Thomas Nagel ve Bilinç Problemi: 'Yarasının Nasıl Bir Şey Olduğu'

“İndirgemeci bir program, indirgeyeceği şeyin doğasını açıkça hesaba katmadıkça başarılı olamaz.” — Thomas Nagel, What Is It Like to Be a Bat? (1974)

Bir Sorunun Doğuşu

1974 yılında The Philosophical Review dergisinde yayımlanan, on beş sayfayı geçmeyen bir makale, yirminci yüzyıl zihin felsefesinin gidişatını sessizce değiştirdi. Amerikalı filozof Thomas Nagel'in (1937-) “What Is It Like to Be a Bat?” başlıklı yazısı, görünüşte basit bir soru soruyordu: Bir yarasa olmak nasıl bir şeydir? Nagel'in amacı yarasaların gizemli yaşamını betimlemek değil, bilinç olgusunun maddî bilim tarafından neden tüketilemediğini göstermekti. Makale, ardından gelen kuşaklar için öznel deneyimin felsefî statüsünü tartışmanın baş referansı hâline geldi.

Nagel'in yaşadığı entelektüel iklim, zihni beyin durumlarına indirgeme yönündeki güçlü bir akımla belirlenmişti. 1950'lerden itibaren özdeşlik kuramları (zihinsel durumlar = beyin durumları), davranışçılık ve sonrasında işlevselcilik (zihinsel durumlar = nedensel-işlevsel roller), zihni nesnel-fiziksel terimlerle eksiksiz açıklamayı vaat ediyordu. Nagel bu vaadin kör noktasını işaret etti: bütün bu kuramlar zihnin yapısını ve işlevini açıklayabilse de, deneyimin öznel niteliğini — bir şeyi yaşamanın “birinci şahıs” tadını — dışarıda bırakıyordu. İşte tam burada, bilincin doğası üzerine modern tartışmanın çekirdek meselesi billurlaşır.

“Nasıl Bir Şey Olduğu”: Argümanın Kalbi

Nagel'in seçtiği örnek tesadüfî değildir. Yarasa, memeli olarak bize akrabadır; dolayısıyla bilinçli olduğundan makul biçimde söz edebiliriz. Ama yarasa dünyayı esas olarak ekolokasyon (yankı-konumlama) yoluyla algılar: yüksek frekanslı sesler yayar ve yankıları çözümleyerek çevresinin ayrıntılı bir “resmini” oluşturur. Bu, bizim sahip olduğumuz hiçbir duyuya benzemez. Nagel'in vurgusu inceliklidir: Soru, “ben bir yarasa olsaydım nasıl hissederdim?” değildir — bu yalnızca tuhaf giysiler içindeki bir insanın hayalidir. Asıl soru, yarasanın kendisi için yarasa olmanın nasıl bir şey olduğudur.

Buradan Nagel'in bilinç tanımı doğar: Bir organizma, ancak ve ancak “o organizma olmanın bir şekilde bir şey olması” durumunda bilinçlidir — yani onun için bir “içeriden görünüş”, bir özne-bakışı varsa. Bu, felsefe literatürüne what-it-is-like (nasıl-bir-şey-olduğu) deyimini kazandırdı ve sonradan qualia (deneyimin niteliksel, fenomenal yönleri) kavramıyla iç içe okundu.

Nagel'in yarasayı seçmesinin altında bir başka strateji daha yatar: hayal gücümüzün sınırlarını teşhir etmek. Yarasanın deneyimini, kendi insan deneyimlerimizi “uzatarak” (kanatlandığımızı, kör olduğumuzu, ağzımızla ses yaydığımızı düşünerek) kavramaya çalışırız; fakat bu, en iyi ihtimalle yarasayı taklit eden bir insanın deneyimine ulaşmamızı sağlar — yarasanın kendi deneyimine değil. Nagel'e göre bu sınır, hayal gücümüzün geçici bir eksikliği değil, yöntemin yapısal bir özelliğidir. Başka bir öznenin bakış açısı, ancak ona yeterince benzer bir bakış açısına sahip bir özne tarafından “içeriden” temsil edilebilir. Bu yüzden öznel olgular, doğaları gereği, yalnızca tek bir bakış açısından tam olarak kavranabilir — ve bu, nesnel bilimin doğasıyla temelden gerilim içindedir.

