
Transpersonal psikolojinin kurucu kuşağından Frances Vaughan (1935-2017), Maslow'un doruk deneyimlerini daha yüksek bir psikolojinin temeli sayan, geleneksel mistik yolların (Sufi, Vedanta, Budist) psikolojik olgunlaşmayı desteklediğini savunan klinik bir öncüdür.
Ruh, Benlik, AntropolojiGölge Arketipi (Jung)
Jungian psikolojide bireyin bilinçten dışladığı, kabul etmediği veya tanımadığı kişilik bileşenlerinin oluşturduğu arketip; tasavvufî nefs-i emmâre ve Vedantik avidya ile yapısal koşutluk gösterir.
Ruh, Benlik, AntropolojiHigher Self / Lower Self (Theosophy)
H.P. Blavatsky'nin yedili insan yapısında ölümsüz Yüksek Benlik (Atma-Buddhi-Manas) ile fani Alt Benlik ayrımı; Atman, Buddha-doğası ve Sufi sirr ile karşılaştırılır.
Ruh, Benlik, Antropolojiİndividuasyon (Jung)
Jung'un kavramsallaştırdığı, bireyin persona-gölge-anima/animus aşamalarını aşarak Benlik (Selbst) merkezine ulaşma süreci; sufi seyr-i sülûk, Hindu moksa ve Hristiyan theosis ile yapısal koşutluk gösterir.
Ruh, Benlik, Antropolojiİnsân-ı Kâmil: Kâmil İnsan, Tanrı'nın İsimlerinin Aynası
İslâm tasavvufunun antropolojik zirvesi olan İnsân-ı Kâmil: Tanrı'nın bütün isimlerini bir aynada toplayan kozmik insan, İbnü'l-Arabî ile Cîlî'deki gelişimi ve Âdem Kadmon, Antropos, Bodhisattva gibi dünya geleneklerindeki kardeş figürlerle karşılaştırması.
Ruh, Benlik, AntropolojiKabala'da Beş Ruh Seviyesi (NaRaNHaY)
Yahudi mistisizminde ruhun yükselen beş katmanı: Nefeş, Rûah, Neşamah, Hayyah, Yehîdah. Zohar ve Luryanik Kabala temelinde sistemleşmiş; Vedanta ve tasavvufî antropolojiyle yapısal paralellikler taşır.
Ruh, Benlik, AntropolojiTasavvufta Kalp (Lubb, Sırr, Hafî, Ahfâ)
Kalbin yedi latifesi: Kalp, Rûh, Sırr, Hafî, Ahfâ, Nefs ve Latîfe-i Kül. Nakşibendî-Müceddidî silsilesinde geliştirilen sistem; Hindu çakra ve Hesychast kalp duâsıyla karşılaştırma.
Ruh, Benlik, AntropolojiLetâif-i Hamse
Nakşibendî-Müceddidî geleneğinde göğüste yer alan beş ya da on latîfe (Kalb, Rûh, Sırr, Hafî, Ahfâ ve âlem-i halk muhâbleri); murâkabe ile aktive edilen subtile manevi organlar.
Ruh, Benlik, AntropolojiLogos Spermatikos
Stoacı felsefede kozmik akl-ı küllî'nin canlı varlıklarda tezahür eden 'tohum-akıl'ları (logoi spermatikoi); Hıristiyan teolojide Justin Şehid tarafından her insanda mevcut ilâhî kıvılcım olarak benimsenir. Hindu bīja ve Kabbalistik Sefirot-tzimtzum ile karşılaştırılır.
Ruh, Benlik, AntropolojiNefs-i Emmâre
Tasavvufta nefsin en alt mertebesi; Yûsuf 12:53 ayetiyle anılan, kötülüğü emreden, şehvet ve gazap ile hareket eden ham nefis. Sülûkün başlangıç hâli ve mücâhedenin asıl hedefidir.
Ruh, Benlik, AntropolojiNefs-i Mutmainne
Tasavvufta nefsin Hakk'a teslim olmuş, huzura ermiş mertebesi. Fecr 89:27-30 ayetlerinin çağrı bağlamında, sülûkün dönüm noktası ve fenâ-bekâ eşiği.
