The Cloud of Unknowing: Anonim İngiliz Mistik Metin

“Aklınla onu kavraman ya da sevginle ona ulaşman dışında, sevgiyle ona dokunabilirsin; ama hiçbir zaman düşünceyle değil.” — The Cloud of Unknowing, Bölüm 6

İsimsiz Bir Rehber

Hristiyan mistik edebiyatının en sıra dışı eserlerinden biri, yazarının adını hiçbir zaman açıklamamasıyla başlar. The Cloud of Unknowing (Bilinmezlik Bulutu), 14. yüzyılın ikinci yarısında — büyük olasılıkla 1375 dolaylarında — Orta İngilizce'nin Doğu Midlands lehçesiyle kaleme alınmış, manevi yönelim üzerine bir risaledir. Metin, deneyimli bir manevi rehberin, kontemplatif yaşama yeni adım atmış genç bir öğrenciye (muhtemelen yirmi dört yaşında bir keşiş adayına) yazdığı mektup biçiminde kurgulanmıştır. Bu sıcak, doğrudan ve zaman zaman esprili “sen” hitabı, eseri kuru bir teoloji incelemesinden çok yaşayan bir mürşit-mürid ilişkisine dönüştürür.

Yazarın kimliği yedi yüzyıldır çözülememiştir. Üslup, teolojik derinlik ve Latince kaynaklara hâkimiyet, onun eğitimli bir din adamı — muhtemelen bir Kartuzyen (Charterhouse) keşişi ya da kırsalda yaşayan bir münzevi rahip — olduğunu düşündürür. Aynı elden çıktığı kesin olan bir dizi kardeş metin de mevcuttur: The Book of Privy Counselling (Gizli Danışmanlık Kitabı), Pistle of Discrecioun of Stirings, Pistle of Preier ve özellikle Pseudo-Dionysius'un Mistik Teoloji'sinin serbest bir İngilizce uyarlaması olan Deonise Hid Divinite. Bu son metin, yazarın entelektüel soyağacının anahtarıdır.

Apofatik Soyağacı

Eserin teolojik omurgası, “olumsuzlama yolu” (via negativa) olarak bilinen apofatik teoloji geleneğine dayanır. Bu yaklaşımın temel önermesi şudur: Tanrı, insan aklının ürettiği her kavramı, imgeyi ve tanımı sonsuzca aşar; dolayısıyla O'nun hakkında söylenebilecek en doğru şey, ne olmadığıdır. Tanrı “iyi”dir demek bile yetersizdir, çünkü O bizim “iyi” sözcüğüyle kastettiğimiz her şeyi aşar.

Bu çizginin pınar başı, 6. yüzyılda yazan Suriyeli teolog Pseudo-Dionysius Areopagita'dır. Onun Mistik Teoloji adlı kısa ama sarsıcı eseri, ruhun Tanrı'ya yükselişini Musa'nın Sina Dağı'ndaki “karanlık buluta” girişine benzetir: Musa, Tanrı'yı görmek için ışığı değil, bilinmezliğin koyu karanlığını aşmak zorundadır. The Cloud yazarı bu imgeyi doğrudan miras alır ve İngilizce'ye taşır. Onun bir diğer büyük borçlu olduğu isim, “ilahî hiçlik” (Gottheit) öğretisiyle tanınan Ren mistiği Meister Eckhart'tır; ne var ki The Cloud yazarı, Eckhart'ın spekülatif cüretinden kaçınarak daha temkinli, pratik ve kilise-içi bir ton benimser.

Latin geleneğinden de beslenir: Augustinusçu sevgi teolojisi, Sistersiyen mistik Saint-Victorlu Richard'ın kontemplasyon basamakları ve özellikle “bilgiden çok sevgi” vurgusu, metnin dokusuna işlemiştir.

İki Bulut Arasında

Eserin merkezî öğretisi iki bulut imgesi etrafında örülür. Münzevi, dua ederken kendisiyle Tanrı arasında bir bilinmezlik bulutu (a cloud of unknowing) bulduğunu fark eder: Tanrı'yı düşünceyle, akıl yürütmeyle, teolojik bilgiyle delip geçmek imkânsızdır. Akıl bu bulutun önünde aciz kalır.

