Friedrich Nietzsche — Wertekampf

“Insan, hayvan ile üstinsan arasına gerilmiş bir ip — uçurum üzerinde bir ip.” — Friedrich Nietzsche, Böyle Buyurdu Zerdüşt (1883)

Bir Papaz Oğlunun İsyanı

Friedrich Wilhelm Nietzsche (1844–1900), Saksonya'nın Röcken köyünde bir Lutheran papazın oğlu olarak doğdu; baba tarafı birkaç kuşak boyunca rahip yetiştirmişti. Beş yaşında babasını beyin yumuşamasından kaybetti ve kadınların — anne, kız kardeş, büyükanne, halalar — egemen olduğu dindar bir evde büyüdü. Bu biyografik ayrıntı önemsiz değildir: Nietzsche'nin ömür boyu süren Hıristiyanlık hesaplaşması, dışarıdan bir kâfirin değil, geleneğin tam kalbinden kopan bir “dönek rahibin” hesaplaşmasıdır. Pforta'daki ünlü hümanist okulda klasik filolojiyi öyle parlak bir biçimde öğrendi ki, henüz yirmi dört yaşında, doktorasını bile tamamlamadan Basel Üniversitesi'ne klasik filoloji profesörü olarak atandı — akademik tarihte eşine az rastlanır bir olay.

Ne var ki Nietzsche'nin asıl eğitimi sınıfta değil, iki büyük etkiyle gerçekleşti. İlki Arthur Schopenhauer'di: 1865'te ikinci el bir kitapçıda rastladığı İstem ve Tasavvur Olarak Dünya, ona varoluşun acı dolu, kör bir “istem”in tezahürü olduğu görüşünü aşıladı — ki bu istem öğretisi Schopenhauer'in Upanişadlardan ve Buddha'dan devşirdiği bir mirastı (Schopenhauer'in Doğu okumaları). İkincisi, besteci Richard Wagner'le kurduğu yoğun, sonradan acı bir kopuşa dönüşen dostluktu. İlk eseri Tragedyanın Doğuşu (1872) bu iki etkinin damgasını taşır; meslektaşları onu “filolojik intihar” sayıp dışladılar. 1879'da, sürekli baş ağrıları, kusma ve neredeyse körlüğe varan göz hastalığı yüzünden profesörlüğü bıraktı. Sonraki on yıl, İsviçre Alpleri ile İtalya kıyıları arasında, yalnız bir gezginin sağlığını kovaladığı ama düşüncenin en yoğun ürünlerini verdiği bir dönem oldu. 1889'un Ocak ayında Torino'da bir akıl tutulması yaşadı — efsaneye göre kırbaçlanan bir atın boynuna sarılarak — ve kalan on bir yılını bilincini büyük ölçüde yitirmiş olarak geçirdi. Ürettiği değer savaşını kendi zihninde kaybetmiş gibi görünen bu son, onun mirası üzerine düşen trajik gölgedir.

“Tanrı Öldü”: Bir Teşhis, Bir Cinayet, Bir Yas

Nietzsche'nin en çok alıntılanan ve en çok yanlış anlaşılan sözü budur. Şen Bilim'in (1882) 125. aforizmasında, elinde fenerle gündüz vakti pazar yerine koşan bir “deli”, “Tanrı'yı arıyorum!” diye haykırır ve ardından şu teşhisi koyar: “Tanrı öldü. Tanrı ölü kalacak. Ve onu biz öldürdük.” Bu, sevinçli bir ateist zaferi değildir; metnin tonu dehşet ve baş dönmesidir: “Bütün bir ufku silip süpürdüğümüzde ne yaptık? Bu dünyayı güneşinden kopardığımızda ne yaptık?”

Nietzsche'nin söylediği bir metafizik iddia değil, bir kültürel teşhistir: Avrupa uygarlığının ahlâkî ve anlamsal temeli olan Tanrı fikri, Aydınlanma, bilim ve Hıristiyanlığın kendi doğruluk-sevgisi tarafından içeriden çürütülmüştür, ama insanlık bunun sonuçlarını henüz idrak etmemiştir. “Deli” haykırışını bitirir: “Geldim ama erken geldim; benim zamanım henüz değil.” Tanrı'nın ölümünün asıl meselesi, onun bıraktığı boşluktur — değerlerin dayanağını yitirmesi, yani nihilizm tehlikesidir. İşte Nietzsche'nin bütün düşüncesi bu boşlukla bir hesaplaşmadır: Mutlak bir zemin çöktüğünde, anlam ve değer yeniden nasıl kurulabilir? Bu yönüyle onun sorunu, Hegel'in tarihte kendini açan mutlak Tin iyimserliğinin tam tersidir; tarih artık ilâhî bir aklın zaferine doğru ilerlemez.

