Varlık, Hakikat, Ontoloji
Hakikat Nedir?
Hakikat nedir? Tasavvuftan Vedantaya, Stoacılardan kuantum fiziğine kadar bu temel soruya verilmiş cevaplar.
Varlık, Hakikat, OntolojiAhadiyet
Tasavvufta Zât-ı İlâhî'nin en yüksek mertebesi: hiçbir nispet, isim veya sıfat barındırmayan mutlak teklik. Nirguna Brahman, Ein Sof ve Eckhart'ın Gottheit'i ile apofatik teoloji düzleminde paralel.
Varlık, Hakikat, OntolojiAhura Mazda: Zerdüştlükte Nihaî Hakikat, Aşa ve Işık-Karanlık
Zerdüştlüğün Bilge Rabbi Ahura Mazda: biricik yaratıcı, Aşa (kozmik düzen) ile Druj (yalan) karşıtlığı, Angra Mainyu ve ahlâkî düalizm, Amesha Spenta'lar, ateş-nûr sembolizmi ve Ein-Sof, Brahman, Tao ile karşılaştırma.
Varlık, Hakikat, OntolojiAklı Küllî: İslami Filosofyada Evrensel Zeka
İslam felsefesinde aklın iki yüzü: insandaki düşünme yetisi (epistemoloji) ile kozmik bir hipostaz olan al-'aql al-awwal (İlk Akıl). Fârâbî–İbn Sînâ kozmolojisindeki Faal Akıl'dan Plotinos'un Nous'una ve Vedânta'nın Mahat'ına uzanan karşılaştırmalı bir okuma.
Varlık, Hakikat, OntolojiAnd Kozmolojisi: Üç Dünya, Kay Pacha ve Uku Pacha
And dünyasının üç katmanlı evren tasavvuru: yukarının (Hanan Pacha), bu dünyanın (Kay Pacha) ve içeri/aşağının (Uku Pacha) birbirine geçmiş düzeni; bu yapının toplumsal, tarımsal ve ritüel hayatı nasıl örgütlediği ve günümüze değin sürekliliği.
Varlık, Hakikat, OntolojiApophatic (Olumsuzlayıcı) Teoloji: Tanrı'nın Ötesini Söyleme
Tanrı'yı „ne olduğu
Varlık, Hakikat, OntolojiA'yân-ı Sâbite
İbn Arabî ontolojisinde nesnelerin ilm-i ilâhîdeki sabit hakikatleri: yaratılmamış, var olmayan ama Hakk'ın ezelî ilminde bilinen ferdî arketipler. Mu'tezile'nin ma'dûm teorisi ve Plâton'un İdealar'ı ile karşılaştırılır.
Varlık, Hakikat, OntolojiBön — Tibet'in Pre-Budist Ontolojisi
Tibet'in Budizm öncesi yerli dini Yungdrung Bön: Tönpa Şenrab'a dayanan Zhang-zhung kökenli gelenek; Dzogchen ile etkileşim, Dokuz Yol öğretisi, ışık-bedeni pratiği ve şamanik-mistik kozmoloji.
Varlık, Hakikat, OntolojiBoşluk / Vacui — Karşılaştırmalı Ontoloji
Boşluk kavramının (Sufi adem/fenâ, Mahayana şūnyatā, Taoist xu-wu, Kabbalistik tzimtzum, Eckhart'ın Abgeschiedenheit'i, Gnostik Pleroma paradoksu) karşılaştırmalı ontolojik incelemesi.
Varlık, Hakikat, OntolojiBrahman-Ātman Birliği
Advaita Vedanta'nın özü: bireysel benlik (Ātman) ile mutlak gerçeklik (Brahman) özdeştir. 'Tat tvam asi' (Sen O'sun) mahāvākyası bu özdeşliğin Upanişadik ifadesidir.
Varlık, Hakikat, OntolojiBrahman: Hindu Metafiziğinin Mutlak Hakîkati
Brahman, Hindu metafiziğinin merkezî kavramı; var olan her şeyin altında yatan niteliksiz mutlak hakîkattir. Saguṇa-nirguṇa veçheleri, Ātman ile özdeşliği, dört mahāvākya ve neti-neti yöntemi; śūnyatā, Tao, Ein Sof ve Plotinos'un Bir'i ile karşılaştırmalı olarak ele alınır.