Çözüm, bu bulutu aşmaya çalışmak değil; onun altında sabırla beklemek ve Tanrı'ya yalnızca sevginin sivri okuyla (a sharp dart of longing love) yönelmektir. Yazarın çarpıcı tezi şudur: “Düşünce hiçbir zaman onu kavrayamaz, ama sevgi her zaman ona ulaşabilir.” Bilgi (intellectus) Tanrı'yı çevreleyemez; ancak sevgi (affectus) O'na dokunabilir.

Bunu başarabilmek için münzevinin kendisiyle yaratılmış her şey — duyusal imgeler, anılar, kavramlar, hatta dindarca düşünceler — arasına bilinçli olarak bir unutuş bulutu (a cloud of forgetting) yerleştirmesi gerekir. Bu, dünyayı küçümsemek değil, dikkati tek bir noktaya, çıplak Tanrı sevgisine yoğunlaştırmak için zihni boşaltmaktır. Böylece ruh, altında unutuş bulutu, üstünde bilinmezlik bulutu olan ince bir aralıkta, saf niyetle asılı kalır.

Tek Heceli Sözcük

The Cloud yazarının en somut ve en etkili katkısı, bu yoğunlaşmayı sağlamak için önerdiği pratik tekniktir. Münzevi, tüm niyetini tek heceli kısa bir sözcüğe — örneğin “God” (Tanrı) ya da “Love” (Sevgi) — bağlamalı ve bu sözcüğü kalbine bir kalkan, bir mızrak gibi saplamalıdır. Akla başka her düşünce geldiğinde, onunla tartışmak ya da onu çözümlemek yerine, yalnızca bu tek sözcükle yanıt verir:

“Bu sözcüğü kalkanın ve mızrağın yap, barışta da savaşta da. Bu sözcükle hem bilinmezlik bulutunu hem de unutuş bulutunu döv.” (Bölüm 7)

Bu yöntem, sürekli yinelenen kısa formüllerle zihni sadeleştiren başka kontemplatif geleneklerle dikkat çekici bir koşutluk gösterir: Ortodoks Hristiyanlığın İsa Duası ve kalp sessizliği pratiği, ya da Doğu geleneklerindeki mantra tekrarı. Yazar, dilin kavramsal içeriğini değil, niyetin saflığını ve süreklisini ön plana çıkarır; sözcük bir “anlam taşıyıcı” değil, bir “yönelme aracı”dır.

Sevgi Bilgiyi Aşar

Eserin epistemolojik konumu, ortaçağ skolastiğinin “bilgi mi yoksa sevgi mi üstündür?” tartışmasında net bir taraf tutar. Thomas Aquinas'ın temsil ettiği entelektüalist çizgi, kurtuluşun nihayetinde Tanrı'nın görülmesinde (visio beatifica), yani bir bilme ediminde tamamlandığını savunurken; The Cloud yazarı, Fransisken-Augustinusçu istencilik (voluntarizm) geleneğine yakın durarak sevgiyi önceler. Bu dünyada Tanrı bilinemez; ama sevilebilir. Ve sevgi, bilginin asla ulaşamadığı yere ulaşır.

Bu vurgu, Batı mistisizminin sonraki büyük temsilcilerinde de yankılanır. İspanyol Karmelit mistik Haçlı Aziz Yuhanna'nın “ruhun karanlık gecesi” öğretisi — duyuların ve aklın arınma için karanlığa gömülmesi — The Cloud'un bilinmezlik bulutuyla derin bir akrabalık taşır. Benzer şekilde Avilalı Teresa'nın “içsel şato”sundaki sessiz, imgesiz birleşme duası, aynı apofatik sezginin farklı bir dille ifadesidir. Yazarın nous'un (saf akıl) sınırları üzerine düşüncesi ise, dolaylı olarak Yeni-Platoncu Plotinos'un Bir'le birleşme öğretisine kadar uzanan bir felsefî zincire bağlanır.