Değerlerin Soykütüğü

Nietzsche'nin maneviyat açısından en yıkıcı katkısı, değerlerin “doğal” veya “ezelî” olmadığını, bir tarihi ve bir kökeni olduğunu göstermesidir. Ahlâkın Soykütüğü (1887) bu “soykütüksel” yöntemin başyapıtıdır. Burada iki temel ahlâk tipi ayırt eder:

• Efendi ahlâkı (Herren-Moral): Gücün, sağlığın, gururun, yaşam-doluluğunun kendini “iyi” olarak adlandırdığı, kendinden taşan bir değerlendirme. Burada “kötü” (schlecht) sadece aşağı, zayıf, bayağı olandır — bir nefret değil, bir küçümseme.
• Köle ahlâkı (Sklaven-Moral): Ezilenlerin, güçsüzlerin yarattığı, ressentiment (kin, hınç) tarafından beslenen tersine çevrilmiş değerlendirme. Burada önce güçlü olan “kötü” (böse) ilan edilir, sonra onun karşıtı (alçakgönüllülük, itaat, sabır) “iyi” sayılır.

Nietzsche'ye göre Yahudi-Hıristiyan ahlâkı bu “köleler ayaklanmasının” tarihteki en başarılı örneğidir; zayıflığı erdeme, çaresizliği seçime, intikam dürtüsünü “adalet”e çevirmiştir. Soykütüğün üç incelemesinden ikincisi, “vicdan” ve “suçluluk” duygusunun (Schuld) kökenini borç ilişkisinde (Schulden) arar: Cezalandırma, başlangıçta alacaklının borçluya verdiği acıdan duyduğu telafi hazzıdır; bu dışa yönelik zalimlik, toplumsallaşmayla içe döndüğünde “kötü vicdan” doğar — insanın kendi içgüdülerine karşı çevirdiği zulüm. Üçüncü inceleme ise çileci idealin (asketisches Ideal) gücünü çözümler: Rahip, acı çeken sürünün acısına bir anlam — “sen günahkârsın” — vererek, intikam dürtüsünü bizzat acı çekenin kendisine yöneltir; böylece acı dayanılır kılınır ama yaşam zayıflatılır. Nietzsche'nin can alıcı saptaması, bilimin ve modern “hakikat istemi”nin bile bu çileci idealin son kılığı olduğudur: Tanrı'yı reddederken bile, koşulsuz hakikate tapınma biçiminde, aynı metafizik inanca bağlı kalırız.

Bu çözümleme hem son derece keskin hem de tehlikeli ölçüde tek yanlıdır — nitekim 20. yüzyılda kız kardeşi Elisabeth tarafından, antisemit kocasının çevresinde, çarpıtılarak milliyetçi-ırkçı amaçlara alet edildi. Oysa Nietzsche antisemitizmden tiksinen, Alman milliyetçiliğini “sürü içgüdüsü” diye küçümseyen, “iyi Avrupalı” idealini savunan biriydi. Yöntemin maneviyat için anlamı şudur: Eğer en kutsal değerlerimiz bile psikolojik ve tarihsel süreçlerin ürünüyse, hiçbir değer sistemi sorgulanamaz bir mutlaklık iddia edemez. Bu, modern maneviyatın hem zehri hem ilacıdır — çünkü aynı soykütüksel şüphe, hem kişiyi miras alınmış dogmalardan özgürleştirir hem de onu, hiçbir zemine yaslanamayan bir değer yaratıcısı olarak yalnız bırakır.

Üç Dönüşüm ve Kendini-Aşma

Nietzsche bir yıkıcı değildir yalnızca; Böyle Buyurdu Zerdüşt'te (1883–1885) kurucu bir vizyon sunar. Eserin açılışındaki “üç dönüşüm” benzetmesi, içsel bir maneviyat haritası gibi okunabilir:

1. Deve: Geleneğin, “yapmalısın”ın ağır yükünü itaatle taşıyan ruh. Çölde yükü altında diz çöker.
2. Aslan: “İstiyorum” diyen, kutsal “Hayır”ı haykıran, kendi özgürlüğünü kazanmak için bin yıllık değerlerin “sen yapmalısın” ejderhasıyla savaşan ruh. Aslan yeni değer yaratamaz ama yaratım için özgürlüğü açar.
3. Çocuk: “Masumiyet ve unutuş, yeni bir başlangıç, bir oyun, kendiliğinden dönen bir tekerlek, ilk hareket, kutsal bir Evet.” Yaratıcı, kendi dünyasını oyunla kuran, geçmişin yükünden arınmış ruh.