Varlık, Hakikat, OntolojiDevî: Hindu İlâhî Dişil Prensibi ve Şâkta Geleneği
Devî, Hindu metafiziğinde ilâhî dişil prensibi ve mutlağın kişileşmiş enerji (Şakti) boyutudur. Şâkta geleneğinde Para-Brahman olarak yüceltilir; Durgâ, Kâlî, Lakşmî ve Sarasvatî formlarında tezahür eder. Budist Târâ ve Yahudi Şehinah ile karşılaştırılır.
Varlık, Hakikat, OntolojiKarşılaştırmalı Doğu-Batı Ontolojisi
Dünyaya iki büyük ontolojik yaklaşımın karşılaştırması: Batı'nın substantialist çizgisi (ousia, esse, substans) ile Doğu'nun processualist çizgisi (anitya, pratītya-samutpāda, śūnyatā, tao); perennial felsefenin ortak çekirdek iddiası.
Varlık, Hakikat, OntolojiEin Sof
Kabala'da bütün tezahürlerin ötesinde duran sınırsız, isimsiz ve niteliksiz mutlak ilâhî öz; Sefirot'un kendisinden sudûr ettiği bilinemez Sonsuz.
Varlık, Hakikat, OntolojiEsse (Thomas Aquinas)
Aquinas'ın ontolojisinde varlık-eylemi (esse) ve Tanrı'nın 'kendiliğinden var olan varlık' (ipsum esse subsistens) olarak tanımlanması; tasavvufun Vücud-ı Mutlak'ıyla yapısal paralellik gösteren skolastik doktrin.
Varlık, Hakikat, OntolojiHakîkat-i Muhammediyye
Tasavvuf ontolojisinde ilk yaratılan kozmik prensip: bütün varlıkların ondan tezahür ettiği logos benzeri ilke. Hristiyan Logos, Buddha-doğası, Adam Kadmon ve Aeon arketipleriyle yapısal olarak karşılaştırılır.
Varlık, Hakikat, OntolojiHegel'in Mutlak Tini
Hegel'in Phanomenologie des Geistes (1807) ve Enzyklopadie (1817) eserlerinde sistemlestirilen Geist (Tin) ogretisi: Mutlak'in tarih icindeki diyalektik kendini-bilince-cikarmasi. Hindu lila, Hristiyan kenosis ve Sefirot'taki iniş-yukselis ile karsilastirilmali okuma.
Varlık, Hakikat, OntolojiHolografik İlke ve Bütünde Parça
David Bohm'un 'implicate order' fikri, Karl Pribram'ın holonomik beyin teorisi ve fizikteki holografik ilkenin Hindu Indra Ağı, Hua-yen Budizmi'nin karşılıklı içerme öğretisi ve Vahdet-i Vücud ile karşılaştırması.
Varlık, Hakikat, Ontolojiİnuit Qilak Kozmolojisi ve Pıktoq
Arktik İnuit kozmolojisinde göksel öteki dünya qilak, evreni dolduran büyük ruh-soluk Sila, içsel yaşam gücü ve adların ruhu inua/tarniq ile şamanın (angakkuq) ölüler diyarına yaptığı pıktoq yolculuğu; etnografik kaynaklarla bütüncül bir ontoloji.
Varlık, Hakikat, OntolojiKrishna: Avatar, Sevgili ve Kozmik Ilahi Oyunun Merkezi
Krishna, Vishnu'nun sekizinci avatari, Bhagavad Gita'nin ogretmeni, Mahabharata'nin diplomati, Vrindavan'in oynayan cocugu ve gopilerin asik sevgilisidir. Hindu bhakti geleneginin merkez figuru olarak, hem Brahman'in personal tezahuru hem de evrensel sevgi metafiziginin yasayan ornegidir. Vaishnavism okullarinda (Sri, Pushtimarg, Gaudiya) farkli felsefi cercevelerle yorumlanan Krishna, ISKCON araciligiyla modern dunyaya yayilmis, Mevlana'nin mahbubu, Sufi cemal, Isa Christ Consciousness ve Buddhist karuna ile derin paraleller tasiyan evrensel bir manevi mirastir.