Nagel'in çıkarımı yıkıcıdır: Fiziksel bilim, doğası gereği nesnel bir bakış açısı kurar; giderek özneye-bağımlı her şeyi soyutlayarak “hiçbir yerden bakış”a (the view from nowhere — bu, Nagel'in 1986 tarihli kitabının da adıdır) yaklaşır. Oysa öznel deneyim, özüne göre belli bir bakış açısına bağlıdır. Bu durumda, nesnelliğe doğru her ilerleme, açıklamamız gereken şeyin — öznelliğin — kendisinden uzaklaşmak anlamına gelir. Bilim yarasanın beynini en ince ayrıntısına kadar haritalayabilir; ama bu harita, yarasa olmanın nasıl bir şey olduğunu asla ele veremez.

Fizikalizmin Çıkmazı

Nagel dikkatli bir düşünürdür: Fizikalizmin (her şeyin nihayetinde fiziksel olduğu görüşünün) yanlış olduğunu kanıtladığını iddia etmez. Söylediği daha temkinlidir: Fizikalizmi şu an anlaşılır biçimde savunamayız, çünkü öznel deneyimin nasıl olup da fiziksel bir süreç “olabileceğine” dair hiçbir kavrayışımız yoktur. Su = H₂O özdeşliğini anlarız; ama “acı duygusu = belirli nöronların ateşlemesi” özdeşliğini, eşitliğin iki yanı arasındaki uçurum yüzünden aynı anlamda kavrayamayız.

Bu sezgi, sonraki on yıllarda bir dizi ünlü argümanla pekiştirildi:

• Frank Jackson'ın “Mary Odası” argümanı (1982): Siyah-beyaz bir odada büyüyen, renk görmenin bütün fiziksel bilgisine sahip olan nörobilimci Mary, ilk kez kırmızı bir gül gördüğünde yeni bir şey öğrenir mi? Jackson “evet” der: Demek ki fiziksel bilgi, deneyimin tüm bilgisini içermez.
• David Chalmers'ın “felsefî zombi” deney tasarımı (1996): Bizimle atom atom özdeş, ama içeride hiçbir deneyimi “yanmayan” bir varlık mantıksal olarak tutarlı biçimde tasavvur edilebiliyorsa, bilinç salt fiziksel örgütlenmeden ibaret olamaz.

Bütün bu argümanların ortak atası Nagel'in yarasasıdır. Joseph Levine'in 1983'te ortaya attığı “açıklayıcı boşluk” (explanatory gap) kavramı da aynı kaynağa dayanır: Fiziksel betimleme ile fenomenal nitelik arasında, kapatılamayan bir açıklama uçurumu vardır.

“Zor Problem”: Chalmers'ın Formülasyonu

Nagel'in açtığı yarık, Avustralyalı filozof David Chalmers tarafından 1995'te keskin bir terminolojiye kavuşturuldu. Chalmers, bilinç araştırmalarını ikiye böldü:

• Kolay problemler (görelidir): Bilginin ayrıştırılması, dikkatin odaklanması, davranışın kontrolü, uyanıklık-uyku ayrımı gibi işlevlerin nasıl gerçekleştiğini açıklamak. Bunlar zordur ama ilkesel olarak nörobilim ve bilişsel bilimle çözülebilir.
• Zor problem (the hard problem): Tüm bu işlevsel süreçlere neden ve nasıl öznel bir deneyimin eşlik ettiğini açıklamak. Beyin neden “karanlıkta, sessizce” bilgi işleyen bir mekanizma değil de, içeriden ışıyan bir özne yaratır?

Chalmers'a göre kolay problemler çözüldüğünde bile zor problem el değmemiş kalır; çünkü hiçbir işlevsel açıklama, deneyimin varlığını mantıksal olarak gerektirmez. Bu ayrım, çağdaş kuantum bilinç kuramları dâhil pek çok spekülatif programın da çıkış noktası olmuştur: Eğer klasik nörobilim açıklayıcı boşluğu kapatamıyorsa, belki fiziğin daha temel katmanlarında bir cevap aranmalıdır.

Chalmers'ın katkısı yalnızca terminolojik değildir. O, sorunu netleştirirken aynı zamanda olası çözüm uzayını da haritalandırdı. Bir uçta, zor problemi “çözülmüş” ilan eden A-tipi materyalizm (Dennett'in çizgisi) yer alır: ona göre açıklanacak ayrı bir fenomen yoktur. Diğer uçta, deneyimi temel ve indirgenemez sayan görüşler bulunur — özellik düalizmi (deneyim, fiziksel özelliklere yasalarla bağlı ama onlara indirgenemez ek bir özelliktir) ve panpsişizm bu kümede toplanır. Chalmers, kendi konumunu “doğalcı düalizm” olarak adlandırır: bilinç fiziksel dünyanın dışında değildir, ama onun temel yasalarına eklenmesi gereken yeni, köprü-niteliğinde psikofiziksel yasalar gerektirir. Tıpkı on dokuzuncu yüzyılda elektromanyetizmanın fiziğe yeni temel nicelikler olarak eklenmesi gibi, bilinç de doğanın temel envanterine eklenmeyi bekleyen bir kalem olabilir.