Bu üçlü dönüşüm, neredeyse her mistik gelenekteki arınma-aydınlanma-birleşme şemasının seküler bir karşılığıdır. “Aslan”ın yıkıcı “Hayır”ı olmadan “çocuk”un yaratıcı “Evet”ine ulaşılamaz. Nietzsche'nin Übermensch (üstinsan/insanüstü) dediği şey, ırksal bir üstünlük değil, bu kendini-aşma (Selbstüberwindung) sürecinin ideal ufkudur: Kendi değerlerini, dışarıdan bir otoriteye yaslanmadan, kendi yaratıcı gücünden kuran insan. Burada Nietzsche, ilginç bir biçimde, içsel dönüşüm çalışması yapan birçok ezoterik geleneğe yaklaşır — örneğin uyuyan insanın “kendi üzerinde çalışarak” uyanması gerektiğini öğreten Gurdjieff'in çalışma yolu ile aralarında yapısal bir akrabalık vardır, gerçi Gurdjieff kozmik bir hiyerarşiyi korurken Nietzsche her aşkın zemini reddeder.

Bengi Dönüş ve Yaşamın Evetlenmesi

Nietzsche'nin en ağır “maneviyat sınavı” bengi dönüş (ewige Wiederkehr) düşüncesidir. Şen Bilim'de bir “en ağır yük” olarak sunulur: Bir cin sana gelip “yaşadığın bu hayatı, en küçük acısı ve en büyük sevincine dek, sonsuz kez, aynen tekrar yaşayacaksın” dese — buna lanet mi okurdun, yoksa bunu “en ilâhî söz” olarak mı kutsardın? Bu bir kozmoloji teorisi değil, varoluşsal bir mihenk taşıdır: Hayatını öyle yaşa ki, onun sonsuz tekrarını arzulayabilesin.

Bu öğreti, amor fati (yazgı sevgisi) ilkesiyle tamamlanır: Olanı yalnızca katlanmak değil, sevmek; hiçbir şeyin başka türlü olmasını istememek. Burada Nietzsche, Doğu gelenekleriyle çarpıcı bir karşılaşma noktasına gelir. Stoacıların amor fati'si, Hint geleneklerindeki döngüsel zaman (samsara) ve özellikle “olduğu gibi” olana koşulsuz bir Evet diyen Zen tutumu ile yüzeyde benzeşir. Ancak fark esastır: Hint ve Buddhist gelenekler için döngüsel tekrar kurtulunması gereken bir tutsaklıktır (mokşa, nirvana tam da döngüden çıkıştır); Nietzsche için ise döngünün evetlenmesi kurtuluşun ta kendisidir. Doğu “çıkış” arar, Nietzsche “kucaklama” ister. Aldous Huxley'nin ebedî felsefe arayışının aksine, Nietzsche bütün dünyaların ardındaki tek bir ezelî hakikati reddeder; ona göre tam da bu “arka dünya” (Hinterwelt) icadı, yaşamı zayıflatan büyük yalandır.

Modern Maneviyatın Sorunlu Babası

Nietzsche'nin modern maneviyat için konumu paradoksaldır. Bir yandan, kurumsal dinin ve “arka dünyaların” en sert eleştirmenidir; öte yandan, “Tanrı öldü” sonrası dünyada yeni bir kutsallık, yeni değerler, yeni bir “dünyaya sadakat” arayan herkesin atası sayılır. 20. yüzyılın varoluşçu maneviyatı ondan beslenir: Heidegger'in varlık sorusu büyük ölçüde Nietzsche'nin nihilizm teşhisiyle hesaplaşmaktır; Heidegger ona “son metafizikçi” der. Sartre'ın “varoluş özden önce gelir” formülü, değerlerin verili değil yaratılan olduğu Nietzscheci sezginin laik bir uzantısıdır.

İlginç olan, Nietzsche'nin sıklıkla karşı çıktığı geleneklerle kurduğu gizli akrabalıktır. “Kendini-aşma” çağrısı, Plotinos'un Bir'e yükselişi gibi klasik mistik tırmanışlarla biçimsel bir koşutluk taşır — ancak Nietzsche'de yükselilen bir aşkın hedef yoktur; tırmanış kendi içine, dünyaya, bedene doğrudur. Çağdaş “seküler maneviyat” ve “kişisel gelişim” söyleminin “kendini gerçekleştir”, “kendi değerlerini yarat”, “yargılamadan kabul et” gibi sloganları, çoğu zaman farkında olmadan, ucuzlatılmış birer Nietzsche yankısıdır. Nietzsche'nin asıl uyarısı tam da buydu: Tanrı'nın ölümü ucuza gelmez; eğer onun yerini “son insan” (der letzte Mensch) — küçük hazlarına gömülmüş, hiçbir şeye yüksekten bakamayan, “mutluluğu icat ettik” diyerek göz kırpan konformist — alırsa, sonuç kurtuluş değil, anlamın tükenişi olur.