Varlık, Hakikat, OntolojiKuantum Mistisizmi (Varlık-Bilinç)
20. yüzyıl kuantum mekaniği yorumlarının (Bohm, Capra, Wigner, Wilber) ontolojik mistisizmle birleştirilmesi; gözlemci-gözlenen birliği, non-lokalite ve doğu gelenekleriyle paraleller, bilimsel eleştiriler.
Varlık, Hakikat, OntolojiLakota ve Sioux Kozmolojisi
Lakota ve Sioux halklarının ontolojisi: her şeyi kuşatan kutsal güç Wakan Tanka, dört-renk/dört-yön sistemi, Beyaz Bizon Buzağı Kadın'ın getirdiği Kutsal Pipo (čhaŋnúŋpa) ve mitsâkuye oyâsiŋ ilkesinin animist evren-ontolojisiyle ilişkisi.
Varlık, Hakikat, OntolojiLi ve Qi — Neo-Konfüçyüsçü Çin Ontolojisi
Zhu Xi sentezinde temel düalite: ilke (li 理) ve hayat-soluğu/madde-enerji (qi 氣). Bütün varlıklar bu ikisinden teşekkül eder; Platon'un formları ve Aristoteles entelekheia ile karşılaştırılır.
Varlık, Hakikat, OntolojiLila ve Maya: Kozmik Oyun ve Yanılsamanın Felsefesi
Hint düşüncesinin iki temel ontolojik kavramı olan lila (kozmik oyun) ve maya (yanılsama/yaratıcı güç), evrenin nasıl ve neden var olduğu sorusuna birbirini tamamlayan iki yanıt sunar. Lila yaratımı amaçsız ilahi neşeye, maya ise mutlak hakikat ile çoğul görünüş arasındaki gizemli ilişkiye işaret eder. Bu çalışma kavramların etimolojik kökenlerinden Şankara'nın vivarta-vada'sına, Krishna'nın Vrindavan oyunundan Aurobindo'nun bütüncül yorumuna, Sufi tecelli ve Kabalist tzimtzum ile karşılaştırmaya uzanan geniş bir panoramada lila-maya ikilisinin felsefi-teolojik gramerini analiz eder.
Varlık, Hakikat, OntolojiLīlā (İlahî Oyun)
Hindu ontolojisinde kozmosun ilahî bir oyun, amaçsız ve özgür bir tezahür olarak anlaşılması; Şivacılık ve Caitanya Bhakti'sinde merkezî.
Varlık, Hakikat, OntolojiLogos
Yunan felsefesinden Hristiyan teolojisine uzanan ilahî akıl/söz kavramı; Herakleitos'tan Yuhanna İncili'ne kadar Batı ontolojisinin omurgasını oluşturan ilke.
Varlık, Hakikat, OntolojiMadhyamaka Felsefesi: Boşluk, Orta Yol ve Özgürleşme
Madhyamaka, Nagarjuna'nın kurduğu Mahayana Budizmi'nin temel felsefi okuludur. Sunyata (boşluk), iki hakikat doktrini ve prasanga diyalektik metoduyla, fenomenlerin kendinden-varlıktan (svabhava) yoksun olduğunu, bağımlı doğuş içinde işlediğini gösterir. Hindistan'da Nalanda'da gelişen okul, Tibet'te Prasangika ve Svatantrika alt-okullarına ayrılır; Advaita, Sufi fena, Kabbalistik Ein Sof, Taoist wu ve Neoplatonist Bir ile karşılaştırmalı analiz için zengin bir alan sunar. Çağdaş Wittgenstein, Hegel, Derrida ve kuantum fiziği ile diyalog kuran bu sistem, sadece teorik değil pratik bir özgürleşme yoludur.
Varlık, Hakikat, OntolojiMāyā (Kozmik Yanılgı)
Hindu düşüncesinde, özellikle Şankara'nın Advaita Vedanta'sında, çokluk dünyasının görünüşünü mümkün kılan kozmik örtücü-yansıtıcı güç; Brahman'ın anlaşılmaz aracı.
Varlık, Hakikat, OntolojiMertebe-i Vâhidiyet
Tasavvuf ontolojisinde Ahadiyet'ten sonra isim ve sıfatların ayrıştığı ilk tezahür düzeyi: Hakk'ın çoğulluk-içinde-birliği. Kabala'da Ein Sof'tan Sefirot'a iniş ile yapısal paralelilik gösterir.