Uyarılar ve Ölçütler

Metin saf bir coşku çağrısı değildir; yazar, manevi yanılgılara karşı şaşırtıcı ölçüde gerçekçi ve sağduyuludur. Defalarca, bu yolun herkese uygun olmadığını vurgular: Aktif yaşamın gerektirdiği iyi işler, tövbe ve sıradan dindarlık aşamaları geçilmeden kontemplatif çağrıya atılmak tehlikelidir. Bu çağrı, içsel bir “dürtü” (stirring) olarak Tanrı'dan gelmelidir; insanın kendi hırsıyla zorlayabileceği bir şey değildir.

Yazar ayrıca, tekniği yanlış anlayıp bedensel zorlamalara, yapay vecd hallerine ya da fiziksel duyumları manevi işaretler sanmaya kalkanları sert biçimde uyarır. “Yukarı” ya da “içeri” gibi mekânsal sözcüklerin yalnızca mecaz olduğunu, Tanrı'nın bir yerde aranamayacağını ısrarla belirtir. Tevazu, sevgi ve kilise sakramentlerine bağlılık, deneyimin sahiciliğinin ölçütleridir. Bu denge, eseri marjinal bir coşkunluk el kitabı olmaktan çıkarıp kilise geleneğinin içinde duran sorumlu bir mistik rehbere dönüştürür.

Sonraki Yüzyıllarda Yankısı

The Cloud, ortaçağ İngiltere'sinin zengin mistik ortamının bir parçasıdır; çağdaşları arasında Richard Rolle, Walter Hilton ve Norwichli Julian gibi “İngiliz mistikleri” sayılır. Metin el yazmaları aracılığıyla — özellikle Kartuzyen manastırları yoluyla — yüzyıllarca dolaşımda kaldı; on yedi kadar ortaçağ el yazması günümüze ulaşmıştır.

Modern dönemde eser, 20. yüzyılın ikinci yarısında olağanüstü bir yeniden keşif yaşadı. Trappist keşiş Thomas Merton onu Batı kontemplatif mirasının zirvelerinden biri olarak öne çıkardı. En kalıcı etkisi ise, William Meninger, Basil Pennington ve Thomas Keating gibi Amerikalı Sistersiyen keşişlerin 1970'lerde geliştirdiği Centering Prayer (Merkezleme Duası) yönteminde görülür: Bu çağdaş hristiyan kontemplatif pratik, doğrudan The Cloud'un “tek heceli kutsal sözcük” tekniğine dayanır. Sözcüğü bir niyet çapası olarak kullanma, düşünceleri yargılamadan bırakma ve sevgi dolu dikkati Tanrı'ya yöneltme ilkeleri, neredeyse birebir yedi yüzyıl öncesinin anonim rehberinden alınmıştır.

Böylece isimsiz bir 14. yüzyıl keşişinin genç bir öğrenciye yazdığı mektup, bugün dünya çapında binlerce insanın günlük dua pratiğinin omurgasını oluşturmaktadır — adı bilinmeyen yazarın, kendi öğretisine sadık kalarak, bir bilinmezlik bulutunun ardında kalmayı sürdürmesi ise tarihin ince bir cilvesidir.

Kaynaklar

• The Cloud of Unknowing and The Book of Privy Counselling, ed. Phyllis Hodgson, Early English Text Society (Oxford University Press, 1944; revize 1958) — standart eleştirel metin.
• The Cloud of Unknowing, çev. ve giriş Clifton Wolters, Penguin Classics (1961, revize 1978).
• The Cloud of Unknowing and Other Works, çev. A. C. Spearing, Penguin Classics (2001).
• William Johnston, The Mysticism of The Cloud of Unknowing (Fordham University Press, 1967; revize 2000).
• Pseudo-Dionysius, The Complete Works, çev. Colm Luibheid, Classics of Western Spirituality (Paulist Press, 1987).
• Bernard McGinn, The Varieties of Vernacular Mysticism, 1350–1550 (The Presence of God, c. 5; Crossroad, 2012).
• Cheslyn Jones et al. (ed.), The Study of Spirituality (Oxford University Press, 1986), “English Mystics” bölümü.
• Thomas Keating, Open Mind, Open Heart: The Contemplative Dimension of the Gospel (Amity House, 1986).
• Denys Turner, The Darkness of God: Negativity in Christian Mysticism (Cambridge University Press, 1995).