Bir Açılım: Panpsişizm

Nagel'in en cüretkâr adımı, 1979 ve özellikle 2012 tarihli Mind and Cosmos kitabında atılır. Eğer (1) bilinç gerçektir ve fiziksel terimlerle indirgenemez ise, ve eğer (2) bilincin evrene “dışarıdan” sonradan eklendiğini kabul etmek bir tür mucizeye başvurmaksa — o hâlde belki de zihinselliğin tohumları maddenin kendisinde, en temel düzeyde mevcuttur. Bu görüş panpsişizm (her-şeyde-zihin) olarak adlandırılır: bilinç, kütle ve yük gibi, gerçekliğin temel bir özniteliği olabilir.

Nagel bu fikri dogmatik bir inanç olarak değil, fizikalizm ile düalizm arasında üçüncü bir mantıksal seçenek olarak öne sürer. Panpsişizmin kökleri derindir: Leibniz'in monad'ları, Spinoza'nın çift-yönlü tözü, William James'in “zihin-tozu” tartışması ve özellikle Alfred North Whitehead'in süreç ontolojisi, gerçekliğin en küçük birimlerine bir tür “deneyim” atfeder. Çağdaş felsefede Galen Strawson, gerçek bir fizikalistin tutarlı olabilmek için panpsişist olması gerektiğini bile savunmuştur.

Bu açılım, doğu düşüncesiyle de yankılaşır. Schopenhauer'in iradeyi gerçekliğin içsel doğası olarak görmesi, Advaita Vedānta'nın cit (saf bilinç) öğretisi ve bazı tantrik kozmolojiler, bilinci türemiş değil temel bir gerçeklik sayar. Panpsişizm böylece, modern analitik felsefenin nesnel diliyle kadim metafizik sezgiler arasında beklenmedik bir köprü kurar.

Mistisizmle Kesişme

Nagel'in argümanı doğrudan dinî veya mistik değildir; ne var ki mistik gelenekler için verimli bir zemin sağlar. Tarih boyunca mistikler, en yüksek hakikatin kavramsal-nesnel bilgiyle değil, ancak doğrudan yaşantıyla kavranabileceğini söylemiştir. Nagel'in “nesnel betimleme öznel niteliği yakalayamaz” tezi, bu iddianın seküler-felsefî bir yansımasıdır: Tıpkı yarasanın deneyimi gibi, mistik birleşme deneyimi de ancak “içeriden” bilinir.

Bu yüzden saf bilinç olayı üzerine çalışan din felsefecileri ve mistik deneyim tipolojileri geliştiren araştırmacılar, qualia tartışmasını sıklıkla referans alır. Öte yandan, Steven Katz'ın temsil ettiği inşacı (constructivist) yaklaşım, “arı deneyim” fikrine kuşkuyla bakar; deneyimin daima kültürel-kavramsal aracılarla biçimlendiğini savunur. Nagel'in çerçevesi her iki tarafı da besler: Deneyimin indirgenemezliği inşacıları yanıltmaz, ama deneyimin önceliği özcüleri de cesaretlendirir.

Bilim ile birinci-şahıs yöntemi birleştirme çabası, Francisco Varela'nın nörofenomenoloji programında somutlaşır: Varela, açıklayıcı boşluğu kapatmak için fenomenolojik (deneyimsel) ve nörobilimsel verileri “karşılıklı kısıtlama” altında buluşturmayı önerir. Bu, Nagel'in koyduğu sorunu çözmeye değilse de ciddiye almaya yönelik en sistemli yöntembilimsel girişimlerden biridir.