Varlık, Hakikat, OntolojiMuntu Felsefesi: Bantu Ontolojisinin Derinliği
Bantu metafiziğinin çekirdeği olan muntu (-ntu varlık ilkesi): Placide Tempels'in 'hayatî kuvvet' tezi, Alexis Kagame'nin dilbilimsel ontolojisi ve Mogobe Ramose'nin ubuntu felsefesi ışığında, ilişkisel bir varlık anlayışının derinliği.
Varlık, Hakikat, OntolojiNous (Plotinus)
Plotinus'un Enneadlarında Bir'den südûr eden ikinci hipostaz: ilahî zihin/akıl. Yeni-Platoncu ontolojinin merkez halkası ve İslam tasavvufundaki Akl-ı Evvel'in felsefi ön-tipi.
Varlık, Hakikat, OntolojiPleroma
Gnostik kozmolojide Aeon'ların ikamet ettiği ilahî dolgunluk âlemi; Demiurg'un yarattığı kenoma ile karşıtlık içinde duran ışık katmanı. Kabala'nın Atziluth'una ve İbn Arabî'nin Hazret-i İlmiye'sine yapısal olarak paraleldir.
Varlık, Hakikat, OntolojiPratītya-samutpāda: Karşılıklı Bağımlılık ve Boşluğun Mantığı
Pratītyasamutpāda (karşılıklı bağımlı oluş), Buddha'nın aydınlanma deneyiminin merkezindeki öğretidir. On iki nidāna zinciriyle saṃsāra döngüsünü açıklayan doktrin, Nāgārjuna'nın Madhyamaka okulunda boşlukla (śūnyatā) özdeşleşmiş; Thich Nhat Hanh'ın 'interbeing' yorumu, sistem…
Varlık, Hakikat, OntolojiPuruṣa ve Prakṛti — Sāṃkhya Düalizmi
Sāṃkhya felsefesinin iki temel ontolojik kategorisi: saf bilinç (Puruṣa) ve maddesel doğa (Prakṛti). Patanjali Yoga Sūtra'nın çerçevesi; Aristoteles forma/materia ve Sufi ruh/beden ile karşılaştırmalı.
Varlık, Hakikat, OntolojiQuetzalcoatl: Tüylü Yılan Tanrısı ve Döngüsel Yaratılış
Mezoamerika'nın en evrensel tanrısı Quetzalcoatl: gök ile yerin birleştiği tüylü yılan; yaratıcı, sabah yıldızı ve kültür getiren; Aztek-Maya sürekliliğinde döngüsel kozmosun ontolojik çekirdek simgesi.
Varlık, Hakikat, OntolojiRalph Abraham ve Kaos Teorisinin Mistik Çıkarımları
Matematikçi Ralph Abraham'ın dinamik sistemler teorisini (kaos, çekiciler, çatallanma) mistik kozmolojiyle bütünleştiren projesi: Whitehead süreç metafiziğinin yeniden okunması ve madde-bilinç-tin sentezinin matematiksel bir dilini arayışı.
Varlık, Hakikat, OntolojiSat-Chit-Ānanda: Vedānta'nın Üçlü Mutlak Doğası
Sat-Chit-Ānanda, Brahman'ın özsel doğasını tanımlayan üçlü terkiptir: varlık (sat), bilinç (cit), mutlak huzur (ānanda). Samādhi, mokṣa ve Advaita-Dvaita yorumları; tasavvuftaki Vücûd-İlim ve Mahāyāna boşluk-doluluk diyalektiğiyle karşılaştırmalı ele alınır.
Varlık, Hakikat, OntolojiSein und Zeit (Heidegger)
Heidegger'in 1927 tarihli baseseri Sein und Zeit: Varlik sorusunun (Seinsfrage) Bati metafiziginin unutulmusluk perdesi altindan yeniden acilmasi, Dasein analitigi ve fundamental ontoloji. Tasavvufun vucud doktrini ve Zen'in ilk-yuz arayisiyla karsilastirmali okuma.