Ruh, Benlik, AntropolojiNefs-Stufen: Lawwama, Mutma'inna, Safiyya vergleichend
Tasavvuftaki yüksek nefs mertebelerinin (levvâme, mülhime, mutmainne, râzıye, marzıye, sâfiye/kâmile) ayrıntılı haritası; Vedânta'daki buddhi-âtman ekseni ve Hristiyan theosis öğretisiyle karşılaştırmalı okunuşu.
Ruh, Benlik, AntropolojiNefs Mertebeleri
Tasavvufta nefsin yedi mertebesi (emmâre, levvâme, mülhime, mutmainne, râziye, marziyye, sâfiye) ve manevi terbiyenin aşamalarını betimleyen kapsamlı sistem.
Ruh, Benlik, AntropolojiNeşamah — Kabala'da İlâhî Soluk
Yahudi mistisizminde ruhun üçüncü ve standart erişilebilir en yüksek seviyesi: Tanrı'nın insana üflediği ilâhî soluk (Tekvîn 2:7). İbranice 'nefes' kökünden gelir; tasavvuftaki rûh-i sultânî ile derin paralellikler taşır.
Ruh, Benlik, AntropolojiPersona
Jung'da kişinin topluma sunduğu maske; sosyal rol ile gerçek Self arasındaki ara katman. Aşırı özdeşleşme manevî sahteliğe yol açar; tasavvuftaki riyâ, melâmî tavrı ve Eckhart'ın gizli ben kavramı ile karşılaştırılır.
Ruh, Benlik, AntropolojiPneuma
Yunan-erken Hristiyan düşüncesinde 'nefes/ruh'; Stoacılarda kozmik can-verici ilke, Pavlus'ta Kutsal Ruh. İbranice ruach, Arapça rûh ve Sanskrit prana ile karşılaştırılır.
Ruh, Benlik, AntropolojiPsykhē
Antik Yunan'da ruh/can; Homer'de nefes-can, Platon'da üç-parçalı ölümsüz ruh, Aristoteles'in De Anima'sıyla bedenin biçimi. Modern psikoloji ve Jung'un 'psyche'sinin kökü.
Ruh, Benlik, AntropolojiTasavvufta Rûh Kavramı
Sufi gelenekte ruhun ilahi menşei (âlem-i ervâh), bedenleşmesi, mertebeleri (ruh-i sultânî, ruh-i kudsî, ruh-i melekî vb.) ve Kuran'daki 'ruh' âyetinin tasavvufî tefsirleri.
Ruh, Benlik, AntropolojiRuh Ölümsüz mü? Karşılaştırmalı İnceleme
Ruhun ölümsüzlüğü meselesi farklı geleneklerde: İslam ruhu Allah'ın bir nefhası olarak bâkî sayar, Hindu ātman doğmaz ölmez, Budist anātman kalıcı bir özü reddeder, modern materyalizm bilinci beyne indirger.
Ruh, Benlik, AntropolojiSigmund Freud
Avusturyalı nörolog (1856-1939), psikanalizin kurucusu; id-ego-süperego topografyası ve dürtü teorisi ile modern benlik anlayışını yeniden çerçeveledi. Tasavvuftaki nefs mertebeleri ile yüzeysel paralellikler ve onlardan ayrışan materyalist temelleri.
Ruh, Benlik, AntropolojiSpiritual Bypass (Manevî Atlatma)
John Welwood'un 1984'te isimlendirdiği modern fenomen: manevî kavram ve pratiklerin psikolojik yaraları, çözülmemiş duyguları ve gölge içeriklerini örtmek için kullanılması; tasavvufî 'sahte makam' uyarılarının çağdaş psikoterapötik karşılığı.
Ruh, Benlik, AntropolojiTasavvufta Üç Vücud Doktrini
Tasavvuf antropolojisinde insanın üç katmanlı yapısı: cesed-i unsurî (fizik beden), cesed-i misâlî (latîf/kalp bedeni), cesed-i rûhânî (rûh bedeni). Vajrayāna nirmāṇakāya-saṃbhogakāya-dharmakāya üçlüsü ile karşılaştırmalı analiz.
Ruh, Benlik, AntropolojiVahdet-i Şühûd ve Benlikten Vazgeçme
İmâm-ı Rabbânî'nin Vahdet-i Vücûd'a getirdiği şühûdî tashîh: birlik ontolojik değil epistemolojiktir; kul daima kuldur. Benlikten vazgeçme bu çerçevede ontolojik yok-oluş değil idraksel bağsızlıktır.