Benzer bir gerilim, deneyimin nesnel izlerini arayan ampirik programlarda da görülür. Andrew Newberg'in nöroteoloji çalışmaları, derin meditasyon ve dua sırasında beyinde ölçülebilir örüntüler (örneğin pariyetal lobda etkinlik azalması) saptar; ancak bu nesnel korelasyonlar, deneyimin “nasıl bir şey olduğunu” — birliğin, sınırların erimesinin yaşantısal tadını — yine de dışarıda bırakır. Walter Pahnke'nin meşhur “Good Friday” deneyi ve onun psikedelik mistisizm araştırmalarına uzanan etkisi de aynı paradoksu örnekler: Tetikleyici neden (kimyasal bir molekül) nesnel olarak belirlenebilir, ama tetiklenen deneyimin fenomenal içeriği ölçüm cihazlarına teslim olmaz. Nagel'in yarık dediği şey, tam da bu “korelasyon ile deneyim arasındaki” mesafedir.

Eleştiriler ve Karşı Konumlar

Nagel'in tezi tartışmasız kabul görmedi. İndirgemeci ve eliminativist düşünürler güçlü itirazlar getirdi:

• Daniel Dennett (Consciousness Explained, 1991), qualia kavramını bir yanılsama sayar. Ona göre “açıklayacak ekstra bir şey” varsayımı, bilinci gizemlileştiren bir hatadır; işlevler tam olarak açıklandığında geriye açıklanacak bir “zor problem” kalmaz.
• Patricia ve Paul Churchland, halk psikolojisinin kategorilerinin (qualia dâhil) olgunlaşan nörobilim tarafından zamanla terk edileceğini öne süren eliminatif materyalizmi savunur.
• Yeni gizemcilik (new mysterianism) ise Colin McGinn ile temsil edilir: Belki bilinç fiziksel bir olgudur, ama insan zihni onu kavramaya yapısal olarak yeteneksizdir (“bilişsel kapanım”). Bu, Nagel'in boşluğunu kabul eder ama onu epistemolojik bir sınıra bağlar.

Bu tartışma, salt akademik bir egzersiz değildir. Yapay zekânın ve makine bilinci sorusunun yükseldiği bir çağda, “bir sistemde gerçekten bir deneyim olup olmadığı” sorusu — yani bir şeyin “içeriden” bir şey olup olmadığı — Nagel'in 1974'te sorduğu soruyla birebir aynıdır.

Kalıcı Miras

Yarasa makalesinin gücü, çözüm önermemesinde yatar. Nagel bir kuram inşa etmez; bir eksikliği görünür kılar. Yarım asır sonra zor problem hâlâ açıktır: ne fizikalistler öznel deneyimi nesnel terimlerle türetebilmiş, ne panpsişistler bilincin temel parçacıklarda nasıl “birleşip” bütünleşik bir özne oluşturduğunu (“birleşme sorunu”) çözebilmiş, ne de mistik gelenekler kendi yaşantısal bilgilerini paylaşılabilir bir kanıta dönüştürebilmiştir.

Belki de Nagel'in asıl katkısı, alçakgönüllülük çağrısıdır: Gerçekliğin, mevcut kavramsal araçlarımızın el verdiğinden daha derin ve daha tuhaf olabileceği uyarısı. Bu uyarı, hem laboratuvardaki nörobilimciyi hem de hücresindeki mistiği aynı eşikte buluşturur — duyularımızdan ve kavramlarımızdan perdelenmiş, ama her birimizin her an içinden baktığı o sessiz gerçeğin, bilincin eşiğinde.

Kaynaklar

• Thomas Nagel, “What Is It Like to Be a Bat?”, The Philosophical Review, 83/4 (1974)
• Thomas Nagel, The View from Nowhere (Oxford University Press, 1986)
• Thomas Nagel, Mind and Cosmos: Why the Materialist Neo-Darwinian Conception of Nature Is Almost Certainly False (Oxford University Press, 2012)
• David J. Chalmers, The Conscious Mind: In Search of a Fundamental Theory (Oxford University Press, 1996)
• David J. Chalmers, “Facing Up to the Problem of Consciousness”, Journal of Consciousness Studies, 2/3 (1995)
• Frank Jackson, “Epiphenomenal Qualia”, The Philosophical Quarterly, 32 (1982)
• Joseph Levine, “Materialism and Qualia: The Explanatory Gap”, Pacific Philosophical Quarterly, 64 (1983)
• Daniel C. Dennett, Consciousness Explained (Little, Brown and Company, 1991)
• Colin McGinn, The Problem of Consciousness (Blackwell, 1991)
• Galen Strawson, Consciousness and Its Place in Nature (Imprint Academic, 2006)
• Francisco J. Varela, “Neurophenomenology: A Methodological Remedy for the Hard Problem”, Journal of Consciousness Studies, 3 (1996)