Karşılaştırmalı Bir Değerlendirme

Nietzsche'yi maneviyat tarihine yerleştirirken üç eksen aydınlatıcıdır. Birincisi, acı karşısındaki tutum. Buddhizm acının (dukkha) kökünü arzuda bulup arzunun sönümlenmesini önerirken, Nietzsche acıyı yaşamın ayrılmaz, hatta yaratıcı bir bileşeni sayar: “Beni öldürmeyen güçlendirir.” Acıdan kaçışı bir zayıflık belirtisi olarak okur; ona göre büyük yaratımlar tam da büyük acıların potasında dövülür. İkincisi, benlik anlayışı. Vedanta ve Buddhizm sabit, töz-benliği bir yanılsama (anatta, maya) olarak çözerken, Nietzsche de “özne”nin bir gramatik kurgu olduğunu söyler — ama çözülen benliğin yerine birleşik bir kozmik bilinç değil, çoğul, çekişen dürtülerden oluşan dinamik bir “güç istemi” (Wille zur Macht) koyar. Bu, Doğu'nun “benliği çözüp huzura kavuşma” idealinin tersine, benliği bir savaş alanı, bir hiyerarşi kurma sahnesi olarak görür. Üçüncüsü, kurtuluşun yönü. Bütün aşkıncı gelenekler kurtuluşu “yukarıya” veya “dışarıya” (Tanrı'ya, nirvanaya, Bir'e) yönlendirirken, Nietzsche'nin “dünyaya sadık kalın, kardeşlerim” buyruğu tam ters yöndedir: İçkinliğin, bedenin, toprağın kutsanması.

Bu üç eksende Nietzsche, kendinden önceki büyük kötümser Schopenhauer ile hem akraba hem hasımdır. Schopenhauer kör yaşam-isteminin doğurduğu acıdan estetik tefekkür ve nihayet istemin yadsınmasıyla (çileyle, “nirvana”yla) kurtulmayı önermişti; bu, Doğu'dan ödünç alınmış bir “hayır deme” ahlâkıdır. Genç Nietzsche bu reçeteyi paylaşır, olgun Nietzsche ise onu “dekadansın felsefesi” diye reddeder: Aynı yaşam-istemini yadsımak yerine evetlemeyi, acıdan kaçmak yerine onu yaratıcı güce dönüştürmeyi önerir. İki düşünür de aynı uçurumun kenarında durur; biri geri çekilir, öteki ipin üzerinde dans etmeyi seçer.

Sonuçta Nietzsche, dinler tarihi için bir “karşı-peygamberdir”: Vaazı bir tanrıyı değil, tanrının yokluğunda insanın kendi anlamını yaratma görevini ilan eder. Onun “değer savaşı”, modern insanın hâlâ içinde yaşadığı çatışmadır — kurumsal dinden kopmuş ama anlamdan vazgeçemeyen, mutlak bir zemin yitmişken kendi ayakları üzerinde durmaya çabalayan bir bilincin savaşı. Bu yüzden hem en sert din eleştirmenlerinin hem de yeni bir kutsallık arayan maneviyat yolcularının onu sahiplenmesi şaşırtıcı değildir.

Kaynaklar

• Friedrich Nietzsche, Also sprach Zarathustra (1883–1885)
• Friedrich Nietzsche, Die fröhliche Wissenschaft (1882)
• Friedrich Nietzsche, Zur Genealogie der Moral (1887)
• Friedrich Nietzsche, Jenseits von Gut und Böse (1886)
• Walter Kaufmann, Nietzsche: Philosopher, Psychologist, Antichrist (Princeton University Press, 1950)
• Rüdiger Safranski, Nietzsche: Biographie seines Denkens (2000)
• Brian Leiter, Nietzsche on Morality (Routledge, 2002)
• Graham Parkes, Composing the Soul: Reaches of Nietzsche's Psychology (1994) — Nietzsche ile Doğu düşüncesi karşılaştırması
• R. J. Hollingdale, Nietzsche: The Man and His Philosophy (Cambridge University Press, 1965)