Varlık, Hakikat, OntolojiShekhinah: Divine Presence in Judaism and Kabbalistic Mysticism
Yahudilikte Tanrı'nın dünyadaki yakın hazır-oluşunu (Şehina) ifade eden kavramın rabbinik kökenlerinden Kabala'daki dişil-ilahi onuncu sefiraya, oradan sürgün, mistik evlilik ve dünya inançlarındaki ilahi-mevcudiyet kavramlarıyla karşılaştırmasına uzanan bir inceleme.
Varlık, Hakikat, OntolojiŞiva: Yıkıcı-Dönüştürücü ve Mistik Yogî'lerin Pîri
Hindu geleneğinin en katmanlı figürü Şiva; yıkıcı-dönüştürücü kozmik ilke, Mahâyogî ve kozmik dansçı Naṭarâja'dır. Vedik Rudra'dan evrilen bu tanrı, Keşmir Şaivizminde derin metafizik doğurur; Dionysos ve celâl-cemâl ile karşılaştırılır.
Varlık, Hakikat, OntolojiSpinoza'nin Tek Substansi
Spinoza'nın Ethica (1677) eserinde sistemleştirilen tek substans öğretisi: Deus sive Natura, sonsuz sıfatla ve sonsuz kiplerle tezahür eden tek hakîkat. Vahdet-i Vücûd ve Advaita ile yapısal paralellikleriyle 17. yüzyıl Avrupa'sının panteist-panenteist ontolojisi.
Varlık, Hakikat, OntolojiŞūnyatā
Mahāyāna Budizmi'nin merkez doktrini: tüm fenomenlerin özgün, kendinden var olan bir öze sahip olmaması ve ilişkisel bağımlı doğuş; Nāgārjuna Madhyamaka sisteminin temeli.
Varlık, Hakikat, OntolojiTao
Taoizm'in merkez kavramı: isimlendirilemeyen, kendinden var olan, bütün varlıkların kendisinden doğduğu kozmik Yol; ezelî düzen ve mutlak ilkenin Çinli ifadesi.
Varlık, Hakikat, OntolojiTecellî
Hakk'ın isim ve sıfatları aracılığıyla âlemde tezahürü. İbn Arabî sisteminde ontolojik iniş süreci: Zât → Sıfat → Esmâ → Ef'âl. Kabalist Sefirot'un fışkırışı ve Hindu sat-citta-ānanda akışıyla yapısal olarak paraleldir.
Varlık, Hakikat, OntolojiThomas Nagel ve Bilinç Problemi: 'Yarasının Nasıl Bir Şey Olduğu'
Thomas Nagel'in 1974 tarihli 'Yarasa Olmak Nasıl Bir Şeydir?' makalesinden David Chalmers'ın 'zor problem' formülasyonuna uzanan, öznel deneyimin fizikalist indirgemeye direnci ve panpsişizmin açtığı kapı üzerine bir inceleme.
Varlık, Hakikat, OntolojiVahdet-i Şuhud
İmam Rabbânî'nin Vahdet-i Vücud'a karşı geliştirdiği alternatif ontolojik konum: birlik vücutta değil, sâlikin şuhudunda gerçekleşir; Hak ile âlemin ayrımı korunur.
Varlık, Hakikat, OntolojiVahdet-i Vücud
İbn Arabî'nin sistemleştirdiği temel ontolojik doktrin: bütün varlık tek bir Vücud'un (Hakk'ın) tezahürüdür; çokluk, isim ve sıfatların tecellîsidir.
Varlık, Hakikat, OntolojiWhitehead'in Süreç Ontolojisi
Alfred North Whitehead'in 'Process and Reality' (1929) eserinde geliştirdiği ontoloji: gerçeklik, statik tözlerden değil; oluşan, kavrayan ve geçip giden 'fiilî olgular' (actual occasions) dizisinden müteşekkildir.
Varlık, Hakikat, OntolojiWu-Wei (Yapmadan Yapmak)
Taoizm'in 'yapmadan yapmak' doktrini: zorlamasız spontane eylem, doğanın kendiliğinden akışına uyum sağlama; pratik ve ontolojik bir prensip.
Varlık, Hakikat, OntolojiZen'de 'İlk Yüz' (Honrai no Menmoku)
Zen'in temel ontolojik kōan'ı: 'Anne-baban doğmadan önceki orijinal yüzün nedir?' Buddha-doğasının doğrudan tanınması; aynî sâbite ve ilk-Âdem ile karşılaştırmalı.